قاتەلىك كەتسە, قايتەمىز?

2399
1
بولىسۋ:

دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترى ەلجان بىرتانوۆتىڭ بىر اۋىز سوزى كوپتىڭ تالقىسىنا تۇستى.  مينيستر: «دارىگەردىڭ دە قاتەلەسۋگە قۇقى بار»  دەيدى. بىرتانوۆتىڭ ايتپاعى بۇل ەمەس ەدى دەپ اقتاپ تا جاتقاندار جەتەرلىك. ولاردىڭ ويىنشا, مينيستردىڭ ايتپاعى: «ونسىز دا تاپشى كەزدە بولماشى قاتەلىگى ۇشىن قىلمىستىق جازاعا تارتا بەرەتىن بولساق, دارىگەر بولعىسى كەلەتىندەر ازايادى. سوندىقتان دارىگەر تاراپىنان سالدىر-سالاقتىق بايقالسا عانا جاۋاپقا تارتايىق. ال مەديتسينالىق كومەك كورسەتىپ جاتقاندا, قاتەلىك جاساسا, كەشىرىم بەرگەنىمىز دۇرىس» دەگەن سيياقتى. الايدا بىلدەي بىلىكتى سالانىڭ تىزگىنىن ۇستاعان ادامنىڭ وسىنداي وي ايتۋى دۇرىس پا?

شىبىن جانى مۇرنىنىڭ ۇشىنا تىرەلگەن ادام جانىنا كىمنەن داۋا ىزدەيدى? ارينە, ەڭ الدىمەن دارىگەرگە جۇگىنەرى بەلگىلى. جانىنا اراشا تۇسەتىن دارىگەرى قاتەلىككە بوي الدىرىپ جاتسا, ەم-دومىن دۇرىس جاساماسا, قايتەر ەدىڭىز? جاۋىردى جابا توقىر ما ەدىڭىز?
سونىمەن, مەديتسينالىق قاتەلىكتى كە­شىرۋ­­گە بولا ما? وعان قانداي جاعدايدا كەشى­رىم بار? مەديتسينا سالاسىنا جاۋاپتى مامان­دار دارىگەرلىك قاتەلەردى «ينتسيدەنت» نەمەسە «جا­عىمسىز جايتتار» دەپ اتايتىنىن جەتكىز­گەن ەكەن. قالاي دەسەك تە, «كاسىبي مىندەتىن دۇ­رىس اتقارماۋ» مەن «مەديتسينالىق قاتەلىك­تىڭ» ايىرماسى جوق. كاسىبي مىندەتىن دۇرىس اتقارماۋدىڭ وزى – قاتەلىك. سولاي ەمەس پە?

تورەگەلدى شارمانوۆ,
اكادەميك:

