قازاقستان جانە اقش: XXI عاسىرداعى كەڭەيتىلگەن ستراتەگييالىق ارىپتەستىك

1881
1
بولىسۋ:

پرەزيدەنت دونالد ترامپ اقش پەن قازاقستان اراسىنداعى كەڭەيتىلگەن ستراتەگييالىق ارىپتەستىكتى تالقىلاۋ ۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتى اقۇيدە قابىلدادى. بۇل تۋرالى اقوردانىڭ باسپاسوز قىزمەتى حابارلادى.

ەكونوميكالىق بايلانىستار ارتادى
پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ پرەزيدەنت د.ترامپقا قوناقجايلىلىعى ۇشىن ال­عىسىن بىلدىردى جانە ونى كەلەشەكتە قازاقستانعا ساپارمەن كەلۋگە شاقىردى. ەكى كوشباسشى قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز­دىگىن, اۋماقتىق تۇتاستىعىن جانە ەگە­مەندىگىن, سونداي-اق جاھاندىق بەيبىت­شىلىك پەن وركەندەۋ ىسىن ىلگەرىلەتۋدەگى رولىن قۇپتادى.
1991 جىلى قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن العان كەزدەن باستاپ, قازاقستان مەن امەريكا قۇراما شتاتتار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ دامۋ قارقىنىن مويىن­داي وتىرىپ, كوشباسشىلار ساياسات پەن قاۋىپسىزدىك, ساۋدا مەن ينۆەستيتسييالار جونىندەگى ىنتىماقتاستىقتى, سونداي-اق ەكى ەل حالىقتارى اراسىنداعى بايلانىس­تاردى كەڭەيتىلگەن ستراتەگييالىق ارىپ­تەستىك كوميسسيياسى اياسىندا جوعارى دەڭ­گەيدەگى تۇراقتى كەزدەسۋلەر وتكىزۋ ارقىلى نىعايتۋعا شەشىم قابىلدادى. ەكى مەم­لەكەتتىڭ باسشىلارى «C5+1» ديالوگى سيياقتى وڭىرلىك ىنتىماقتاستىق فورمات­تا­رىن پايدالانۋ ارقىلى ورتالىق ازيياداعى ورتاق سىن-قاتەرلەرگە توتەپ بەرۋگە دايىن ەكەندىكتەرى تۋرالى مالىم­دەدى. سونداي-اق بولاشاقتا اۋعانستاننىڭ «C5+1» جوبالارىنا قاتىسۋىن دا قۇپتادى. ولار اۋعانستانداعى شيەلەنىستى بەيبىت جولمەن رەتتەۋگە جانە وڭىردىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق بايلانىستا­رىنىڭ ودان ارى دامۋىنا ىقپال ەتەتىن باستامالاردى ىلگەرىلەتۋگە قول جەتكىزەمىز دەپ شەشتى. ەكى ەل كوشباسشىلارى زاڭ ۇستەمدىگى مەن ادام قۇقىقتارىن ساقتاي وتىرىپ, زورلىق-زومبىلىق ەكسترەميزمى مەن حالىقارالىق تەرروريزمگە قارسى تۇرۋ ۇشىن ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋگە ازىر ەكەندىكتەرىن بىلدىردى.

حالىقارالىق كوشباسشىلىق مۇراسى
پرەزيدەنت د.ترامپ 2017-2018 جىل­دارعا بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ ساي­لانعان مۇشەسى رەتىندەگى قازاقستاننىڭ جاھاندىق كوشباسشىلىعىن اتاپ وتتى. ول 1992 جىلى يادرولىق ارسەنالىنان وز ەركىمەن باس تارتقاننان باستاپ, تاراتپاۋ ىسىنە كۇش سالىپ كەلە جاتقان حالىقارالىق كوشباسشى رەتىندەگى قازاقستاننىڭ مۇ­راسىن جانە يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى قازىرگى مىندەتتەمەلەرىن كۇشەيتۋىن, سون­داي-اق حيمييالىق قارۋدىڭ تاراتىلۋى مەن قولدانىلۋىنا جول بەرمەۋ شارالارىن كۇشەيتۋدى جۋىردا قولداعانىن جوعارى باعالادى. ەكى كوشباسشى كورەي حالىق دەموكراتييالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ يادرو­لىق جانە زىمىراندىق باعدارلامالارىن قوسا العاندا, جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدىڭ زاڭسىز تارالۋىن ايىپتادى. ەكى ەل پرەزيدەنتتەرى يادرولىق بايىتۋ تەح­نولوگييالارىنىڭ تارالۋ قاۋپىن ازايتۋعا باعىتتالعان ماگاتە-نىڭ تومەن بايى­تىلعان ۋران بانكىنىڭ تاياۋدا قازاقستاندا اشىلۋىن قۇپتادى.

