جەتىمحانالاردى جابۋ: جەتىستىكتەر قانداي?

1085
0
بولىسۋ:

قازاقتا «جەتىمحانا» اتاۋى بولماعانى انىق. داستۇرلى قازاق قوعامى جەتىمىن تەن­تىرەتۋگە جول بەرمەگەن. اتا-اناسىز قالعان با­لانى نە تۋىسى, نە اۋىلداعى اۋقاتتى بىر ادام اسىراپ, جاعداي جاساعان. بۇگىندە ەلىمىز وتارشىلدىق كەزەڭىنەن قالعان كەسىر بىر قۇبىلىستان ارىلۋعا, «بالالار ۇيلە­رىنسىز» مەملەكەت اتانۋعا دەن قويدى. بۇل باعىتتا قانداي جەتىستىكتەرگە قول جەتكەنى مالىم بولدى.

بىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, قازاقستاندا بالالار ۇيلەرىنىڭ جەلىسى قىسقارىپ, ونداعى تاربيەلەنۋشى بالالار سانى دا جىلدان جىلعا ازايىپ كەلەدى.
«بۇۇ بالالار قۇقىقتارى جونىندەگى كوميتەتىنىڭ بالالار ۇيلەرى سانىنىڭ وسۋىنە جول بەرمەۋ جانە بالالاردى وندا تەك سوڭعى نەمەسە ۋاقىتشا شارا رەتىندە ورنالاستىرۋعا بايلانىستى ۇسىنىم­دارىنا سايكەس, قازاقستاندا الەۋمەتتىك جەتىمدىكتىڭ الدىن الۋ جانە بالالار ۇيلەرىن قايتا ينستيتۋتتاندىرۋ بويىنشا بىرقاتار ىس-شارالار جۇزەگە اسىرىلدى» دەپ حابارلايدى بعم. ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, وتباسىلىق ورنالاستىرۋ فورماسىن قولدانۋدى كەڭەيتۋ بويىنشا قۇقىقتىق مەحانيزم­دەردى قالىپتاستىرۋ – جەتىم بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ سالا­سىنداعى باسىم باعىتتاردىڭ بىرى.
ناتيجەسىندە, ەگەر وسىدان سەگىز جىل بۇرىن, 2009 جىل قورىتىندىسىندا ەلىمىزدەگى بالالار ۇيلەرى تاربيەلەنۋ­شىلەرىنىڭ سانى 15 مىڭ 116 ادام بولسا, قازىر ونىڭ قاتارى 6 مىڭ 223 ادامعا دەيىن, ياعني 60%-عا قىسقاردى. بىراز بالالار ۇيلەرى دە جابىلىپ قالدى: بۇل مەكەمەلەر جەلىسى 213-تەن 137-گە دەيىن, ياعني 35%-عا ازايدى. ولاردىڭ 49-ى وتباسى ۇلگىسى بويىنشا جۇمىس ىستەيدى.
2016 جىلى قازاقستاندا «كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە بالانىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» جاڭا زاڭ قابىلداندى. بىر قىزىعى, بەسىنشى شاقىرىلىمداعى پارلامەنتتىڭ 29 ايەل دەپۋتاتى جازىپ شىققان بۇل قۇجات «قوناق وتباسى» دەپ اتالاتىن وتباسىلىق ورنا­لاستىرۋدىڭ جاڭا نىسانىن دا ەنگىزدى. ونداي وتباسى بالالار ۇيىنىڭ تاربيەلەنۋ­شىلەرىن وقۋ دەمالىسىندا, دەمالىس جانە مەرەكە كۇندەرى عانا الىپ كەتىپ, ولارمەن ۋاقىت وتكىزە الادى. بۇل «قوناق وتباسى» جانە سول بالالاردى تاربيەلەۋشى ۇيىمدار اكىمشىلىگى اراسىندا جاسالاتىن شارت نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلادى.
