تيىمدى ترانسپورت دالىزىنە اينالا الامىز با?

1739
0
بولىسۋ:

قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ دامىعانى نە نارسەگە تاۋەلدى? نۇسقا كوپ. ۆاليۋتا باعامىنا دا, الەمدىك مۇناي قۇنىنا دا, اۋىل شارۋاشىلىعىنا دا, ينفلياتسيياعا دا. سولاي تىزبەلەپ وتىرا بەرۋگە بولادى. بىراق ەڭ ماڭىزدىسىنا توقتالعان جون سيياقتى. 

ترانسكونتينەنتالدى دالىزدىڭ ماڭىزى زور

2016 جىلى قىتايدىڭ ۇرىمشى قالاسىنان شىققان جۇك پويىزى گەرمانييانىڭ دۋيسبۋرگ قالاسىنا باعىت الدى. 8000 شاقى­رىم­عا جۋىق قاشىقتىقتى جۇك پويىزى 10 كۇندە جۇرىپ وتكەن: ترانسپورتتىڭ بۇل تۇرى بو­يىن­شا رەكوردتىق كورسەتكىش. بۇل ارا­لىق­ت­ى جولاۋشىلار ۇشاعى 10-12 ساعات كولە­مىن­دە باعىندىرادى ەكەن. قىتاي تاۋار جەت­كى­زۋدى تەڭىز جولى ارقىلى جۇزەگە اسىرسا, كەمى بىر اي ۋاقىتىن شىعىندار ەدى. دەمەك, پويىز جولىنىڭ باعىتى الدەقايدا تيىم­دى­رەك بولماق. باراردا ەكسپورت رەتىندە تۇرلى حيمي­كاتتار, قىزاناق پاستاسى, توقىما ماتە­­ريالدار جەتكىزسە, قايتاردا ەۋروپادان ازىق-تۇلىك, جيھاز, ارتۇرلى تەحنيكالار الا كەلەدى.
اڭگىمەنىڭ القيسساسىن نەگە بۇدان باس­تا­دىق? سول ۇرىمشىدەن شىعاتىن جۇك پويىزى رەسەي, پولشا ەلدەرىمەن قاتار قازاق­ستان­نىڭ دا اۋماعىن باسىپ وتەدى. بۇل بىزدىڭ تيىم­دى ترانسكونتينەنتالدىق دالىز بولا الا­تىنىمىزدى ايعاقتاپ تۇر ەمەس پە?! ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وزىنىڭ «تور­تىن­شى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسييا جاعدايىن­دا­عى دامۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» جول­دا­ۋىن­دا كولىك-لوگيستيكا نفرا­­قۇرىلىمى­­نىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا توقتالىپ وتكەن بولا­تىن. بىرقاتار مىندەتتەردى تىزبەلەپ, ۋاقىت وزدى­ر­ماي ورىندالۋى تيىس تاپسىرمالاردى دا ايدان انىق كورسەتىپ بەردى. راس, ەل تەرري­تو­ريياسىنىڭ حالىقارالىق دالىز بولۋعا ورا­سان مۇمكىندىگى بار. سايراپ جاتقان جول­دار­دى