دارىگەرلىك قاتەلىك پەن سالعىرتتىقتى ايىرا بىلەيىك
– دامىعان ەلدەردە, ەۋروپا مەن امەري­كا­نىڭ وزىندە دارىگەرلىك قاتەلىكتەر جيى كەزدە­سىپ جاتادى. بۇل بۇكىل دۇنيەجۇزىندەگى دەنساۋ­لىق ساقتاۋ ۇيىمدارىنىڭ بارلىعىندا بولا­تىن دۇنيە ەكەنىن ۇعىنعان جون. اۋىر دەرتتى انىق­تاۋدا قاتەلىك كەتۋى مۇمكىن. دارىگەرلەر نەم­قۇرايلى قاراپ, سالعىرتتىق تانىتىپ, سو­دان قاتەلىك كەتىپ جاتسا, وندايدى كەشىرۋگە بول­مايدى.
دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترى ەلجان بىر­تانوۆ «دارىگەر تاراپىنان سالدىر-سالاقتىق بايقالسا, جاۋاپقا تارتايىق, ال مەديتسينالىق كومەك كورسەتكەندە قاتەلىك جاساسا, كەشىرىم بە­رەيىك» دەگەن بولاتىن. كۇندەلىكتى جۇمىستا «جاڭىل­مايتىن جاق, سۇرىنبەيتىن تۇياق» جوق. ما­سەلەن, كەيبىر اۋىلدىق جەرلەردە اۋرۋدى انىق­تاۋ, ياعني دياگنوستيكا جاساۋ جاعى كەم­شىن تۇسىپ وتىر. سونىڭ سالدارىنان قاتەلىكتەر كەتۋى مۇمكىن. مۇنداي جاعدايدا تۇسىنىستىكپەن قاراۋ كەرەك. ناۋقاسقا نەمقۇرايلىلىقپەن قا­راعان دارىگەر جاۋاپقا تارتىلادى.
حيرۋرگييادا ەڭ قيىن وتا – اپپەنديتسيت, ەڭ جەڭىل وتا دا – اپپەنديتسيت. ياعني, بىر اپ­پەن­ديتسيتتىڭ اسقىنعان دا تۇرلەرى بو­لادى. سوندىقتان «جارا انىق كورىنىپ تۇر, بۇل وتا تەز جاسالادى» دەپ ايتۋ دۇرىس ەمەس. اربىر اۋرۋدىڭ كورىنىستەرى ارتۇرلى بولادى. كەيبىر اۋرۋ جەڭىل كورىنگەنىمەن, كەيىن قيىنداپ جا­تا­تىن جاعدايلارى بولادى. مۇنداعى ايت­پا­عىم, بىلىكتى دارىگەردىڭ وزى دە وسىنداي فاكتور­لار­عا بايلانىستى قاتەلىك جىبەرۋى مۇمكىن. وعان كەشىرىممەن قاراۋ كەرەك. دەگەنمەن دارىگەر ناۋقاستى قالاي قارادى, قانداي ەم-دوم تۇرلەرىن ۇسىندى, قولىنان كەلگەنىن بار­لىعىن ىستەدى مە دەگەن ماسەلەلەر نازاردان تۇس­پەگەنى جون. حالىق ىشىندە «دارىگەر قايتسە دە, وسى ەمدى قولدانۋ كەرەك, ەمدەپ شىعۋ كەرەك» دە­گەن پىكىردى ۇستاناتىندار دا جوق ەمەس. مە­ديتسينا – كۇردەلى ۇعىم.
قازىرگى وزەكتى ماسەلە – قاتەلىكتىڭ الدىن الۋ. مىندەتتى تۇردە كوميسسييا تەكسەرۋ جۇرگىزە­دى. اربىر ەمحانانىڭ وز كورسەتكىشتەرى بار. دارىگەردىڭ جىبەرگەن قاتەلىگىنە بايلانىستى تال­قىلاۋلار, كونفەرەنتسييالار وتكىزەدى. وتا قا­لاي جاسالدى, قانداي ەم قولدانىلدى, بۇل ەم تۇرى دۇرىس بەرىلدى مە دەگەن ماسەلەلەر كون­سيليۋمدا قارالىپ وتىرادى. ماسەلە مۇندا – بۇل تۇسىنبەستىكتەن جىبەرىلگەن قاتەلىك پە, الدە تۇسىنە تۇرا جىبەرىلگەن قاتەلىك پە? بىلىمنىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنەن بە, الدە بىلىمى جەتە تۇرا بىل­مەگەندىكتەن جىبەرىلگەن قاتەلىك پە?! وسى­نىڭ ارا-جىگىن انىقتايتىن ارنايى كو­ميس­سييالار بولادى. باس دارىگەر, بولىم مەڭگەرۋشىسى وسى ماسەلەنى باقىلاۋدا ۇستاپ وتىرادى. كۇر­دەلى اۋرۋلاردا ەم تۇرى دۇرىس بەرىلگەن بە, الدە بۇرىس پا, سونى قاداعالايدى. سول سە­بەپ­تى, ەڭ الدىمەن دارىگەرلىك قاتەلىكتى ايىرا بىل­­گەنىمىز دۇرىس.

كەرەك دەرەك:

دامىعان ەلدەردە دارىگەرلىك قاتەلىكتەر قوعامدا ۇلكەن تالقىعا تۇسەدى. ماسەلەن, اقش-تىڭ وزىندە جىلىنا ورتاشا ەسەپپەن 2 ميلليونعا جۋىق ادام دارىگەرلەردىڭ قاتەلىگىنە بايلانىستى شاعىم تۇسىرەدى ەكەن. مۇنداعى ەكونوميكالىق شىعىن – 29 ملرد دوللار شاماسىندا. ۇلىبريتانييادا دۇرىس ەم قولدانىلماۋىنىڭ ناتيجەسىندە جىلىنا 40 مىڭعا جۋىق ادام ولىمى تىركەلسە, 280 مىڭ ادام بۇرىس ەمنىڭ قۇربانى بولعان. ەكونوميكالىق شىعىن – 730 ملن فۋنت ستەرلينگ شاماسىندا. وز قاتەلىكتەرى ۇشىن دارىگەرلەر قوماقتى ايىپپۇل عانا تولەمەيدى, مانسابىنان, ليتسەنزيياسىنان, تىپتى باس بوستاندىعىنان ايى­رى­لىپ جاتادى.

كامال ورمانتاەۆ, اكادەميك:

