قوقىسقا «تۇنشىققان» ميلليوندار

1479
0
بولىسۋ:

قاي قوعامدا دا جەتىستىك پەن كەمشىلىكتىڭ, شەشىمدەر مەن پروبلەمانىڭ ەگىز قوزىداي قاتار جۇرەتىن ادەتى. بىرىنىڭ بىرىسىز كۇنى جوق. بىرىنە بىرى تاۋەلدى. ماقتانامىز كەلىپ: وزىمىز اشتان قىرىلىپ جاتىپ, وزگەگە بىر ۇزىم نان ۇسىنعان ەل ەدىك; وتىرعان جەرىمىزدەن ىسىرىلىپ, پانا ىزدەگەنگە ورىن بەرگەن جۇرت ەدىك; جەردى تەۋىپ قالساڭ – مەندەلەەۆتىڭ ەلەمەنتى اتقىلاپ شىعاتىن مەكەنبىز, تاعىسىن تاعى تىزبەكتەلىپ كەتە بەرەدى. اسىرەسە, قازبا بايلىقتى كوپ ايتامىز. ارىعا كەتسەك – بۇدان 3 مىڭ جىل بۇرىن اتاسۋ ماڭىندا مىس قورىتاتىن پەشتەر بولىپتى. بىز 1730-1740 جىلدارى جوڭعارمەن ارپالىسامىز دەپ, اياعىمىزدىڭ استىنا قاراۋعا مۇرشا بولماي جۇرگەندە, پەتەر سيمون دەگەن زەرتتەۋشى كەلىپ «التاي تاۋلارىندا قورعاسىن, كۇمىس كەندەرى سىقاپ جاتىر» دەپ تامسانىپ كەتىپتى. بەرىدە – بولات پەن حروميت رۋداسىن, قىزىل مىس پەن قورعاسىن وندىرۋدى ەسەلەپ ارتتىردىق. اقىرى كەڭەس وداعى بويىنشا تۇستى مەتاللۋرگييانىڭ ىرى بازاسىنا اينالدىق. بۇل ەكونوميكامىزعا وڭ ىقپالىن تيگىزدى, وندىرىستىڭ قازانىنان وت كەتپەدى. الايدا جاعدايدىڭ ەكىنشى بىر قىرى دا بار ەكەن. قىر بولعاندا دا سۇيىر قىر. دۇرىس پايدالانباساق, انە-مىنە تيگەن جەرىن تىلىپ تۇسكەلى تۇر. وتكىر ماسەلە. 

قالدىق قايدا جاتىر?

