تسيفرلى سالانى دامىتۋ جەدەلدەتىلەدى

1236
0
بولىسۋ:

الماتىدا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن «جاھاندانۋ داۋىرىندەگى تسيفرلىق كۇن تارتىبى» فورۋمى وتتى.

بىلتىرعى قازان ايىندا وتكەن جوعارعى ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ وتىرىسىندا ەاەو قاتىسۋشى مەم­لەكەتتەردىڭ باسشىلارى تسيفرلى كۇن تارتىبىنىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى باستى باعىتتارىن بەكىتىپ, سونداي-اق ەلباسىنىڭ ەاەو ەكونوميكاسىن تسيفرلاندىرۋ بويىنشا ارنايى كەزدەسۋ وتكىزۋ تۋرالى باستاماسىن قولداعان بولاتىن.
بۇل جولعى جيىن بارىسىندا دا الەمنىڭ جەتەكشى ۇيىمدارى تورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسييا تەحنولوگييالارىن قولدانىپ, تسيفرلى سالالاردى دامىتۋ ماسەلەلەرىنە باستى نازار اۋداردى. مۇنداعى ماقسات – ەاەو ەلدەرىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرا وتىرىپ, تسيفرلى ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرا وتىرىپ, دامىتۋ جولدارىن جەدەلدەتەتىن بىرلەسكەن شارالار ازىرلەۋ. سونداي-اق ەلدىك ارتىق­شىلىقتار جانە وڭىرلىك ينتەگراتسييالىق ترانسفورماتسييالاۋ نەگىزىندە كەلەسى ديۆيدەندتەردى الۋ جولدارىن قاراستىرۋ. فورۋمنىڭ جۇمىسىنا ارمەنييا, بەلارۋس, قازاقستان, قىرعىزستان, رەسەي, وزبەكستان جانە تاجىكستاننىڭ پرەمەر-مي­نيسترلەرى, سونداي-اق حالىقارالىق بىرقاتار IT كومپانييالاردىڭ وكىلدەرى قاتىستى.
ەلباسىنىڭ فورۋم قاتىسۋشىلارىنا جولداعان جىلى لەبىزىن پرەمەر-مينيستر باقىتجان ساعىنتاەۆ جەتكىزدى. مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆتىڭ قۇتتىقتاۋحاتىندا:
– الەمدە جىلدام ارى تۇبەگەيلى تەح­نولوگييالىق وزگەرىستەر داۋىرى باستالدى.
تيىمدى تسيفرلاندىرۋ شارالارى ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ قارقىندى دامۋى مەن حالىقتىڭ ومىر سۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋدىڭ نەگىزگى فاكتورىنا اينالۋدا. الەمنىڭ وزىق ەلدەرى, ولاردىڭ G-20 جانە ەۋروپالىق وداق سەكىلدى بىرلەستىكتەرى وزدەرىنىڭ تسيفر­لاندىرۋ بويىنشا ستراتەگييالىق قۇجات­تارىن قابىلدادى. بىزدىڭ ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداق تا 2025 جىلعا دەيىنگى تسيفرلىق كۇن تارتىبىن قابىلدادى.
بۇگىنگى فورۋم – اتالعان كۇن تارتىبىن ىسكە اسىرۋدىڭ ماڭىزدى قادامى. ورتاق نارىقتىڭ بولۋى تسيفرلاندىرۋ ماسەلە­لەرىندە بىرلەسكەن تاسىلدەر مەن شارالاردى ازىرلەۋدى تالاپ ەتەدى. كۇشتەردى جۇمىلدىرۋ ەۋرازەق-تىڭ تۇتاستاي جانە ار ەلدىڭ جەكەلەي دامۋى ۇشىن سينەرگەتيكالىق تيىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتەدى. بۇل ىس-شارا قاجەتتى شەشىمدەردى ازىرلەۋگە جانە ىن­تىماقتاستىقتى نىعايتۋعا ىقپال ەتەتىنىنە سەنىمدىمىن. فورۋمنىڭ بارلىق قاتىسۋ­شىسىنا جەمىستى ەڭبەك جانە العا قويىلعان ماقساتتارىنا قول جەتكىزۋدى تىلەيمىن, – دەلىنگەن.