مامانداردى وقىتۋعا ەرەكشە كوڭىل بولۋ قاجەت
– مەديتسينا – كۇردەلى سالالاردىڭ بىرى. دارى­گەردى 8-9 جىل وقىتىپ, دايارلايمىز. مە­نىڭ­شە, اۋەلى وقىتۋ جۇيەسىن, باعدارلاماسىن قاي­تا قاراستىرعان جون. 5 جىل وقۋدىڭ 2 جىلى تە­ورييالىق بىلىمگە ارنالسا, 3 جىل مەديتسيناعا ارا­لاسۋى كەرەك. ودان كەيىن بولاشاق مامان­دىق تۇرلەرىنە جىكتەلەدى. جەتىنشى, سەگىزىنشى جىل­دارى رەزيدەنتۋرا وقىتىلادى. وزگەرىستەر قا­جەت. دارىگەرلىك قاتەلىكتى جاڭا ماماندار جى­بەرەدى دەپ ويلايمىن. سەبەبى, كوپ اۋرۋدىڭ ناق­تى سەبەپ-سالدارىن بىلمەي جاتادى. بىز 1959 جىلى وقۋ ورنىن بىتىرگەننەن بەرى دارى­گەرمىز. بىز پراكتيك-دارىگەر بولدىق. تاجىريبە جۇزىندە قاتەلىكتەر بولعان شىعار. بىراق كۇن­نەن-كۇنگە قاتەلىكتەردى ازايتۋعا كۇش جۇم­سا­دىق. قاتەلىكتەر دە ارقالاي بولادى. مىسالى, جاق­سى وقىعان, بىلىمدى دارىگەرلەر بىلىكتى مامان بولادى. بىراق مەديتسينادا بۇدان بولەك تاجىريبە دە ەسكەرىلەدى. مەديتسينانىڭ نەگىزى دە­گەن ۇعىم بار. سول نەگىزىن قانشالىقتى بىلە­تىنىن تەكسەرىپ, جۇمىسقا قابىلداسا, قاتەلىكتەر دە از بولاتىنى انىق. قازىر 14 مىڭ اۋرۋدىڭ تۇرى بار. سوڭعى شىققان وتباسىلىق دارى­گەر­لەر اۋرۋدىڭ كوپشىلىگىن بىلمەيدى. سون­دىقتان مامانداردى وقىتۋعا ەرەكشە كوڭىل بول­ۋ قا­جەت.

باقىت تۇمەنوۆا,
«امان-ساۋلىق» قوعامدىق قورىنىڭ تورايىمى:

مەديتسينالىق ماماندانعان سوت جۇيەسىن قالىپتاستىرسا…
– ەڭ الدىمەن دارىگەرلىك قاتەلىك دەگەن تۇ­سىنىكتى دۇرىس انىقتاپ العانىمىز جون. اۋەلى, زاڭدىق قۇجاتتاردا دارىگەرلىك قاتەلىككە قان­داي جاعدايلار جاتاتىنىن, ول نەدەن بولاتىنىن انىقتاعان دۇرىس-اۋ. دارىگەرلىك قاتەلىك دەگەننەن گورى مەديتسينالىق قاتەلىك دەپ قول­دانعانىمىز دۇرىس دەپ سا­ناي­مىن.
ناۋقاس ادام دارى­گەر­گە كەلگەندە اۋرۋىن جا­سىرماي, بارلىق سە­بەپ-سالدارىن, وزى­نىڭ قوسىمشا قول­دان­عان ەم-دوم تۇر­لە­رىن دە ايتۋى كە­رەك. قىزىلدى-جا­سىل­دى دارى-دارمەك جارنامالارىن كو­رىپ, سول دارىلەر­مەن وز بەتىنشە ەمدە­لە­تىندەر دە ەل اراسىندا جيى كەزدەسەدى. كەيبى­رەۋ­لەرى حالىقتىق مە­ديتسي­ناعا جۇگىنىپ, ەمشى­لەر­گە بارادى. سودان اۋرۋى اب­دەن جانىنا باتىپ, شەگىنە جەت­كەن كەزدە عانا دارىگەرگە كە­لە­دى. وز بەتىمەن ەمدەلگەن, سونىمەن قو­­سا اۋىر حالدەگى ناۋقاستىڭ دياگنوزىن انىقتاۋ قيىنعا سوعادى.
قازىر اربىر اۋرۋدى ەمدەۋدە ستاندارتتى ەمدەۋ جۇيەسى قالىپتاسقان. قاي كەزدە دارىگەر شىنىمەن كىنالى, قاي كەزدە كىناسى جوق ەكەنىن اجىراتا بىلگەنىمىز دۇرىس. دارىگەر اۋرۋدى انىق­تاۋدا, دياگنوستيكا جاساۋدا, ەم قولدانۋ­دا قولىنان كەلگەنىنىڭ بارىن جاساي تۇرا ناۋ­قاستىڭ جاعدايى ناشارلاپ, تىپتى ولىممەن اياق­تالىپ جاتسا, دارىگەردى قىلمىستىق جاۋاپ­كەر­شىلىككە تارتۋعا بولمايدى. ماسەلەن, اۋىل­دىق جەرلەردە اۋرۋدى انىقتايتىن بار­لىق زەرتحانا مەن دياگنوستيكانىڭ بولماۋىنا قاراماستان, دارىگەر قولىنان كەلگەننىڭ بارىن ىستەسە, ونىڭ كىناسى جوق. دارىگەردىڭ نەمقۇراي­لىق, ياعني سالعىرتتىق تانىتاتىن جاعداي­لا­رىندا ونى جازاعا تارتسا بولادى. ماسەلەن, ناۋقاستىڭ قان ساراپتاماسىن بىلە تۇرا, ونىڭ تولىق قان ساراپتاماسىن تەكسەرمەسە, قابىنۋ­دى كورە تۇرا قوسىمشا دياگنوستيكاعا جىبەر­مەسە, دياگنوزدى انىقتاۋدا قوسىمشا ادىس-تا­سىلدەردى قولدانباسا – دارىگەردىڭ سالعىرتتىعى. وسى ەكى دۇنيەنى اجىراتا بىلگەن دۇرىس. تاعى بىر ايتا كەتەتىنى, دارىگەر قولىنان كەلگەننىڭ بارىن ىستەي تۇرا قاتەلىك كەتىپ جاتاتىن جاع­داي­لار بولادى. بىرىنشىدەن – وتە سيرەك كەزدە­سە­تىن اۋرۋ بولسا. ەكىنشىدەن – وتە جىلدام جۇرە­تىن قابىنۋ تۇرلەرىنەن, ياعني ناۋقاستىڭ بىر­نەشە ساعاتتىڭ ىشىندە ومىردەن وتىپ كەتۋى.
اربىر ادام وز دەنساۋلىعىنا نەمقۇرايلى قارا­ماۋى تيىس. ناۋقاس وز بەتىنشە ەمدەلىپ, دارى­گەردەن قولداناتىن ەم-دوم تۇرلەرىن جا­سىرسا, ارينە ناقتى دياگنوزدى انىقتاۋ دا قيىن. جاسىراتىنى جوق, قازىر كوپ ادام دىني نە تاعى دا باسقا سەبەپتەردەن ەكپەدەن باس تارتىپ جاتىر. ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە قاراساق, ەكپە الماعان بالالار سانى دا ارتىپ كە­لە جاتقانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. بۇل دەگەنى­مىز – بەلگىلى بىر ەپيدەمييا پايدا بولۋ قاۋپىنىڭ ارتقانىن كورسەتەدى. ماسەلەن, ەكپە الماعان بالا اۋىرىپ, تىپتى ولىمگە دۋشار بولسا, كىم جاۋاپتى?! دارىگەر قولىنان كەلگەننىڭ بارىن ىستەگەنىمەن دە, سوڭى قايعىلى بولسا, كىم جاۋاپ­تى?! مۇنداي كەزدە اتا-اناعا دا جاۋاپ­كەرشىلىك جۇكتەلۋى كەرەك. بۇل ماسەلەلەردى شەشۋ ۇشىن بىرىنشىدەن, مەديتسينالىق ستان­دارتتاردى جاساۋ قاجەت. ەكىنشىدەن, دارىگەرلىك قاتەلىكتى, ناقتى كىنالىنى انىقتايتىن ارنايى ماماندانعان مەديتسينالىق سوت جۇيەسىن دامىتايىق. دارىگەر بولۋ – ۇلكەن جاۋاپكەر­شىلىك. ادام ومىرىنە جاۋاپتى بولعاسىن, ار­تىلار جۇگى دە اۋىر. ماسەلەن, اقش-تا دارى­گەرلىك قاتەلىكتى انىقتايتىن ماماندانعان سوتتار جاقسى جۇمىس ىستەيدى. مۇندا م­ە­ديتسي­نا­لىق قۇقىق, ناۋقاس پەن دارىگەردىڭ قۇقىق­تارى مەن مىندەتتەرى اشىق ارى ناقتى قاراس­تى­رىلادى. دارىگەردە قانداي جاۋاپكەرشىلىك بولسا, ناۋقاستا دا سونداي جاۋاپكەرشىلىك بار. ەلىمىزدە قازىر مەديتسينالىق زاڭگەرلەردى, اد­ۆو­كاتتاردى دايىنداعان جون. كەلەسى ماسەلە – حالىق اراسىندا ناۋقاس اۋىر دەرتتەن ومىر­دەن وتسە, دارىگەر كىنالى دەگەن پىكىر قا­لىپ­­تاس­قان. مۇندايدان ارىلۋ كەرەك. قاتەلىك ناۋ­قاس­تىڭ كىناسىنەن دە ورىن الۋى مۇمكىن. سوندىق­تان وسىنىڭ ارا-جىگىن ايىرا بىلگەنىمىز دۇرىس.
وز قۇقىقتارىن العا تارتىپ, دەنساۋلىق ساق­تاۋ ۇيىمدارىنا شاعىمداناتىندار قا­تارى دا از ەمەس. حالىقتىڭ وز قۇقىقتارىن بىلۋى قۋانتادى. كونستيتۋتسييا بويىنشا دەن­ساۋ­لىعىمىزدى ساقتاۋعا قۇقىعىمىز بار. كەز كەل­گەن مەملەكەتتە دەنساۋلىققا دەگەن قۇقىق جوق. بۇل – بىزدىڭ ەلدىڭ وزگەشەلىگى. ياعني, حا­لىق شاعىم ايتۋعا قۇقىلى ەكەنىن بىلگەنى­مەن, بۇل تۇرعىدا وزىنىڭ مىندەتتەرىن بىلە بەر­مەيدى. تاعى بىر ەسكەرەتىن جايت, بۇگىنگى تاڭدا اۋرۋدىڭ 80 پايىزعا جۋىعى ادامنىڭ ومىر سۇرۋ سال­تى­نا, تاماقتانۋىنا, ومىرلىك داعدىسىنا باي­لا­نىستى كەلەدى.