قازىرگى تاۋەلسىز قازاقستاندا دا اۋىر تۇس­تى مەتالدار وندىرىسى لايىقتى دامىپ جا­تىر. اسى­رەسە, جەزقازعان مەن بالقاش كەن-مە­تال­لۋر­گييالىق كومبيناتتارىندا بۋدا-بۋدا مىس ون­دىرىلۋدە. شىعىس پەن وڭتۇستىك وڭىر مى­رىش پەن قورعاسىن وندىرۋدى قامتاماسىز ەتىپ تۇر. بىلاي قاراعاندا ەسەپ تۇگەل سەكىلدى. ال, جو­عارىدا ايتقان «قىر» – سول وندىرىستەن ار­تىلىپ قالاتىن قالدىقتار جايىندا. ون­دى­رىستەن اۋىسقان قالدىقتار تاۋ-تاۋ ۇيىندىگە اي­نالعان. ولاردى وڭدەپ كەلىپ جىبەرسە, تاعى قان­شاما مەتالدىڭ ساۋابىن الۋعا بولار­لىق­تاي. بىرىنشىدەن – قوقىس بوسقا جاتپايدى, كا­دەگە اسادى. ەكىنشىدەن – قۇر جاتقان قال­دىق­تاردان زيياندى ۋ تاراپ, تابيعاتقا زالال كەل­تىرمەس ەدى.
قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بو­لىپ, ەكونوميكاعا بىر بۇيرەگى بۇرعاندىق­تان با, ماجىلىس دەپۋتاتى دانييا ەسپاەۆا تۇ­نەۋگۇنى وسى تاقىرىپتى كوتەرگەن. ينۆەس­تي­تسييالار جانە دامۋ مينيسترى جەڭىس قاسىم­بەك­كە ساۋال جولداعان دەپۋتات بيزنەسكە قال­دىقتاردان قۇندى مەتالدار الۋ مۇم­كىن­دى­گىن بەرۋىمىز كەرەك دەيدى. ونىڭ سوزىنشە, قا­زىرگى كەزدە كەن وندىرۋ ورىندارىنان شىق­قان توننالاعان قالدىقتار قورشاعان ور­تا­نىڭ باسىنا قارا بۇلت ۇيىرىپ تۇر.
– قازىر ەلىمىزدە جەدەل تۇردە وڭدەۋدى قا­جەت ەتەتىن شامامەن 40 ميلليارد توننادان اس­تام تەحنوگەندى مينەرالدى قالدىقتار (تمق) جينالىپ قالدى. قۇرامىندا قۇندى جانە سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدار كوپ بول­عاندىقتان, ولار ەكونوميكانىڭ دامۋىنا ۇل­كەن اسەرىن تيگىزەدى. زاماناۋي تەحنولوگييا­لار­دىڭ كومەگىمەن ولاردى ايىرىپ الۋ دەڭگەيىن جوعارىلاتۋعا بولۋشى ەدى. وسىنداي قالدىقتاردى بيزنەس كادەسىنە جاراتسا, جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلادى, بيۋدجەتتىڭ دە قا­ز­انى مولايادى, – دەدى دەپۋتات.
ەسپاەۆانىڭ ايتۋىنشا, تەحنوگەندى مي­نەرالدى قالدىقتاردى وڭدەۋ بويىنشا جۇ­مىس ىستەيتىن كومپانييالار جوق ەمەس. دە­گەنمەن سول كومپانييالاردىڭ تمق بازاسىنا كىرۋ مۇمكىندىكتەرى تومەن ەكەن. بۇعان ەندى تىكەلەي مينيسترلىك جاۋاپ بەرەتىنى انىق. بىز وز الەۋەتىمىز جەتكەنشە, قازبا بايلىقتان ارتىلىپ كۇلگە اينالعان قالدىقتار تۋرا­سىندا تولعانايىق. پايداعا جارايتىن ميل­ليونداعان توننا رەسۋرستار, ارى-بەرىدەن سوڭ بۋات-بۋات ميلليونداعان اقشالار نەگە قال­دىق كۇيىندە جينالىپ جاتىر?