پايدالانايىق, كادەگە جاراتايىق, سوي­تىپ ەكسپورت پەن يمپورتقا وزگەشە وڭ بەرۋ­گە بولادى. الىس-بەرىس تۇراقتى ورناعاندا عانا ەكونوميكانىڭ تامىرىنا قان جۇگىرمەك. اقىرى, مۇحيتقا شىعا الماي­مىز. ول – شىندىق. بىراق بىر ارتىق­شى­لىعىمىز بار. قازاقستان – مۇحيتقا شىعۋ مۇمكىندىگى جوق ەلدەردىڭ ىشىندەگى تەرري­تو­ريياسى ەڭ ۇلكەنى. سوندىقتان بىرىنشى كەزەكتە جول ينفراقۇرى­لى­مىن رەتكە كەلتىرۋ اسا ماڭىزدى. بىرىن­شىدەن, ۇكىمەت جول سالامىن دەپ كولىكتەر مەن جولاۋشىلاردىڭ ساۋابىن السا, ەكىنشىدەن كولىك-لوگيستيكالىق قۇرى­لىسى ارقىلى قانشاما ادامدى جۇمىسپەن قامتيدى. ينۆەستيتسييالار جانە دامۋ مينيستر­لىگىنىڭ مالىمەتىنشە, قازىر ەل اۋماعىن 5 تەمىرجول, 6 اۆتوموبيل ترانسكونتي­نەن­تالدى دالىزدەرى كەسىپ وتەدى. ترانزيتتىك جۇك اينالىمى نەگىزىنەن قىتاي, رەسەيدەن باستالىپ, ەۋروپا, جەرورتا تەڭىزى ەلدەرى جانە ورتالىق ازيياعا قاراي قۇستاي ۇشادى.
– قىتاي-ەۋروپا باعىتىن ەڭ ماڭىزدى دەپ اتاي الامىز. بۇل باعىت بويىنشا جىل سايىن 2 ەسەلى ترانزيتتىك تاسىمالدار وسىمى بايقالىپ جاتىر. قحر-ەو-قحر باعىتى بويىن­شا 2017 جىلى 201 مىڭ جفە كون­تەي­نەر تاسىمالدانعان, بۇل كورسەتكىش 2016 جىلعى كورسەتكىشپەن سالىستىرعاندا 1,9 ەسەگە ارتقان, – دەپ مالىمدەدى مينيسترلىك.
مەملەكەتتىڭ قازىرگى تاڭدا الدىنا قويىپ وتىرعان ماقساتى بويىنشا 2020 جىلعا دەيىن ترانزيتتىك تاسىمالداردان تۇسكەن تابىستىڭ جىلدىق كولەمىن 5 ملرد دول­لارعا دەيىن كوبەيتۋ كەرەك. بۇل باعىتتا ازدا­عان بولسا دا العا جىلجۋ بار. قىتاي شەكا­راسىنداعى قورعاس پەن اقتاۋ تەڭىز پورتى اراسىندا تىكەلەي قاتىناس ورنا­تىل­عان. ول باعىت ارقىلى كاسپيي تەڭى­زى­­مەن كاۆكاز, تۇركييا, ەۋرووداق ەلدەرىنە قاراي جول اشىلدى. «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» حالىقارالىق دالىزى دە قىتايدان ەۋروپاعا وتەتىن جۇك ترانزيتتەرىنىڭ تىنىسىن كەڭەيتتى. وسىلايشا, ازييا مەن ەۋروپانى جالعايتىن ستراتەگييالىق كولىك دالىزدەرى قالىپتاسىپ كەلە جاتىر.