تاقىرىپقا وراي:

ساۋلە قۇرمانوۆا,
رەسپۋبليكالىق ەلەكتروندى دەنساۋلىق ساقتاۋ ورتالىعى استانا قالالىق فيليالىنىڭ ديرەكتورى:

– ەلباسى بيىلعى جولداۋدا «اقپاراتتىق جۇيەلەردى بىرىكتىرۋ, موبيلدىك تسيفرلىق قوسىمشالاردى قولدانۋ, ەلەكتروندىق دەنساۋلىق پاسپورتىن ەنگىزۋ, «قاعاز قولدانبايتىن اۋرۋحاناعا» كوشۋ ارقىلى مەديتسينالىق كومەكتىڭ قولجەتىمدىلىگى مەن تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ قاجەت» دەگەن بولاتىن. دارىگەرلىك قاتەلىكتى ازايتاتىن بىردەن-بىر جۇيە – ەلەكتروندى دەنساۋلىق پاسپورتى. دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرىنىڭ بارلىق پورتالىن بىرىكتىرەتىن بۇل پاسپورت ەلىمىزدە بيىلعى جازدان باستاپ قولدانىسقا ەنگىزىلمەك. ەلەكتروندى پاسپورتتا اربىر ناۋقاس تۋرالى مالىمەت بولادى. ماسەلەن, قاشان قانداي دارىگەردە بولعانى, قان ساراپتاماسى, قانداي ەم قابىلداعانى ت.س.س. بارلىق مالىمەت پورتالدا بەكىتىلەدى. رەسپۋبليكا اۋماعى بويىنشا قاي ەمحاناعا بارسا دا, ناۋقاس تۋرالى مالىمەتتى پورتال ارقىلى بىلۋگە بولادى. بۇل – دارىگەرلەردىڭ جۇمىسىن جەڭىلدەتەدى, دياگنوزدى انىقتاۋدا, ەم قولدانۋى سەپتىگىن تيگىزەرى سوزسىز.
ديناگۇل باەشەۆا,
استانا مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتى بالالار جۇقپالى اۋرۋلارى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى:

ار ادام دەنساۋلىعىنا جاۋاپتى
– دارىگەرلىك قاتەلىك – جالپىلاما ۇعىم, بۇل ماسەلەنى جان-جاقتى كاراستىرۋ كەرەك. با­لالار ينفەكتسيونيستى بولعاندىقتان, كۇندەلىكتى جۇمىس بارىسىندا بالالار ارا­سىن­دا انىقتالۋى قيىن اۋرۋلاردى كەزدەستىرە­مىن. قازىرگى قوعامدا بىزدىڭ باستى كەمشىلىك – ول تەك شەتەلدىك ستاندارتتار مەن نورمالارعا سۇيەنۋى­مىز. مەنىڭشە, بىز وزىمىزدىڭ ومىر سۇرۋ سال­تىمىزعا كەلىستى دامۋ جولىمىزدى ىزدەۋىمىز كە­رەك. ويتكەنى دەنساۋلىقتى ساقتاۋ – دارى-دار­مەك ەمەس, بىزدىڭ سالاۋاتتى ومىر سالتىن ساق­تاۋىمىز. ماسەلەن, بۇگىنگى جاستاردىڭ وز دەنساۋلىعىن كۇتۋدە قاراپايىم دۇنيەلەردى بىل­مەۋى تاڭعالدىرادى. قازاق – ەجەلدەن جەتى اتادان قىز الىسپاعان, قان تازالىعىن ساقتا­عان تەكتى حالىق. بۇل مەديتسينالىق تۇرعىدا دۇ­رىس. تىپتى دانا حالقىمىزدىڭ «قىزعا قى­رىق ۇيدەن تىيىم» دەگەن سوزىنىڭ وزىندە ۇلكەن كورە­گەندىلىك جاتىر. قىز بالا – ساۋ ۇرپاقتى دۇنيەگە اكەلەتىن بولاشاق انا ەكەنى ۇنەمى ەس­كەرىلەتىن. مۇنداعى ايتپاعىم, قازىرگى قوعام بۇل جايتتاردى ۇمىتا باستاعان. ادامداردىڭ وز دەنساۋلىق­تارىنا جاۋاپكەرشىلىگى تومەندە­گەن. سوندىقتان دارىگەرلىك قاتەلىك تۋرالى ايت­پاي تۇرىپ, وسى مان-جايدى انىقتاپ العان جون.
كوپ نارسە ادامنىڭ وز جاۋاپكەرشىلىگىنە باي­­لانىستى. ماسەلەن, 2014-2015 جىلى مە­نين­گيت اۋرۋى قاتتى ورشىدى. سوندا بىز اربىر اتا-اناعا بۇل دەرتتىڭ العاشقى بەلگىلەرى, سەبەپ-سالدارى جايىندا تەرەڭىرەك تۇسىن­دىرىپ, الدىن الۋ شارالارىن ايتتىق. اربىر ەمحانانى ارالاپ جۇرىپ, وسىنداي تۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەننەن كەيىن جۇرتشىلىق­تىڭ پىكىرى وزگەرگەنىن بايقادىق. سول جىلى اۋرۋ ورشىپ تۇرسا دا, ولىم سانى از بولدى. بۇل – قۋانتار­لىق جايت. ياعني, ار اتا-انا جۇكتەلگەن جاۋاپ­كەرشىلىكتى ۇعىندى دەگەن سوز. ەكپە ما­سە­لەسى دە وزەكتىلىگىن جوعالتپاي وتىر. تۇرلى سە­بەپ­تەرمەن ەكپەدەن باس تارتقان اتا-انالار بار. قانشاما ۆيرۋس پەن ينفەكتسييا ادامنىڭ ومىرىنە زالال كەلتىرۋى مۇمكىن. ەكپە الماعان بالانىڭ دەنساۋلىعىنا اتا-انا دا جاۋاپتى ەكە­نىن ۇمىتپاۋى كەرەك. دارىگەرلىك سالعىرت­تىق جايىن­دا سوز قوزعاماس بۇرىن وسىنداي جايت­­تاردى ەسكەرگەن جون-اق.