وڭىرلىك قاۋىپسىزدىك
پرەزيدەنت د.ترامپ اۋعانستانعا تۇراقتى لوگيستيكالىق جاردەم بەرۋ مەن جول اشۋ, سونداي-اق گۋمانيتارلىق كو­مەكتى كۇشەيتۋگە ۇلەس قوسۋ ارقىلى اقش-تىڭ وڭتۇستىك ازييا جونىندەگى ستراتەگييا­سىن قولداۋعا قازاقستاننىڭ بەرىك بەيىلدىگى ۇشىن پرەزيدەنت نازارباەۆقا ريزاشى­لىعىن بىلدىردى. ەكى كوشباسشى اۋعان­دار­دىڭ وز باسشىلىعىمەن جانە كۇش-جىگەرى­مەن جۇرەتىن بەيبىت پروتسەسس قانا اۋعان­ستانعا تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىك اكەلەتىنىن راستادى. پرەزيدەنت د.ترامپ اۋعان قاۋىپسىزدىك كۇشتەرىن قول­داۋعا ارنالعان قازاقستاننىڭ بۇعان دەيىنگى قارجىلىق جارنالارىن اتاپ وتتى. پرە­زيدەنت ن.نازارباەۆ اۋىرتپالىقتىڭ ادىل بولىنۋىن ماقۇلداي وتىرىپ, اۋعان­ستاننىڭ قاۋىپسىزدىك پروبلەماسىن شەشۋگە قوسىمشا قولداۋ كورسەتۋگە ازىر ەكەنىن تاعى دا راستادى. ول, سونداي-اق اۋعانستان ايەلدەرىنىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارا وتىرىپ, اقش-پەن ىنتى­ماقتاستىق اياسىندا ازاماتتىق جانە قۇ­قىق قورعاۋ ماماندىقتارى بويىنشا قا­زاق­ستاندا اۋعاندىقتاردى دايارلاۋ باع­دارلاماسىن كەڭەيتۋدى ۇسىندى. ەكى كوش­باسشى اۋعانستاننىڭ كولىك ينفرا­قۇرىلىمىن دامىتۋ جونىندەگى جوبالارعا قازاقستاننىڭ قاتىسۋىن قۇپتادى. سيريياعا قاتىستى, تاراپتار زورلىق-زوم­بىلىق شيەلەنىسىنىڭ وڭ شەشىم تابۋىنا قول جەتكىزۋگە جانە بۇۇ قولداۋىمەن جەنەۆا بەيبىت پروتسەسى اياسىندا قاقتى­عىستى ساياسي جولمەن رەتتەۋ نەگىزىن نى­عايتۋعا باعىتتالعان ديپلوماتييالىق باس­تامالاردى قۇپتادى.

قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىق
ەكى مەملەكەتتىڭ كوشباسشىلارى وڭىر­لىك قاۋىپسىزدىكتى قولداۋ ۇشىن ىنتى­ماق­تاستىق, وزارا ىقپالداستىق, قول جەتكىزۋ جانە لوگيستيكالىق مارشرۋتتاردى كەڭەيتۋگە ارنالعان بىرقاتار كەلىسىمدەر جاساسۋعا نيەت بىلدىرە وتىرىپ, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك سالالارىنداعى ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردى تەرەڭدەتۋگە دايىن ەكەندىكتەرىن مالىمدەدى. ەكى كوشباسشى قازاقستان رەسپۋبليكاسى قورعانىس مينيسترلىگى مەن اقش قورعانىس مي­نيستر­لىگى اراسىنداعى اسكەري ىنتىماق­تاستىقتىڭ تورتىنشى بەسجىلدىق جوسپا­رىنا قول قويىلعانىن اتاپ وتتى. پرەزي­دەنتتەر ينتەرنەت ارقىلى جاسالاتىن ەلەكتروندىق كوممەرتسييا جانە قىلمىس قاۋپىنە قارسى جاھاندىق ىنتىماق­تاس­تىققا نەگىز بولاتىن كيبەرقىلمىستار تۋرالى كونۆەنتسيياعا قوسىلۋعا قازاق­ستاننىڭ قىزىعۋشىلىعىن زەردەلەۋگە دايىن ەكەندىكتەرىن ايتتى. مۇنداي كوپ­جاقتى فورماتتارعا قاتىسۋ حالىقارالىق تەرروريزم مەن زورلىق-زومبىلىق ەكسترە­ميزمىنە قارسى كۇرەسۋ ۇشىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق پەن اقپارات الماسۋدى نىعايتاتىن بو­لادى.

ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ
پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ جانە پرە­زيدەنت د.ترامپ ەكىجاقتى ساۋدا مەن ينۆەستيتسييالاردى ۇلعايتۋعا, ەكى ەلدە دە جۇمىس ورىندارى مەن مۇمكىندىكتەر اشۋعا باعىتتالعان ادىل جانە وزارا تيىمدى ەكونو­ميكالىق ارىپتەستىكتى ىلگەرىلەتۋگە ازىرلىك­تەرىن بىلدىردى. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ قازاقستان ەكونوميكاسىنداعى امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ جەتەكشى ينۆەستور رەتىندەگى رولىن اتاپ وتتى. پرەزيدەنت
د.ترامپ كەلەشەكتە حالىقارالىق ەكونو­مي­كالىق ۇيىمدارعا قاتىسۋدىڭ بۇلجىماس شارتى بولىپ تابىلاتىن, قازاقستان تاراپىنان دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمى اياسىنداعى مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋدىڭ, ادىل ەڭبەك قاتىناستاردى قولداۋدىڭ, كەلىسىمشارتتاردىڭ مىزعىماستىعىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ جانە زيياتكەرلىك مەنشىك قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ وتتى. پرەزيدەنت د.ترامپ قازاقستاننىڭ ارتاراپتاندى­رىلعان جانە يننوۆاتسييالىق ەكونومي­كانى دامىتۋ جونىندەگى ورشىل جوسپار­لارىن قۇپتاپ, اقش-تىڭ قارجىلىق دامۋ ينستيتۋتتارىنىڭ قازاقستانعا ينۆەس­تيتسييالار تارتۋعا مۇددەلىلىگىن اتاپ وتتى. ەكى كوشباسشى تۇراقتى ارى قالىپتى ساۋدا قاتىناستارىن دامىتۋ ۇشىن زاڭنامالىق شارالاردى قولدايتىندىقتارىن مالىم­دەدى جانە قازاقستانعا بۇل مارتەبەنى بەرۋ ەكىجاقتى ساۋدا بايلانىستارىن ودان ارى نىعايتۋعا جاردەمدەسەتىنىن اتاپ وتتى. ەكى مەملەكەت باسشىلارى مۇناي-گاز, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جانە بەيبىت يادرولىق دامۋ سالالارىن قوسا العانداعى ەكىجاقتى ەنەرگەتيكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ نە­گىزگى باعىتتارىن ايقىندايتىن ەنەر­گەتيكا سالاسىنداعى ستراتەگييالىق ديالوگ دەڭگەيىن كوتەرۋدى بەلگىلەپ بەردى. كوش­باسشىلار تسيفرلىق ەكونوميكا, دەن­ساۋلىق ساقتاۋ, كوممەرتسييالىق اۆياتسييا, قارجى, بانك ىسى, اۋىل شارۋاشىلىعى جانە عارىشتى زەرتتەۋ سالالارىنداعى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا دايىن ەكەندىكتەرىن بىلدىردى. پرەزيدەنتتەر ورتالىق ازيياداعى ساۋدا جانە ينۆەس­تيتسييالار جونىندەگى نەگىزدەمەلىك كەلىسىمگە (TIFA) وزدەرىنىڭ بەيىلدىگىن راستادى جانە اۋعانستاننىڭ بولاشاقتا TIFA كەڭەسىنىڭ كەزدەسۋلەرىنە قاتىسۋىن قۇپتادى. قازاق­ستان جانە امەريكا قۇراما شتاتتارى قازاقستانداعى قورشاعان ورتاعا تونەتىن قاۋىپتەردى باعالاپ, تابيعي اپاتتار قاتەرىن ازايتۋ ۇشىن عارىشتىق تەحنولوگييالاردى پاي­دالانۋ سالاسىنداعى ىنتىماق­تاستىقتى نىعايتۋدى جوسپارلاپ وتىر. كوشباسشى­لار, سونداي-اق, قازاقستان ەكونوميكاسى ۇشىن قانداي دا بىر وقىس جاعدايلاردى بولدىرماۋ ماقساتىمەن سانكتسييالار ماسەلەلەرى بويىنشا كەڭەسىپ وتىرۋعا نيەتتى ەكەندىكتەرىن بىلدىردى. سوڭىندا پرەزيدەنت د.ترامپ ن.نازارباەۆتى قازاقستاننىڭ ەكونومي­كالىق الەۋەتىن پاش ەتكەن, اۋماعىندا «استانا» حالىقارا­لىق قارجى ورتالىعى ورنالاساتىن ەحرو – 2017 كورمەسىنىڭ تابىستى وتۋىمەن قۇتتىقتادى.

ادامي ولشەم
پرەزيدەنتتەر ادام كاپيتالىن دا­مىتۋعا دەگەن ۇمتىلىس ەكى ەلدىڭ جا­ھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنە قولداۋ بولاتىن بولاشاققا دەگەن ينۆەستيتسييالار ەكەنىن مويىندادى. كوشباسشىلار ەكى ەل ارا­سىنداعى ديپلوماتييالىق جانە كونسۋلدىق بايلانىستاردى كەڭەيتۋدى جون كوردى. پرەزيدەنت د.ترامپ قازاق­ستاننىڭ اعىلشىن تىلىن مەڭگەرۋ دەڭ­گەيىن كوتەرۋگە باعىتتالعان باستاماسىن قۇپتاپ, قازاق­ستان مەكتەپتەرىندە اعىلشىن تىلىن وقىتۋ باعدارلامالارىن جەتىلدىرۋ ۇشىن كو­مەكتەسۋگە دايىن ەكەنىن بىلدىردى.
كەزدەسۋ سوڭىندا ەكى ەل باسشىسىنىڭ باق وكىلدەرىنە ارنالعان بريفينگى وتىپ, كەلىسسوزدەردىڭ وزەكتىلىگى تۋرالى ايتتى.

بولىسۋ:

1 پىكىر جازىلعان

پىكىر جازۋ


*