سالانىڭ پروبلەماسى نەدە?

2 جىلدان بەرى قۇرىق پاروم كەشەنىن ىسكە قوسىپ, جۇك تاسىمالداۋ الەۋەتىمىز ارتىپ شىعا كەلدى. ەلىمىزدىڭ تەڭىز قاقپاسى كەڭەيىپ, ترانسكاسپييلىك حالىقارالىق كولىك باعىتىنىڭ تىڭ مۇمكىندىكتەرى پايدا بولدى. قازىرگى تاڭدا پاروم ارقىلى استىق پەن مۇناي ونىمدەرى, وعان قوسا تۇرلى تىڭايت­قىش­تار تاسىمالدانىپ جاتىر. مامان­دار بۇل پورتقا ەۋرازييانىڭ لوگيس­تي­­كالىق كارتا­سىن­داعى جاڭا نۇكتە دەپ باعا بەرگەن ەدى. ودان بولەك قازاقستان مەن يران اراسىن جالعايتىن تەمىرجول دا بار. 2007 جىلى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇركىمەن­ستان­عا جاساعان ساپارى كەزىندە يرانعا شىعاتىن تەمىر­جولدىڭ ماڭىزدى­لى­عىن تالقىلاعان. اقىرى بۇل باستاما 2014 جىلى جەلتوقسان ايىندا ناتيجەسىن بەرىپ, قازاق­ستان-تۇر­كى­مەن­ستان-يران جاڭا باعىتى­نىڭ سالتا­نات­تى اشىلۋى بولدى. وسى­لايشا, بىز پارسى شىعاناعىنا جول تارتۋ مۇمكىندىگىن يەلەندىك. بىراق مۇنداي ىرى لوگيستيكالىق كەشەندى ساپالى تاسىمال­مەن قامتىپ, الەمدىك تابىس­تان وز ۇلەسىمىزدى الىپ وتىرۋ ۇشىن, سوعان لايىقتى وندىرىس تە بولۋى كەرەك. ساراپ­شىلار سولاي دەيدى.
– كاسپييدىڭ جانىنان پارسى شىعا­ناعىنا دەيىن بىزدىڭ تەمىرجول باردى. ەلباسى ەرتەرەك سونى بايقاپ, تاماشا جوبا­نى جۇزەگە اسىردى. ەندى ول باعىتتىڭ جىلدان-جىلعا ماڭىزى ارتا باستايدى. كاسپييدەگى قۇرىق پورتىنان باستاپ ارى قاراي پارسى شىعا­ناعىنا كەتەدى, سوسىن ۇندى مۇحيتى ارقىلى اۆسترالييا, جاڭا زەلاندييا, امەري­كانىڭ وڭتۇستىگىنە دە تاسىمالدايدى قاجەت بولسا. قىتايلىقتار مۇنداي ۇلكەن ساپارعا دايىن. سەبەبى, ونىڭ ەكونوميكاسى وسىنداي قارقىندى ترانزيتتى اقتاي الادى. ەكونو­مي­كانىڭ وزەگى – ون­دى­رىس­تە. ونەركاسىپتەگى, اگرو­كەشەندەگى وندىرىس بولماسا, جۇك پويىز­دارى مەن كەمەلەر نە تيەپ كەتەدى? ەگەر تيەپ كەتەتىن ماتەريال جەتكىلىكتى بولماسا, بىز سونشاما تران­سپورتتىڭ مۇمكىندىگىن تولىق پايدا­لا­ن­ا الماي قالامىز. ارى كەتسە 50-70 پايى­زىن پايدالانارمىز. ال بۇل – شىعىن. ماسە­لەن, اگرووندىرىستى الاتىن بولساق, ورال, اقتوبە, سولتۇستىك قازاقستان وبلىس­تارى­نان ەت ونىمدەرى رەسەي, قىتاي, اراب ەل­دە­رىنە بارىپ جاتىر. بىراق الى جۇيەلى تۇردە جولعا قويىلمادى, – دەيدى ەكونوميكا عى­لىمدارىنىڭ دوكتورى ايتقالي نۇرسە­يىت.
ەكونوميستىڭ ايتۋىنشا, بىزدە تران­سپورت لوگيستيكاسى بىرىنشى كەزەككە قويى­لادى. سونىڭ ينفراقۇرىلىمى ۇشىن جاع­داي جاسا­لادى. ترانسپورتقا دەم بەرە­تىن, ونىڭ مۇمكىندىگى مەن تابىسىن ۇلعايتاتىن وندىرىس ماسەلەسى الى كەمشىن تۇسىپ جاتىر. وندىرىستىڭ لوگيستيكاسىن ترانسپورتتىڭ لوگيستي­كا­سىن­داي شەشىپ بەرسە, ترانزيتتىڭ قوس قاناتى نىعايا تۇسپەك دەيدى مامان. ەگەر بىزدەن شىعاتىن كەمەلەر مەن پويىزدار تيىستى جۇكتى تيەمەي باعىت السا, وندا ەكو­نو­ميكالىق ايىپ­پۇل سانكتسييا­لارىنا ۇرىنۋى ىقتيمال.