الماس جۇماعالي, زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى:

زاڭ جەتىلدىرىلمەسە بولمايدى
– بىزدە مەديتسينالىق ماماندانعان سوتتار جوق. مەديتسينا عىلىمى سوناۋ ىقىلىم زا­مان­نان كەلە جاتقانىمەن, ول تۋرالى زاڭ كەيىن پايدا بولدى. مەديتسيناداعى كەيبىر سۇبەلى ماسەلەلەردىڭ وزى زاڭمەن ەمەس, تەك ەرە­جەلەرمەن رەتتەلىپ كەلدى, كەيبىرى الى دە سول كۇيىن­دە تۇر. بۇل سالادا ارنايى ماماندانعان زاڭگەرلەرگە دەگەن قاجەتتىلىك بار. 2014 جىلى قا­بىلدانعان قىلمىستىق كودەكستە «مە­ديتسينالىق قىلمىستىق قۇقىقبۇزۋشىلىق­تار» دەگەن ارنايى تاراۋ بار. بۇل – مەديتسينا سا­لاسىنداعى ماسەلەلەردى رەتتەۋگە باعىت­تال­عان ۇلكەن قادامنىڭ بىرى. دەگەنمەن بۇل زاڭدا كەيبىر ماسەلەلەردى الى جەتىلدىرۋ قاجەت. قازىر «حالىق دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى» كودەكس بار. ياعني, بىز بىرتىن­دەپ ىلگەرىلەپ كەلەمىز. دارىگەردىڭ قاتەسىنە كە­شىرىممەن قاراۋ, قاتەلەسۋ جولىمەن كاسىبي مامان بولىپ قالىپتاسادى دەۋ – ويعا قونىم­سىز دۇنيە. سەبەبى, مۇنىڭ ارتىندا قانشاما جان­نىڭ تاعدىرى تۇر. مەديتسينا سالاسىندا داۋلى ماسەلەلەرگە بايلانىستى كونسي­ليۋم­دار, كونفەرەنتسييالار, بەسمينۋتتىقتار وتكى­زىلە­دى. سەنىمسىزدىك تۋعىزاتىن جاعداي بولسا, ارنايى كوميسسييا قۇرىلعانى جون. سەبەبى, بىر ادام­نىڭ قولىنا ادام تاعدىرىن بەرىپ, قاتە­لەسۋ جولىمەن بىلىكتى مامان تاربيەلەنەدى دەۋ قۇپتارلىق دۇنيە ەمەس. بۇل بىرىنشىدەن – تيىم­سىز, ەكىنشىدەن – ادامگەرشىلىككە جات. سون­دىقتان دارىگەر جىبەرگەن قاتەلىگىنە وراي جاۋاپ­­ق­ا تارتىلۋى كەرەك.
بىراز اق حالاتتىلار جاۋاپكەرشىلىكتى ناۋ­قاستىڭ وزىنە جۇكتەۋگە دە اككىلەنىپ العان سيياق­تى. بوسانعان ايەلدەردىڭ جۇكتىلىك كە­زەڭىندە ولارعا نەشە تۇرلى دياگنوز قويىپ, «تۇ­سىك قاۋپى تونىپ تۇر» نەمەسە «بالانىڭ داۋنا بولۋى ىقتيمال», «تەزىرەك ابورت جاساماسا بولمايدى» ت.ب. دەگەن سيياقتى تۇرلى قاۋىپ-قا­تەر­­مەن, ومىر سۇردىم, سولعان قاراماستان دۇ­نيە­گە دەنى ساۋ بالا اكەلدىم» دەپ شاعىمدانۋى جيى كەزدەسەدى. «ارى قاراي سوتقا بەرەسىز بە?» دەگەن سۇراققا «جوق, شۇكىر, با­لا امان-ساۋ عوي» دەپ جاۋاپ بەرەدى. مۇنىڭ بارى اقىرىندا دۇرىس بولماي قالسا, «بىز ايتتىق, ناۋقاس وزى ىستەمەدى, سىرقات تاريحىندا بارى جازۋلى تۇر» دەگەن سىلتاۋ ايتۋ ۇشىن جاسا­لا­تىن سىڭايلى. دارىگەرلەردىڭ جۇمىسىنىڭ قيىن­دىعىن جوق­قا شىعارمايمىز, ەكولوگييا­نىڭ زاردابىن, دەنى ساۋ ادامداردىڭ ازدىعىن دا جوق دەمەيمىز, تىپتى قاعازباستىلىقتىڭ دا قولبايلاۋ ەكەنىن كورىپ وتىرمىز. بىراق قو­لىن­داعى اپپاراتتىڭ شىعارىپ بەرگەنىن وقي المايتىن بىلىكسىز ماماننىڭ «سۇتتەن اق, سۋ­دان تازا» بولىپ شىعامىن دەپ, قوعامنىڭ دەنى ساۋ بولىگىنە مورالدىق زارداپ شەككىزىپ, ورىن­سىز ابورت جاساتۋدى, دەنساۋلىقتارىن ودان ارى تۇقىرتۋدى دا قولداي المايمىز.