ول نەگە قىمبات?
الدىمەن, «تەحنوگەندى قالدىق دەگەن نە وزى?» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ بەرەلىك. ماماننان ەستىپ العانىم بويىنشا ايتار بولسام, كەننىڭ قۇرامىندا تۇستى مەتالل, باعالى التىن از بولادى. مەتاللۋرگتار ونى مۇمكىندىگىنشە بايىتىپ, كونتسەنترات الادى. كونتسەنتراتقا كەتپەگەنى قالدىققا اينالادى. ەسەپتەپ قاراساق, تۇستى مەتاللۋرگييادا وندىرگەن كەننىڭ 70-80 پايىزى قالدىققا, 10-15 پايىزى زاۋىتقا كەتەدى ەكەن. قالعانى مەتاللۋرگييادا ۇيىلىپ-ۇيىلىپ قالادى. قالدىق دەگەنىمىز – وسى. گەولوگييا-مينەرالوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ادىلحان بايباتشانىڭ ايتۋىنشا, بىز الى تابيعي رەسۋرستاردى قوما­عاي­لانا پايدالانىپ, تەحنوگەندى قالدىقتارعا بەت بۇرا الماي جاتىرمىز.
– قازىر تابيعي شيكىزاتتى وڭدەيمىز, قاجەتسىزىن قالدىققا جىبەرەمىز. قاجەتسىز رەسۋرستار ادام قولى تيمەگەن كۇيى جاتا بەرەدى. ماسەلەن, جەزقازعاننىڭ وزىنىڭ قالدىعى – بىر ميلليارد توننا. ونىڭ ىشىندە ايىرىپ الاتىن ونشاقتى مەتالل بار. الدىمەن, كىشكەنە عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزىپ ناقتىلاسا, سوسىن وندىرىستى باستاسا, قانشاما مەتالل الۋعا بولار ەدى. ايتالىق, جەزقازعان مەتالىنان اۋىسقان قالدىقتار قۇرامىندا 1 ميلليون توننا مىس بار. باسقا مەتالداردى ساناماعان­نىڭ وزىندە. بىر توننا مىستىڭ قۇنى – 6 مىڭ دوللار ەكەنىن ەسكەرسەك, قالدىقتار اراسىندا 6 ميلليارد دوللارعا تاتي­تىن مىس جاتقانىن ەسەپتەي الامىز. ەكو­ن­وميكادا سۇرانىس وراسان. بىر التىننىڭ پاي­دالانىلاتىن 120 باعىتى بار. بىر مىستىڭ وزى ونەركاسىپتىڭ سان-سالاسىندا كادەگە اسادى, – دەيدى پروفەسسور.
ەكونوميكامىزدىڭ 70-75 پايىزى مينەرالدى شيكىزات ەسەبىنەن شارۋاسىن اتقارىپ تۇرعانى امبەگە ايان. وعان قالدىق­تاردى وڭدەۋ وندىرىسىن قوساقتاساق, تابىستىڭ الدەقايدا العا جىلجيتىنىن بولجايتىن­داي­مىز. ادىلحان بەكدىلداۇلى ايتىپ وتىرعان قالدىقتا جاتقان بىر ميلليون توننا مىستى قايدان تابامىز? قازىر مىس دەسە, جەزقازعان مەن بالقاشتاعى زاۋىت اۋىزعا ىلىگەدى. بىراق ولاردىڭ وزى قوسىلىپ 200 مىڭ توننانى ارەڭ وندىرەدى.
– جەزقازعان, بالقاشتاعى قالدىق­تار­دىڭ قۇرامىن قاراستىردىق. جاتقان قال­دىقتاردىڭ ىشىندەگى مىس بولسىن, التىن بول­سىن – مينەرالداردىڭ قۇرامىندا بولا­دى. سولاردىڭ قۇرامىنا ۇڭىلىپ, مەتالدىڭ قانداي مينەرالدى كۇيدە بولاتى­نىن زەرت­تەدىك. مەتالدىڭ تۇر-سيپاتىن تۇيىرشىك­تەر­دىڭ ىشىنەن ايىرىپ انىقتاۋ, الۋ وڭاي ەمەس. سول سەبەپتى, ونداي دۇنيەنى تەحنولوگتار بايقاي المايدى. بىز كوزىن اشىپ كورسەتەمىز: مەتالل مىنانداي جەردە تۇر, سوعان قالاي جەتەسىڭدەر دەپ. سوسىن ولار جەتۋ تەحنولو­گييا­سىن تاڭداي باستايدى. قۇرامىنا قاراي قالاي ايىرىپ الۋ تاسىلدەرىنە بىز جول اشامىز, – دەيدى ادىلحان بايباتشا.

