قالىڭ قالاي, قارجى سەكتورى?

1624
0
بولىسۋ:

الدەبىر ەرتەگى ەسكە تۇسەدى… اكەسى كۇن سايىن جالعىز ۇلىنىڭ ەڭبەكسىز تاپقان اقشاسىن وتقا تاستايدى ەكەن. ۇلى قىڭق دەمەپتى. بىر كۇنى الگى بالا جۇك تاسىپ, تيىن تاۋىپ اكەسىنە اكەلەدى. تاعى دا وتقا تاستاعان. وسى كەزدە بارىپ, «بۇل اقشانى وزىم تاپتىم عوي» دەپ شىرىلداپ, جالاڭ قولىمەن وتتان سۋىرىپ الادى. ماڭىزى مىڭعا تاتىرلىق مىسال. بىز دە, بيلىك تە مەملەكەتتىڭ قاراجاتىنا دال وسىنداي جاناشىرلىقپەن قاراسا, شىرىلداپ اراشا تۇسسە يگى. بولماسا, قازاقتىڭ تەڭگەسى – تالان-تاراجعا تۇسىپ, وپ-وڭاي «وتقا لاقتىرىلا سالاتىن» سۇراۋى جوق دۇنيە ەمەس. دوللارمەن مىنەزىمىز «جاراسا الماي-اق» قويعان, رۋبل, يۋانمەن بىردە تاتۋ, بىردە قاتۋ ۆاليۋتامىز. مۇنداي اقشانىڭ كۇيى قانداي بولۋى مۇمكىن?

بانكتەر نەنى ەسكەرمەيدى?

كۇيى تىم ناشار دەپ ايتۋعا اۋىز بارماس ەدى. پرەزيدەنتتىڭ تىكەلەي تاپسىر­ماسىمەن, ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ باسىن ارت­تىرۋعا بايلانىستى شارالار جاسالىپ جاتىر. اقشانىڭ ايبىنىن ارتتىرۋ ارقىلى, قارجى سەكتورىن كوركەيتۋ – باستى جوسپاردا تۇر. بۇل تۋرالى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بيىلعى «تورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسييا جاعدايىنداعى دامۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» جولداۋىندا شەگەلەپ ايتتى. التىنشى باسىمدىقتا. وقىپ وتىرساق, ەلباسى بىراز تۇيتكىلدى ماسەلەنىڭ شەتىن شىعارعان. ماسەلەن, بانكتەردىڭ وزدەرى كەتىرگەن شىعىن ۇشىن ەكونومي­كالىق جاۋاپكەرشىلىكتى مويىندارىنا الۋ كەرەكتىگىن ايتادى. سونىمەن قاتار اكتسيو­نەرلەردىڭ اففيليرلينگەن كومپانييالار مەن جەكە ادامداردىڭ پايداسى ۇشىن بانكتەردەن قارجى شىعارۋىنا قاتىستى دا وي قوزعاپ, ونىڭ وتە اۋىر قىلمىس ەكە­نىن دە اتاپ وتەدى. ەلدەگى قارجى ينستي­تۋت­تارى بەت-بەتىمەن كەتىپ, بەرەكەسى قاشپاس ۇشىن ۇلتتىق بانك ولاردىڭ بارىن كىرپىك قاقپاي قاداعالاۋى تيىس. ەلباسى مۇنى دا ەسكەرتكەن. دال قازىر قارجى سالامىزدى وسىنداي بىلىقتاردان قۇتقارماساق, كەيىن كەش بولۋى مۇمكىن. بۇل تۋرالى ۇلتتىق بانك توراعاسى دانييار اقىشەۆتىڭ وزى ايتىپ, بانك سەكتورىنىڭ قارجىلىق ورنىقتىلىعىن ىسكە اسىرۋعا تىرىسىپ جاتىرمىز دەگەن بولاتىن. «بانكتەردىڭ پروبلەماسى شەشىلمەسە, ۋشىعىپ قوعام پروبلەماسىنا اينالىپ كەتەرىن» توراعا دا جاقسى بىلىپ وتىر.
قارجىلىق كەڭەسشى راسۋل رىسمام­بەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, بىزدىڭ بانكتەر ەڭ باستىسى, ەكونوميكالىق ساۋاتتىلىق­تارىن ارتتىرۋى تيىس. سوندا كەمشىلىككە از ۇرى­نادى.
– بىزدىڭ بانك جۇيەسىندەگى دامۋ پروب­لەماسى – ەكونوميكانىڭ پروبلەماسى. ەكونوميكادا مەملەكەت ۇلكەن ورىندى يەلەنەدى. سونىمەن قاتار باستاپقى كە­زەڭدە مەملەكەت شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە نەسيە بەرەدى. تيىسىنشە, بانكتەردەن پو­تەن­تسيالدى كليەنتتەردى تارتىپ الىپ قويادى. وسىلايشا, مەملەكەت نەسيە بويىنشا پايىزدىق مولشەرلەمەنى سۋبسي­دييالايدى. سۋبسيدييالاۋ مەرزىمى اياق­تالعاننان كەيىن, كوپتەگەن كومپا­نييالار كۇشىنەن ايىرىلىپ, جوبالار اياقسىز قالىپ جاتادى. قازىر بارلىق قازاقستاندىق بانكتەر IT-تەحنولوگييانى دامىتىپ, وسى سالاعا بەلسەندى تۇردە قارجى قۇيۋ كەرەكتىگىن تۇسىندى. بۇل ولار­دىڭ كليەنتتەرى ۇشىن دە ىڭعايلى بولار ەدى. سايكەسىنشە, بۇل – تەحنولوگييا بويىن­شا جەتكەن قازاقستاندىق بانكتەردىڭ نەگىزگى جەتىستىگى. دەگەنمەن تەحنولوگييادان گورى ەكونوميكا الدەقايدا ماڭىزدىراق. سول سەبەپتى, بىزدىڭ بانكتەردىڭ ەڭ السىز تۇسى – السىز ەكونوميكا. ولار ەكونومي­كانى قاجەتتى دەڭگەيدە مەڭگەرمەي, تاۋە­كەلدەردى باعالاۋ كەزىندە جيى ۇتىلىپ جاتادى. سوسىن بانكتەر بولاشاعى جوق كومپانييالارعا نەسيە بەرەمىن دەپ تە بىراز قيىندىققا ۇشىرادى. ماسەلەن, «دەلتا بانك» استىق كومپانييالارىنا نەسيە بەرگەن. بىراق بانكتە دە, كومپانييادا دا بىر اكتسيونەر بولعان, – دەيدى ساراپشى.