پرەمەر-مينيستر باقىتجان ساعىنتاەۆ وز سوزىندە:
– بىز الدىمىزعا زور مىندەت قويدىق – جاقىن ارادا بارلىق مەملەكەتتىك قىز­مەتتەردىڭ 80 پايىزى ەلەكتروندى تاسىلمەن بەرىلەتىن بولادى. مۇنداعى وتە ماڭىزدى ماسەلە – ينفراقۇرىلىم. قازاقستاننىڭ تەرريتوريياسى وتە ۇلكەن. بارلىق قالالاردا ينفراقۇرىلىمدى, ياعني ينتەرنەتتى تولىق قامتاماسىز ەتەمىز. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ 43 پايىز 7 مىڭعا جۋىق اۋىلدىق ەلدىمەكەندە ينتەرنەت جىلدامدىعى جەتكىلىكتى دەڭگەيدە, بۇل وتە ماڭىزدى.
2020 جىلعا دەيىن اۋىلدىق ەلدى­مە­كەندەردىڭ بارلىق بازالارىن كەڭجولاقتى ينتەرنەتپەن قامتاماسىز ەتۋ جانە ينفرا­قۇرىلىمدى تولىق اياقتاۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى.
بولاشاق ساۋاتتى ماماندار دايارلاۋداعى بىلىمنىڭ رولى دە ماڭىزدى.
بۇگىن بىز حالىقتى تسيفرلاندىرۋعا تارتۋ جونىندە ايتىپ وتىرمىز. بۇگىنگى كۇنى مەم­لەكەتتىك قىزمەتتى الۋ, جالپى تسيفرلى فور­ماتقا كوشۋ سانگە اينالۋى تيىس. سوندىقتان دا مۇنىڭ بارىن اقىلعا قوندىرۋ ۇشىن, مەكتەپ قابىرعاسىنان باستاپ مامانداردى, ماتەماتيكتەردى, ۋنيۆەرسيتەت باعدارلاما­شى­لارىن دايىنداۋ قاجەت. مامانداردى جەت­كىلىكتى دايارلاۋدى باستاۋ ۇشىن وقۋ باعدارلامالىق كۋرستاردى قايتا باعىتتاپ جاتىرمىز. ەگەر بارلىق باعىتتار بويىنشا ىلگەرىلەيمىز دەيتىن بولساق, وندا بىزگە ين­نو­ۆاتسييالار قاجەت. يننوۆاتسيياسىز ەشتەڭەگە قول جەتكىزبەيمىز. بۇل ۇشىن تيىستى ەكوجۇيەنى قۇرۋ قاجەت. وسى ورايدا بىز سكولكوۆو, يننوپوليس, مينسكىدەگى يننو­ۆاتسييالىق تەحنولوگييالار پاركىندەگى ارىپ­تەس­تەرىمىزبەن تىعىز بايلانىستامىز, – دەدى.
باقىتجان ساعىنتاەۆ تەحنولوگييالىق كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا جاعدايلار جاساۋ قاجەتتىگىنە دە توقتالدى.
– وسىعان وراي بىز EXPO بازاسىندا ات-حاب قۇردىق. بۇگىندە وفيستەر دايىندالىپ جاتىر جانە تاياۋ ۋاقىتتا, جارتى جىلدان كەيىن بۇل ات-حابتى ىسكە قوسامىز. تەڭدەسسىز شەشىم قابىلداندى. تيىستى زاڭ جوباسى قابىلداندى. بىز كونستيتۋتسييالىق زاڭعا كىرىستىك. ابسوليۋتتى زاڭنامالىق بازاسى بار, اعىلشىندىق قۇقىققا يە «استانا» حالىقارالىق ورتالىعى بارلىعىنان بوساتىلعان. بىزدىڭ ات-حاب وسى احقو-عا قوسىلدى جانە بىز وسى ارقىلى بۇكىل الەمنىڭ تالانتتارىن تارتقىمىز كەلەدى, – دەدى پرەمەر-مينيستر.
ب.ساعىنتاەۆ كيبەرقاۋىپسىزدىك پروب­لەماسىن دا جەكە اتاپ وتتى. ينتەگراتسييا ماسەلەلەرى فورۋمنىڭ قازىرگى كۇن تارتىبى اياسىندا الدەقايدا كەڭىرەك دەڭگەيدە تالقىلاندى.
جيىن بارىسىندا سوز العان IDEMIA ۆيتسە-پرەزيدەنتى ۆينسەنت موۋرەت «الەمدە 6 ميللياردتان استام ادام سمارتفون قولدانادى. ينتەرنەتكە 20 ملرد قۇرىلعى قوسىلعان. ەگەر ونى 30 ملرد-قا جەتكىزەتىن بولساق, تەح­نولوگييالىق وزگەرىستەر اۋقىمى بۇدان دا وسە تۇسپەك. كومپانييالاردىڭ جۇمىس ىستەۋ مۇمكىندىكتەرى ارتىپ قانا قويماي, قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن دە ەسكەرۋ قاجەت. تسيفرلى تەح­نولوگييانى ار ادامنىڭ جەكە دەرەكتەرى مەن مالىمەتتەرىن ساقتاۋ, قورعاۋ سيياقتى تيىمدىلىك جاعىنان قولدانىپ قويماي, جەكە اق­پارات­تاردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە مان بەرۋگە تيىسپىز.