وسىدان ون جىل بۇرىن الماتىداعى ەڭ ىرى كوپسالالى ەمحانامەن سوتتاسۋعا تۋرا كەلدى. ناۋقاستىڭ كەسىلگەن بىلەگىنە وتا جاسالعاندا سىڭىرلەردى ۇزىننان جالعاماق تۇگىلى, ولاردى كول­دەنەڭ بىرىكتىرىپ, تۇيىپ تاستاعان. بۇل حيرۋرگ­تىڭ بىلىكسىزدىگى مە, سالعىرتتىعى ما, ايتا المايمىن. ناۋ­قاس ۇشىن ول ماڭىزدى دا ەمەس. سىرتىنان تەرى­مەن جابىلىپ تۇرعان سوڭ, پاتسيەنت ونى بىل­مەيدى, قول بولسا ىستەمەيدى, ونىڭ ۇستىنە ىرىڭ­دەي باستاعان. باسقا جەردە قايتالاپ وتا جا­سالعاندا بىلىقتىڭ بارى انىق­تالعان. فو­توسۋرەتتەرى, دارىگەر قورى­تىن­­­دىسى بار. قىل­مىستىق ىس نەگىزىندە سوت-مەديتسينالىق ساراپ­تاما تاعايىندالدى. ساراپتاما نە دەپ قو­رىتىندى بەردى دەپ وي­لايسىز? وسىنىڭ بارىن كو­رىپ تۇرىپ, ساراپ­شى­لار: «حيرۋرگ بىراز ول­قى­لىق جىبەرگەن, دە­گەنمەن دۇرىس وتا جا­سالعان كۇننىڭ وزىندە دە دال وسىنداي زار­داپ­تارعا اكەپ سوعۋى ىق­تي­مال» دەگەن قورى­تىندى بەردى.
تىپتى قولدا بار زاڭنىڭ دا كوپتەگەن باپ­تارى­نا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار قاجەت ەكە­نى ايدان انىق. ماسەلەن, بالانى قاساقانا اۋىس­تىرسا, قىلمىستىق كودەكستىڭ 136-با­بى­نا وراي قىلمىستىق جاۋاپقا تارتىلادى. ابايسىزدا اۋىستىرىپ السا, قىلمىستىق جاۋاپ­­كەرشىلىك قاراستىرىلماعان. قىلمىس­تىق كودەكستىڭ مەديتسينالىق قىلمىستىق قۇ­قىق بۇزۋشىلىقتار دەگەن 12 تاراۋىندا «مە­­ديتسينا نەمەسە فارماتسەۆتيكا جۇمىس­كەرiنiڭ كاسiپتىك مiندەتتەرiن تيiسiنشە ورىن­دا­ماۋى» دەگەن 317-باپتىڭ 1-بولىگىندە «مە­دي­­تسي­نا نەمەسە فارماتسەۆتيكا قىزمەتكەرiنiڭ كاسiپتىك مiندەتتەرiنە ۇقىپسىز قاراۋى نەمەسە ادال قاراماۋى سالدارىنان ولاردى ورىن­دا­ماۋى نەمەسە تيiسiنشە ورىنداماۋى, سول سيياق­تى مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ تارتىبىن نە­مەسە ستاندارتتارىن ساقتاماۋى, ەگەر بۇل ىس-ارەكەتتەر ابايسىزدا ادامنىڭ دەنساۋلىعىنا اۋىرلىعى ورتاشا زييان كەلتiرۋگە اكەپ سوقسا – بەلگiلi بiر لاۋازىمداردى اتقارۋ نەمەسە بەلگiلi بiر قىز­مەتپەن اينالىسۋ قۇقىعىنان بىر جىلعا دەيiن­گi مەرزiمگە ايىرا وتىرىپ نەمەسە ونسىز, ەكى جۇز ايلىق ەسەپتiك كورسەتكiشكە دەيiنگi مول­شەر­دە ايىپپۇل سالۋعا نە سول مولشەردە تۇزەۋ جۇ­مىستارىنا نە بىر جۇز سەكسەن ساعاتقا دەيىن­گى مەرزىمگە قوعامدىق جۇمىستارعا تارتۋعا نە الپىس تاۋلىككە دەيىنگى مەرزىمگە قاماققا الۋعا جازالانادى» دەلىنگەن. بۇل باپتىڭ ەكىنشى, ۇشىن­شى بولىكتەرىندە تەك اۋىر زييان مەن كىسى ولى­مى قاراستىرىلعان. دەمەك, بۇل باپ بويىن­شا ابايسىزدا بالا اۋىستىرعان ادامنىڭ ارە­كەتىن سارالاي المايمىز. ماسەلەن, 18 جىل بۇ­رىن پەرزەنتحانادا اۋىسىپ كەتكەن بالالار تا­بىلدى. ەندى قاراڭىز, ول كەزدەگى مەدبيكە با­لالاردى قاساقانا اۋىستىرسا دا بۇل قىل­مىس­تىڭ ەسكىرۋ مەرزىمى وتىپ كەتكەن. بىراق زار­دابى الى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى. وسى جاع­دايدا دا جەتىلدىرەتىن, ناقتىلايتىن ما­سەلەلەر بار. سوزىلمالى قىلمىس رەتىندە بۇل قىلمىستىڭ مەرزىمى اياعىنان باستاپ ەسەپتەلۋى كەرەك. بۇل ماسەلە زاڭدا ناقتىلانباعان. وسى سيياق­تى جەكەلەگەن قاراپايىم ماسەلەلەرگە جاۋاپ جوق. مەديتسينالىق زاڭ جەتىل­مەگەن ۋاقىتتا دارىگەردىڭ قاتەلەسۋگە قۇقىعى بار دەپ ايتۋ – قاتەلىك.