ساۋىقتىرۋ, بانكروت, ينفلياتسييا…
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, قازىر بىزدىڭ بانكتەردىڭ السىزدىگى سونشا كەز كەلگەن كۇشتى تەكسەرىسكە تاپ بولسا, جارتى باي­لى­عىنان ايىرىلىپ قالماق. وسىنى ەسكەر­گەن ۇلتتىق بانك باقىلاۋدى بىرتىندەپ كۇشەيتىپ, بانك جۇيەسىن قاداعالاۋ بويىن­شا ارتۇرلى تاسىلدەردى پايدالانۋعا كوش­كەن. سونداي-اق قازىرگى تاڭدا ۇلتتىق بانك­تىڭ رەتتەۋ-قاداعالاۋ فۋنكتسيياسىنا قاتىستى مانداتىن كۇشەيتۋ بويىنشا زاڭ­نامالىق تۇزەتۋلەردى ازىرلەۋ جۇمىس­تارى اياقتالۋعا جاقىن. ول ناقتى بەكىتىلىپ, قابىلدانعاننان كەيىن ۇلتتىق بانك ەلدەگى قارجى سەكتورى مەن قارجى ينستي­تۋتتارىنىڭ قىزمەتىنە بۇرىنعىدان دا جوعارى تالاپپەن قاراي الادى.
جولداۋدا ايتىلعان تاعى بىر جايت – جەكە تۇلعالاردىڭ بانكروتتىعى تۋرالى زاڭ قابىلداۋدى جەدەلدەتۋ. ساراپشى­لاردىڭ سوزىنشە, بۇل راسىمەن ماڭىزدى, قاجەتتى زاڭ بولماق. ويتكەنى بۇل زاڭ – بانكتەردىڭ جەكەلەگەن نەسيە بەرۋ كەزىندەگى تاۋەكەلىن ەسەپتەۋگە مۇمكىندىك سىيلايدى. سونىمەن بىرگە, بيلىك جەكە ادامداردىڭ بانكروت بولۋى الاياقتار ۇشىن ىڭعايلى بولىپ كەتە مە دەپ تە قاۋىپتەنەدى. ياعني, ادام جۇمىستان شىعىپ قالۋى سەبەپتى نەسيەسىن تولەي الماي قالسا, مەملەكەت وعان كومەك قولىن سوزادى. الەمنىڭ كوپ­تەگەن ەلدەرىندە مۇنداي تاجىريبە بار. 2016 جىلى وسىنداي زاڭدى رەسەي دە قابىلدا­عان. مەملەكەت جەكە تۇلعالارعا كومەكتە­سىپ, نەسيەلىك قيىندىقتاردان قۇتقارۋعا تالپىنسا, ارينە – بۇل جاقسى. كومەكتەسۋ دەگەننەن ەسكە تۇسەدى, ۇلتتىق بانك بىلتىر «ساۋىقتىرۋ» دەگەن سوزدى كوپ ايتقان. RBK بانككە قاتىستى. بۇل وز كەزەگىندە, قوعامدا ەكى تۇرلى پىكىر تۋدىردى. وزىڭىز دە بىلىپ وتىر­عانداي, بىرى – جاقتادى, بىرى – دات­تادى. بىراق ادىلىن ۇب توراعاسى دانييار اقىشەۆتىڭ وز اۋزىنان ەستىگەن ەدىك. وتكەن جىلدىڭ قاراشاسىندا… اراعا 10 جىل سالىپ ورتامىزعا ورالعان قارجىگەرلەر كونگرەسىندە…
– بىرىنشى كەزەكتە سالىمشى جەكە تۇل­عالاردىڭ مۇددەسىن قورعاۋ ۇشىن RBK بانكتى ساۋىقتىرۋ قادامىنا بارىپ وتىر­مىز. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جەكە تۇلعالار بانكتە 28 مىڭ 139 شوت اشىپ, 188 ملرد تەڭگە قۇيىپ تاستاعان. ەگەر بىز كومەك­تەسپەسەك, ازاماتتارىمىزدىڭ اقشالارى كۇيىپ كەتەدى. سول سەبەپتى, ۇكىمەت پەن
ۇب جانە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور قارا­جاتى ەسەبىنەن ساۋىقتىرۋ شاراسىن جا­ساي­مىز, – دەگەن ەدى اقىشەۆ قوڭىر كۇزدە.