وسى تۇرعىدا سينگاپۋردا جاقسى بىر ۇردىس قالىپتاسقان ەكەن. تۋريست بولىپ بارا قالساڭىز, اۋەجايدا تولقۇجاتىڭىزدى ۇسىنىپ, بەينەباقىلاۋعا بىر رەت قاراۋىڭىز كەرەك. قايتار جولىڭىزدا قۇجاتىڭىزدى سۇرامايدى, باقىلاۋعا قاراساڭىز جەت­كىلىكتى. تولەم كارتالارىنا قولدىڭ تابىن پايدالانۋ دا قاۋىپسىزدىككە جاتادى. وسى ماسەلەنى «قازپوشتا» اق-مەن جۇزەگە اسىرۋدى كوزدەپ وتىرمىز. جاقىندا فرانتسييادا ىسساپاردا بولىپ قايتتىم. بەينەباقىلاۋ ارقىلى بەينەڭىزدى تانىپ, جەكە تۇلعاڭىزدى انىقتايتىن جۇيە جولعا قويىلىپتى. مىسالى, كولىگىڭىزگە جاقىن­داعاندا تەمىر تۇلپارىڭىز سىزدىڭ بەت بەينەڭىزدى تانىپ, ىسكە قوسىلادى. ياعني, قاراپايىم ادامداردىڭ ومىرىن جاڭا تەحنولوگييالار ارقىلى جەڭىلدەتۋگە بولادى. الەم ەلدەرى قولدانىپ جاتقان جەتىستىكتەردى بىز دە كۇندەلىكتى ومىردە قولدانۋىمىز قاجەت» دەگەن ويىن ورتاعا سالدى.
فورۋم اياسىندا ەۋرازييالىق ۇكى­مەتارالىق كەڭەستىڭ وتىرىسى دا وتتى. جيىنعا قازاقستان پرەمەر-مينيسترى باقىتجان ساعىنتاەۆ, ارمەنييانىڭ پرەمەر-مينيسترى كارەن كاراپەتيان, بەلارۋسسييانىڭ پرەمەر-مينيسترى اندرەي كوبياكوۆ, قىرعىزستاننىڭ پرەمەر-مينيسترى ساپار يساكوۆ, رەسەيدىڭ پرەمەر-مينيسترى دميتريي مەدۆەدەۆ جانە ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق كوميسسييا القاسىنىڭ توراعاسى تيگران ساركيسيان قاتىستى.
ۇكىمەت باسشىلارى ەاەو-عا مۇشە ەلدەردەگى ماكروەكونوميكالىق ماسەلەلەردى بىرلەسە شەشۋدى تالقىعا سالدى. سونداي-اق كەلەشەكتە تۇراقتى ەكونوميكالىق وسۋدى قامتاماسىز ەتۋ ۇشىن تيىمدى ۇسىنىستاردى قاراستىردى. سونىمەن قاتار وداققا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىنداعى بىلتىرعى وزارا ساۋدا-ساتتىق بارىسى, بىرلەسىپ قولعا الىنعان جوبالاردىڭ كەلەشەگىن سوز ەتتى. مەملەكەتتەر اراسىنداعى وزارا ساۋدا اينالىمىمەن قاتار 2017-2018 جىلى اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنە سۇرانىس جايىن قاراستىردى. ونىڭ ىشىندە, ازىق-تۇلىك, زىعىر تالشىعى, تەرى-بىلعارى شي­كىزاتى, جۇن, ماقتانىڭ تاۋار اينالىمداعى سۇرانىسى جەكە قارالدى. پرەمەر-مينيستر باقىتجان ساعىنتاەۆ بايانداماسىندا ەۋرازييالىق وداق قىزمەتىن دامىتۋ ۇشىن جاسالعان تاجىريبەلىك قادامداردىڭ وڭ ناتيجەسىنە توقتالىپ وتتى.