تىزگىنتارتار:

قوعامدا ەڭ ماڭىزدى فاكتور – ادام. ادام دەنساۋلىعى دا سونداي ماڭىزدى العىشارتتاردىڭ بىرى. قاتەلىككە ۇرىنباۋدىڭ جولى – بىلىم مەن بىلىكتە. ار ادام وز ىسىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراسا, قاتەلىكتەر بولمايدى. كىنا ارتۋ وڭاي, اقتالۋعا دا مۇمكىندىك بار, بىراق قاتەلىكتىڭ ورنىن تۇزەتۋ – قيىن. ار ماماننىڭ الدىندا – ار ادامنىڭ تاعدىرى تۇر. سونى ويلاعانىمىز ابزال.
ال قاتەلىك كەتسە, قايتەمىز?!.

دايىنداعاندار گۇلزينا بەكتاس, اقبوتا يسلامبەك

بولىسۋ:

1 پىكىر جازىلعان

  1. ەستاي 14 اقپان, 2018 at 17:16 جاۋاپ

    تورەگەلدى اعامىزدىڭ پىكىرىمەن تولىقتاي كەلىسەمىن. قاتەلىك پەن نەمقۇرايلىقتى اجىراتا بىلۋىمىز كەرەك دەپ ويلايمىن. اۋىر دەرتتىڭ شەشىمىن شىعارىپ, دياگنوز قويۋ ار كەز وڭايعا سوعا بەرمەيدى. مەديتسينادا كەيدە سيرەك كەزدەسەتىن جاعدايلار بولادى. مىسالى, الدىنا كەلىپ تۇرعان ناۋقاستىڭ دەرتى ول دارىگەردىڭ, تىپتى ودان دا تاجىريبەلى دارىگەردىڭ تاجىريبەسىندە كەزدەسپەۋى مۇمكىن. ال سالعىرتتىق پەن نەمقۇرايلىق جەكە ادامنىڭ كورسەتكىشى, ياعني, ونىڭ جاۋاپكەرشىلىكسىزدىگىنىڭ ارقاسى, ونىڭ وز ماماندىعىنىڭ تولىقتاي بايىمىنا بارماعاندىعىندا. ىستىڭ اق قاراسىن اجىراتپاي, دارىگەردى جازالۋىمىز دۇرىس پا?

پىكىر جازۋ


*