مينيسترلىكتىڭ حابارلاۋىنشا, جالپى العاندا, رەسپۋبليكادا وتباسى قۇرىلى­مىنىڭ 4 فورماسى – اسىراپ الۋ, پاترونات, قورعانشىلىق, بالانى قابىلداۋشى وتباسى زاڭ جۇزىندە بەكىتىلدى جانە ولاردى مەملەكەت قارجىلاي ىنتالاندىرادى. 2017 جىلدىڭ باسىنان باستاپ, 22 «بالا قابىلداۋشى وتباسى» قۇرىلىپتى.
جالپى, وتكەن جىل اتا-انالارىنىڭ قامقورىنسىز قالعان بالالاردى ورنا­لاستىرۋدىڭ وتباسىلىق فورمالارىن دامىتۋدا وزگەرىستى كەزەڭ بولدى. بالالاردى وز وتباسىلارىنا قابىلداعىسى كەلەتىن ازاماتتار ۇشىن بيۋروكراتييالىق كەدەرگىسىز, قىسقا ۋاقىتتا بالالاردى تاڭداپ الۋ مۇمكىندىگى جاسالدى. «رەسپۋب­ليكالىق جەتىم بالالار مەن اتا-انالارىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالاردىڭ بانكى» (رەەستر) جۇمىس جاساي باستادى. تەك 2017 جىلدىڭ باسىنان باستاپ, بانك ارقىلى 394 بالا اسىراپ الىندى جانە وتباسىلارىن تاپتى, 2437 بالا قورعانشىلىققا, 219 بالا پاترونات­تىق تاربيەگە بەرىلدى. تيىمدىلىگىن كورسەتكەن بۇل تەتىك بولاشاقتا قانداي دا بىر سەبەپتەر بويىنشا اتا-انالارىمەن تۇرا المايتىن بالالاردىڭ بارلىعىن دەرلىك وتباسىلارعا ۋاقىتشا نەمەسە كامەلەتتىك جاسقا تولعانشا ۇزاق مەرزىمگە ورنالاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
بۇل ىس بالالارعا قايىرىمدىلىق جاساۋ سىرتىندا, ەل بيۋدجەتىن دە بىراز جۇكتەمەدەن ارىلتادى. ماسەلەن, سەناتور­لاردىڭ دەرەگىنشە, اربىر تاربيەلەنۋشى بالاعا مەملەكەت تاراپىنان جىلىنا شامامەن 1 ميلليون 700 مىڭ تەڭگە جۇمسالادى ەكەن. قارجىنىڭ قو­ماقتى بولۋىنا قاراماستان, بالالار ۇيلەرىندەگى قولايسىز جاعدايلار ورىن الۋدا. مىسالى, يۋنيسەف بالالار قورى جۇرگىزگەن الەۋمەتتىك زەرتتەۋ قورىتىن­دىسى كورسەتكەندەي, ەلىمىزدەگى بالالار ۇيىندەگى تاربيەلەنۋشىلەردىڭ جارتىسىنان استامى جۇيەلى تۇردە زورلىق-زومبىلىقتى باستان كەشەتىنىن ايتقان. زەرتتەۋلەرگە سۇيەنسەك, جەتىمحانا تۇلەك­تەرىنىڭ تەك 30 پايىزى ومىردەن وز ورنىن تاباتىن كورىنەدى.
بۇل رەتتە تاعى دا بىر جاعىمدى جاڭا­لىق بار. وتكەن جىلى ۇيىمنىڭ جاڭا ۇلگىسى – قيىن ومىر جاعدايىنداعى بالالاردى قولداۋ ورتالىعى ەنگىزىلدى. ونىڭ «دەتدومنان» باستى ەرەكشەلىگى – ماسەلەن, قيىن, الەۋمەتتىك وسال, قولايسىز وتباسى­لارداعى بالالار كەز كەلگەن جاعدايدا وعان كەلىپ, جان-جاقتى الەۋ­مەتتىك قىزمەتتەر كەشەنىن الا الادى. ورتالىق باستى كۇشتى ول بالانى اتا-اناسىنان تارتىپ الۋعا ەمەس, كەرىسىنشە, وزى تۋعان بيولوگييالىق وتباسىندا ساقتاۋعا جۇمسايدى. بالالاردى اتا-انالارىنا قايتارۋ مۇمكىن بولماعان جاعدايدا عانا بالا ۇشىن جاڭا وتباسىنى تاڭداۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەدى.
بىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ مالىمدەۋىنشە, بۇگىندە وبلىس ورتالىق­تارىنان الىس ورنالاسقان ەلدىمەكەن­دەردەگى ىرى ينتەرنات ۇلگىسىندەگى بالالار ۇيلەرى, پانا ۇيلەرى بازاسىندا دا وسىنداي ورتالىقتار اشۋعا مۇمكىندىك بار. ول با­لاعا قانداس تۋىسقاندارىمەن بايلا­نىستى ساقتاۋ قۇقىعىن جانە كامەلەتتىك جاسقا تولعان سوڭ ارى قاراي وز بەتىنشە ومىر سۇرۋ, جۇمىسقا تۇرۋ ماسەلەلەرىن شەشۋگە, تۇر­عىلىقتى جەرى بويىنشا ۇيمەن قامتا­ماسىز ەتىلۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى.
بولاشاقتا بالالار ۇيلەرىن جاۋىپ, ترانسفورماتسييالاپ, ولاردى «وتباسى­لاردى قولداۋ ورتالىقتارىنا» اينالدىرۋ كوزدەلۋدە. بۇل ۇردىس تاستالىپ تا كەتتى. بعم وسى ۇردىسكە جانە اتا-انالارىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالاردى ورنالاستىرۋدىڭ وتباسىلىق فورمالارىن جەتىلدىرۋ پروتسەسىنە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردى, قوعامدىق بىرلەستىكتەردى تارتۋدا. 2016 جىلدان باستاپ, مينيستر­لىكتىڭ «وتباسى اكادەميياسى», «جانۇيا», «انا ۇيى» قوعامدىق قورلارىمەن بىر­لەسكەن مەموراندۋمدارى اياسىندا الماتى جانە استانا قالالارىندا «وتباسىلاردى قولداۋ ورتالىقتارى» قۇرىلدى, ولاردىڭ ەكەۋى بالالار ۇيلەرىنىڭ بازاسىندا جۇمىس ىستەيدى.
پيلوتتىق جوبانىڭ ماقساتى – بالا­لاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىنداعى قىزمەتتەر ساپاسىن ارتتىرۋ, ەرتە كەزەڭدە وتباسىلىق ساتسىزدىكتىڭ الدىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن, قيىن ومىر جاعدايىن­داعى وتباسىلار مەن بالالارعا كاسىبي پسيحولوگييالىق, الەۋمەتتىك جانە زاڭدى كومەك كورسەتۋ بويىنشا باعدار­لامالاردى ازىرلەۋ.
پيلوتتىق جوبالار اياسىندا قيىن ومىر جاعدايىنداعى وتباسىلار مەن بالالارعا پسيحولوگييالىق, زاڭگەرلىك جانە الەۋمەتتىك قولداۋ بويىنشا قىزمەتتەر, ينتەرناتتىق مەكەمەلەردىڭ الەۋمەتتىك پەداگوگتارىن, پسيحولوگتارىن جۇمىستىڭ جاڭا فورمالارى مەن ادىستەرىنە وقىتۋ جۇزەگە اسىرىلادى. اتا-انالارىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالاردى وز وتباسىلارىنا قابىلداۋعا تىلەك بىلدىرۋشى تۇلعالاردى دايىندايتىن بالالاردى قابىلداۋشى اتا-انالار مەكتەبى قۇرىلدى.
قولدانىستاعى تۇرعىن ۇي زاڭناماسىنا 2013 جىلى ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەرگە سايكەس, جەتىم بالالار مەن اتا-انالارىنىڭ قامقورىنسىز قالعان بالالار مەملەكەتتىك تۇرعىن ۇي قورىنان ۇي الۋدا, اكىمدىكتەگى كەزەكتە تۇرۋدا ۇلى وتان سوعىسى ارداگەر­لەرىمەن تەڭ قۇقىققا يە بولدى. بۇل 2014-2017 جىلداردىڭ وزىندە وسى ساناتتاعى 4459 بالاعا وز ۇيىنىڭ يەسى بولۋعا مۇمكىندىك بەردى.

 

ايحان شارىپ

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*