راسۋل رىسمامبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, بانكتەردى ساۋىقتىرۋ – ورتا جانە شاعىن بيزنەستى دامىتۋعا باعىتتالعان العاشقى قادام. راسىندا, بيزنەس اقشانى مەم­لە­كەتتەن ەمەس, بانكتەردەن الۋ كەرەك. بيز­نەس­تەگى مەملەكەتتىك قاراجاتتى ينۆەس­تيتسييالاۋ – كوررۋپتسيياعا نەمەسە باسقا دا كەلەڭسىزدىكتەرگە اكەلىپ سوعادى. تاقىرىپ­شادا ۇشىنشى تۇرعان «ينفلياتسييا» ماسە­لەسىنە كەلەيىك. ەكونوميكانىڭ ەڭ وزەكتى, ەڭ نازىك تۇسى. وسى جارىقتىقتىڭ پايىزى ازايعان سايىن اقشامىز مولايماق, داس­تارقانىمىز جايناي تۇسپەك. ۇب مالى­مەتىنشە, 2016 جىلدىڭ شىلدە ايىندا 17,7 پايىز بولىپ تۇرعان ينفلياتسييا 2017 جىل­دىڭ جەلتوقسانىندا 7,1 پايىزعا دەيىن تومەندەدى.
– ينفلياتسييا 2017 جىلعا بەلگىلەنگەن 6-8% نىسانالى دالىزدىڭ ورتاسىندا تۇر. تاياۋ جىلدارى ۇلتتىق بانك ينفلياتسييانىڭ 2018 جىلعا 5-7% مولشەرىندە بەلگىلەنگەن دالىزىن بىرتىندەپ تومەندەتۋدى ايقىن­دايدى. ىشكى ەكونوميكادا, سول سيياقتى الەمدىك نارىقتاردا كۇيزەلىس بولماعان جاعدايدا, بىز ينفلياتسييا جاڭا دالىزگە بىرتىندەپ كىرىپ, بيىلعى جىل بويى ساق­تالادى دەپ كۇتەمىز, – دەدى ۇلتتىق بانك توراعاسى جاقىندا ۇكىمەت وتىرىسىندا سويلەگەن سوزىندە.
ەلباسى جولداۋىن قاراپ وتىرىپ, مەم­لەكەتتىڭ قارجى سالاسىن تولىقتاي جاڭ­عىرتۋعا كىرىسكەنىن, قاراپايىم ازا­ماتتاردىڭ مۇددەسىن قورعاۋعا دايىن ەكەنىن اڭداۋعا بولادى. پرەزيدەنت ۆاليۋتالىق يپوتەكالىق زايمداردى بەرۋدى توقتاتۋ قاجەتتىگىن دە ايتقان. ساراپشى­لار­دىڭ پىكىرىنشە, جەكە ادامدار ۇشىن ۆاليۋ­تالىق زايمداردىڭ جابىلۋى – مەم­لەكەتتىڭ ۆاليۋتالىق تاۋەكەلدىك پروبلەما­لارىن ازاماتتار ۇشىن دە, بانكتەر ۇشىن دە شەشۋگە تىرىسىپ جاتقانىن كورسەتەدى. كوبى جىلجىمايتىن مۇلىك ساتىپ الۋ ۇشىن ۆاليۋتالىق نەسيە الدى. بۇل باستاپقىدا جىلجىمايتىن مۇلىك باعاسىنىڭ وسۋىنە الىپ كەلدى, سوسىن بانكتىك بالانس جاع­دايىندا پروبلەمالىق زايمدار كولەمىن ارتتىرىپ جىبەردى. 2018 جىل – ەكونوميكا مەن قارجى سالاسىنداعى «قايتا جاڭعىرۋ» جىلى بولماق. «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى دا ىسكە بەل شەشە كىرىستى. «سامۇرىق – قازىنانىڭ» الدىنا قور نا­رىعىن دامىتۋ مىندەتى قويىلدى. ۇلتتىق بانك پەن ۇكىمەت بيزنەستى ۇزاقمەرزىمدى نەسيەلەۋدى قامتاماسىز ەتۋى تيىس. ات­قا­رىلار شارۋا كوپ. سوعان ساي كۇتىلەتىن ۇمىت تە مول.

اباي ايماعامبەت

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*