شەتەل شەشىمى نە دەيدى?
شەتەل تاجىريبەسىمەن سالىستىراتىن بولساق, بۇل شارۋانى اقش, كانادا, اۆسترالييا, قىتاي قولعا العان. ولاردا تابيعي كەننىڭ قورى سارقىلىپ بىتۋگە تاياۋ, سوندىقتان دا قالدىق اراسىنان قارجى ىزدەپ جانتالاسىپ جاتىر. بىز جەردىڭ استى مەن ۇستىن ەن جايلاعان رەسۋرستاردى تاۋىسىپ بىتپەي, قالدىق اتاۋلىعا مۇرىن شۇيىرگەنىمىز – شۇيىرگەن-اۋ. ماسەلەن, جاپونييادا جىل سايىن 50 ميلليون توننا تۇرمىستىق جانە 400 ميلليون توننا وندىرىس­تىك قالدىق جينالادى. 2000 جىلى ەلدە قابىل­دان­عان شيكىزات پايدالانۋدى جەدەلدەتۋ تۋرا­لى زاڭعا سايكەس, بارلىق تۇرمىستىق جانە وندى­رىستىك قالدىقتاردىڭ 50 پايىزىن يگەرۋ مۇم­كىن بولادى. زاڭ اياسىندا ەكى مىڭعا جۋىق قالدىقتى جاعىپ جىبەرۋدەن ەنەرگييا وندىرەتىن جانە تۇرمىستىق تەحنيكالاردى, جيھازداردى بول­شەكتەپ, تومەن باعامەن ساتىلىمعا شىعاراتىن ارنايى كاسىپورىندار اشىلعان. قالدىقتاردى وڭدەۋمەن اينالىساتىن ورىن­دار­داعى بارلىق جۇمىس اۆتوماتتان­دى­رىل­عان, سوعان سايكەس الىستان باسقارىلا بەرەدى. تاعى بىر مىسال – Doduco اتاۋلى نەمىس كومپانيياسى جىل سايىن قالدىق اراسىنان 400 توننا قۇندى مەتالل وندىرەدى. بۇرىن وز قىزمەتىنە اسا كىرپيياز قاراعان كومپانييا, قازىر قۇرا­مىن­دا 1 پايىز عانا باعالى مەتالل بولسا دا قالدىقتاردى قابىلداي بەرەدى. قيىر شىعىس فەدەرالدىق ۋنيۆەرسيتەتىندەگى عالىمدار توبى كومىر ەلەكتر ستانسالارىنداعى تەحنو­لو­گييا­لاردى وڭدەۋ ادىسىن زەردەلەپتى. تاسىل بويىنشا قايتا وڭدەلگەن قالدىقتان التىن, پلا­تينا, تىپتى قۇرىلىس ماتەريالدارىن دا الۋعا بولادى. عىلىمي توپتىڭ مالىمدەۋىنشە, ورتاشا ار توننادا 2,5 گرامم كولەمىندە التىن ساقتالعان.
ينۆەستيتسييالار جانە دامۋ مينيسترلىگى جەر قويناۋىن پايدالانۋ دەپارتامەنتىنىڭ مالىمەتى بويىنشا بىزدىڭ ەلدە تەحنوگەندى قالدىقتار پايدا بولاتىن 1370 نىسان بار. ولاردىڭ 450-ى – ارالاس نىساندار. «جەر قويناۋىن پايدالانۋ تۋرالى» زاڭعا سايكەس, تەحنوگەندى مينەرالدى قالدىقتاردىڭ قۇقىعى كەلىسىمشارت بىتكەنشە جەر قويناۋىن پاي­دا­لا­نۋ­شىنىڭ ەنشىسىندە قالادى. دەپۋتاتتىڭ ۇسىنىسى دا وسى جەردەن شىعىپ وتىر.
كادىمگى ۇيىمىزدە ساۋلە شاشىپ تۇراتىن جارىق لامپالارىن بىلەمىز عوي. ەكى كۇننىڭ بىرىندە كۇيىپ كەتىپ جاتادى. سول كۇيىپ كەتكەن لامپادا – 10 ميلليگرام ۆولفرام بولادى ەكەن. ميلليون لامپا كۇيسە – 10 كەلى ۆولفرام. وسى 10 كەلىنى وندىرۋ ۇشىن زاۋىتتار قانشاما مەتالدىڭ شاڭىن قاعادى. ۆولفرام دەگەنىڭىز – ەڭ قيىن بالقيتىن مەتالل. ونەركاسىپتىڭ ار سالاسى «ماعان بەر» دەپ سۇراپ تۇرا­تىن زات. بۇل – قاراپايىم, كەرەكسىز لامپانىڭ سىيلايتىن پايداسى. بويىنا التىن مەن كۇمىستى جيعان توننالاعان تەمىر قالدىقتىڭ پايداسىن ەلەستەتىپ كورىڭىز. جەلگە ۇشىپ, اۋاعا تاراپ, اقىرى دەنساۋلىققا زييان كەلتىرىپ جاتقان وسىناۋ وندىرىستىك قالدىق الەمىنە دە نازار اۋدارىپ قوياتىن كەز جەتكەن سىڭايلى.

اباي ايماعامبەت

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*