– ەاەو قالىپتاستىرۋ جۇمىسى جالعاسۋ­دا. بىزدىڭ ۇشجىلدىق جۇمىسى­مىزدىڭ وڭ ناتيجەسى بار. وداقتىڭ قازىرگى جانە كەلە­شەكتەگى دامۋىمەن بايلانىستى بىرقاتار ماڭىزدى قۇجاتتاردى قابىلدادىق. بۇعان دالەل رەتىندە ەاەو-نىڭ جاڭا كەدەن كودەكسىنىڭ بيىل 1 قاڭتاردا كۇشىنە ەنۋىن ايتۋعا بولادى. وسىلايشا, كەدەندىك رەسىمدەۋدىڭ جەدەل وتۋى ۇشىن جاعدايلار جاسالدى. جاھاندىق ەكونوميكالىق تۇراقسىزدىققا قاراماستان, قازاقستان ەاەو شەڭبەرىندە دە, ۇشىنشى ەلدەرمەن ساۋدا سالاسىندا دا تاۋار اينالىمى وسىمىنىڭ وڭ قارقىنىن ساقتاپ قالدى. 2017 جىلى قازاقستان ەكونوميكاسىندا ايتارلىقتاي وسىم بايقالدى, الدىن الا دەرەكتەر بويىنشا 4 پايىزعا ارتتى. ەكونوميكانى تسيفرلاندىرۋعا جوسپارلى كوشۋ سالدارىنان جۇمىستان بوساتىلعان ەڭبەك كۇشىن جۇمىسپەن قامتۋعا قاتىستى بىرقاتار ماسەلە وزەكتى بولىپ تۇر. ازاماتتارىمىز جاڭا جۇمىس ورنىن, سونىڭ ىشىندە وداق اۋماعىندا دا, سالىستىرمالى تۇردە جىلدام تابۋ مۇمكىندىگىنە يە بولۋى كەرەك, – دەدى پرەمەر-مينيستر باقىتجان ساعىنتاەۆ.
سونىمەن قاتار ۇكىمەت باسشىسى قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى بىرىڭعاي ينتەگراتسييالانعان ەۋرازييالىق ەلەكتروندى ەڭبەك بيرجاسىن قۇرۋ جانە قىزمەتكەرلەرگە قويىلاتىن بىرىڭعاي بىلىكتىلىك تالاپتارىن ازىرلەۋ جايىن ەكى ەل پرەزيدەنتى بىرلەسە تالقىلاعانىنا توقتالىپ وتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەۋرازييالىق وداق شەڭبەرىندەگى اۋقىمدى باستامالاردى جۇزەگە اسىرۋ جالعاسا بەرمەك. بىرلەسە جۇمىس ىستەۋدى ارى قاراي دامىتۋ ۇشىن شەشىلۋى قاجەت بىرقاتار جايتتار بولاشاقتا شەشىمىن تابادى. اسىرەسە, كەدەندىك وتكىزۋ, قابىلداۋدى اۆتوماتتاندىرۋ ماسەلەسى وڭتايلان­دىرىلادى. «بىرىڭعاي كەدەندىك اۋماق جاعدايىندا ەكسپورت كەزىندەگى كەدەندىك دەكلاراتسييالارعا, تەمىرجول كولىگىن ۋاقىتشا اكەلۋگە قاتىستى ينتەگراتسييا جوق. وسىعان بايلانىستى كوميسسييانىڭ شەشىمدەرىنە, سونداي-اق كولىك سالاسىنداعى حالىقارالىق زاڭناماعا وزگەرتۋلەر ەنگىزۋ بويىنشا بىرلەسكەن جۇمىستى جۇرگىزۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن» دەگەن باقىتجان ساعىنتاەۆ بىرلەسە جۇمىس ىستەۋدىڭ تيىمدىلىگى وڭ ناتيجە اكەلەتىنىنە سەنىم بىلدىردى.