«زيياتكەرلىك كولىك» جۇيەسى قۇرىلادى

زيياتكەرلىك ويىن, زيياتكەرلىك شوۋ دەگەن سەكىلدى سوز تىركەستەرىن ەستىپ, بوي ۇيرەنگەن. بىراق «زيياتكەرلىك كولىك» (ITS) دەگەندى قۇلاعىمىز شالماپتى. بۇل – ينۆەستيتسييا­لار جانە دامۋ مينيسترلىگىنىڭ «تسيفرلىق قازا­ق­ستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىن­دا ۇسىنىپ وتىرعان جوباسى. ەلباسى بيىل­عى جولداۋىندا «جۇك قوزعالىسىن ونلاين رەجيمدە باقىلاپ, ولاردىڭ كەدەر­گى­سىز تاسىمالدانۋى ۇشىن جانە كەدە­ن­دىك وپە­را­تسييالاردى جەڭىلدەتۋ ماقساتىمەن بلوكچەين سيياقتى تسيفرلىق تەحنولوگييا­لار­دىڭ اۋقىمدى تۇردە ەنگىزىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت» دەگەن بولاتىن. ITS جۇيەسى وسى مىندەتتى اتقارۋدىڭ العاشقى قادامى ەكەن.
– ITS ماقساتى – كولىك پروتسەسىنىڭ قاۋىپ­سىزدىگى مەن تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان كولىك ينفراقۇرىلىمىن, كولىك قۇرىل­عى­لارىن قالىپتاستىرۋ. سون­داي-اق پايدا­لا­نۋ­شىلاردى زاماناۋي اقپا­راتتىق-كوم­مۋ­ني­كا­تسييالىق تەحنولو­گييا­لارمەن جۇيەلى تۇر­دە بايلانىستىرۋ كوزدەلىپ وتىر. ITS قۇرامىنا 11 كومپونەنت كىرەتىن بولادى. جوبانىڭ اۋقىمى ۇلكەن, سول سەبەپتى ونى 2021 جىلعا دەيىن ىسكە اسىرۋ جوسپارلانعان. كومپونەنت­تەر­دىڭ بىرىنە نەگىزگى اۆتوموبيل دالىزدەرىندە ورناتىلاتىن ارنايى اۆتو­مات­تان­دىرىلعان ولشەۋ قۇرالدارى (ااوق) جاتا­دى. ااوق قوزعالىستاعى كولىك قۇرالىن تۇيىس­پەسىز ولشەپ, نەگىزسىز توقتاتۋلاردى الىپ تاستاۋ­دى قامتاماسىز ەتەدى, – دەيدى كولىك كومي­تە­تى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى داۋرەن سابيتوۆ.
ايتۋىنشا, ITS ەلەمەنتتەرى يننو­ۆا­تسييالىق تەحنولوگييالاردى كولدانا وتى­رىپ, كەزەڭ-كەزەڭىمەن ەنگىزىلەتىن بولادى. سونى­مەن بىرگە, جول قوزعالىسىن باسقارۋ جۇيەسى ارقىلى جۇرگىزۋشىلەر جولداعى احۋال جايلى الدىن الا بىلىپ وتىرادى. ارنايى مەتە­وس­تان­سالار قۇرىلىپ, جول ۇستىن­دەگى كلي­ماتتىق جاعدايلار­دى بولجاپ, تالداپ بەرەدى. مۇنداي زاماناۋي جەتىس­تىك­تەر قاتارى الدا­عى ۋاقىتتا بەينە-مونيتو­رينگپەن دە تولىقپاق. مۇنىڭ بارى جول قاۋىپسىزدىگىن تسيفرلى جابدىقتاۋ نەگىزىندە قام­تاماسىز ەتەدى. مينيسترلىك مالى­مەتىن­شە, جاڭا وزگە­رىس­تەر 2021 جىلعا دەيىن بىر رەتكە تۇسۋى تيىس.
بۇل وزگەرىستەر قانداي جاقسى ناتي­جە­لەرگە الىپ كەلەدى? بىرىنشى كەزەكتە جول بويىن­داعى ادام ولىمى كورسەتكىشى ەداۋىر قىسقارادى. ترانزيتتىك تاسىمال كولەمى مەن لوگيستيكالىق قىزمەت كورسەتۋ جىلدامدىعى ارتادى. مۇنداي جۇيە­لەر قازىر وڭتۇستىك كورەيا, اۆسترالييا, جاپو­نييا, ەۋروپا ەلدە­رىندە تيىمدى جۇمىس ىستەپ تۇر.
بىر ماقالانىڭ جەلىسىندە ترانسپورت ينفراقۇرىلىمى مەن كولىك-لوگيستيكا سالا­سىنىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن تىزىپ شىعۋ مۇم­كىن ەمەس. بۇل سالادا بەدەلىمىزدى ارتتىرىپ, بىلى­­گىمىزدى شىڭداعان جەتىستىكتەر دە بار­شى­لىق. ەڭ باستىسى – ۇمتىلىس, العا جىلجۋ بار. ۇكىمەت تاراپىنان وڭدى وزگەرىستەر جاساۋعا دەگەن نيەت بايقالادى. وعان ەلبا­سى­نىڭ سىندارلى جولداۋىنىڭ دا سە­بەپ بولعانى سوزسىز.

اباي ايماعامبەت

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*