وزارا كەدەندىك كەدەرگىلەردى جويۋ ۇشىن اقپاراتتىق جۇيەلەردى ينتەگراتسييالاۋدى جىلدامداتىپ, كولىك قۇجاتتارىنداعى كەدەندىك بەلگىلەردى ەلەكتروندى تۇردە ۇسىنۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋ ماڭىزدى ارى ىڭعايلى. الداعى ۋاقىتتا قازاقستان «استانا-1» اقپاراتتىق جۇيەسىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن ەنگىزبەك. ەۋرازييالىق ۇكىمەت­ارالىق كەڭەس وتىرىسىنىڭ ناتيجەسىندە, 14 قۇجات قابىلداندى. ەۋرازييالىق ەكونو­ميكالىق وداققا مۇشە مەملەكەتتەر اۋما­عىندا تاۋار اينالىمىن باقىلاۋدى كۇشەيتۋگە باعىتتالعان جانە پرەمەر-مينيسترلەردىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ازىرلەنگەن, ەۋرازييالىق ەكونو­ميكالىق وداقتا تاۋارلاردى سايكەستەندىرۋ قۇ­رالدارىمەن تاڭبالاۋ تۋرالى كەلىسىم, ونەركاسىپ سالاسىندا مەملەكەتارالىق باعدارلامالار مەن جوبالاردى ازىرلەۋ, قارجىلاندىرۋ جانە ىسكە اسىرۋ تۋرالى ەرەجە بەكىتىلدى. وداققا مۇشە مەملە­كەتتەردىڭ قىزمەتكەرلەرىن زەينەتاقىمەن قامسىز­داندىرۋ تۋرالى شارتتى جۇزەگە اسىرۋ, ماكروەكونوميكالىق جاعداي جانە تۇراقتى ەكونوميكالىق دامۋدى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا ۇسىنىستار, ەاەو مۇشەلەرى اراسىنداعى وزارا ساۋدا جانە اوك دامىتۋ بولجامدارىنا قاتىستى ماسەلەلەر بويىنشا ۇكىمەتارالىق كەڭەستىڭ وكىم­دەرىنە قول قويىلدى. اتالعان كەلىسىمدەر نەگىزىندە ەكونوميكانى, تاۋار اينالىمىن, قىزمەت كورسەتۋ باعىتىن, ەڭبەك جانە كاپيتال نارىعىن تسيفرلاندىرۋعا بايلانىستى ماسەلەلەر تيىمدى جولمەن شەشىلەدى. مۇنداي ماڭىزدى كەلىسىمدەر قازاقستان ەكونوميكاسى ۇشىن دە وتە قولايلى. ماسەلەن, پرەمەر-مينيستردىڭ ايتۋىنشا, 2017 جىلدىڭ قاڭتار-قاراشا ايلارىندا قازاقستاننىڭ ەاەو ەلدەرىمەن ساۋداسى 15,6 ميلليارد دوللاردى قۇراعان. وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىس­تىرعاندا 28 پايىزعا ۇلعايعان. ونىڭ ىشىندە ەاەو-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەرگە وڭ­دەلگەن تاۋارلار ەكسپورتى 34,4 پايىزعا وسكەن. 2025 جىلعا دەيىنگى تسيفرلىق كۇن تارتىبىن قابىلداعان ەۋروازييالىق ەكونو­ميكالىق وداق دامۋ قارقىنىن ۇدەتپەك.
جيىن سوڭىندا جۋرناليستەردىڭ ساۋال­دارىنا جاۋاپ بەرگەن رەسەيدىڭ پرەمەر-مينيسترى دميتريي مەدۆەدەۆ رەسەي نارىعىنىڭ مۇمكىندىگى تۋرالى ايتتى. «بىز ىت تەحنولوگييانى بىرلەسىپ دامىتۋىمىز كەرەك. ەركىن تاۋار اينالىمىنا جان-جاقتى جاعداي جاساي الساق, بيزنەس تە وركەندەيدى. بيزنەس وركەندەگەن ايماقتا قارجىلىق اينالىم كولەمى ارتادى. ماسەلەن, بىز دوستارىمىز بەن سەرىكتەستەرىمىزگە كەز كەلگەن ەسىكتى اشۋعا دايىنبىز. سونداي-اق ەۋرازييالىق وداق ەلدەرىندەگى تسيفرلى نارىق, اقپاراتتىق تەحنولوگييالار نارىعى بىزدىڭ ەلدى دە قىزىقتىرادى. ەۋرازييالىق وداقتا بۇل نارىق الى دە وتە از. جيىنداعى ارىپتەستەرىم ۇسىنعان تىزىم مەن ۇسىنىستار كولەمى وتە اۋقىمدى. ولاردىڭ اراسىنداعى تاۋار اينالىمى ميللياردتاعان دوللار كولەمىندە. ىت تەحنولوگييا نارىعىن بىرلەسە يگەرسەك, بارىمىزگە تيىمدى. ەكونوميكا بىرلەسكەن كەزدە عانا داميدى» دەدى دميتريي مەدۆەدەۆ.
ۇكىمەت باسشىلارىنىڭ كەڭەس وتىرىسى مەملەكەتتەر اراسىنداعى ىنتىماقتاس­تىقپەن قاتار ەكونوميكالىق بايلانىستى جاڭا باعىتتا نىعايتپاق.

قانشايىم بايداۋلەت,
مايرا جانىسباي

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*

وقۋعا كەڭەس بەرەمىز