ازاماتتىق قوعام قالىپتاستى

1663
0
بولىسۋ:

ەلباسىنىڭ «تاۋەلسىزدىك داۋىرى» كىتابىنداعى 33 باستى ناتيجەنىڭ 14-تارماقشاسى ازاماتتىق قوعامعا ارنالعان. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەلىمىزدە كوپپارتييالى جۇيە قالىپتاسىپ, 17 مىڭنان استام ۇەۇ قۇرىلدى. سونداي-اق ازاماتتىق قوعامنىڭ قالىپتاسۋىنا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ايرىقشا رول اتقارىپ وتىر.

پارتييالاردىڭ پايداسى مول

كەڭەس ۇكىمەتى تۇسىندا ەلدى تەك قانا كوممۋنيستىك پارتييا بيلەپ-توستەگەنى بەلگىلى. تاۋەلسىزدىك العان­نان كەيىن ەلىمىزدە ارتۇرلى ساياسي ۇيىمدار قۇرىلا باستادى. بۇل جاع­داي توتاليتارلىق جۇيەدەن دەمو­كرا­تييالىق قوعامعا بەت بۇرا باستا­عانىمىزدى بىلدىرەدى. بۇل تۋرالى ەلباسى: «كەڭەس وداعىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا ساياسات قوعام ومىرىنە جاپپاي ەنە باستادى, قوعامدىق ومىردىڭ ساياساتتاندىرىلۋى ادام سەنگىسىز جىلدام قارقىنمەن جۇردى. 1990 جىلدىڭ ناۋ­رىزىندا كوم­مۋنيس­تەرگە بيلىك مو­نوپوليياسىن بەر­گەن كسرو كونستي­تۋتسيياسى سوكپ-نىڭ جەتەكشى جانە باعىت­تاۋشى رولى تۋرالى 6-بابىنىڭ كۇشى جويىلۋى ىشكى ساياسي ومىردەگى كوپ­پارتييالى قۇرىلىمعا جاسالعان ەڭ ماڭىزدى قادام بولدى. دال سول جىلى بۇكىل كەڭەس وداعى بويىنشا جاڭا پار­تييالار قۇرىلا باستادى. بىزدىڭ ەلى­مىزدە العاش بولىپ «الاش» ۇلتتىق تاۋەلسىزدىك پارتيياسى, «جەلتوقسان» ۇلتتىق-دەموكراتييا­لىق پارتيياسى جانە قازاقستاننىڭ سوتسيال-دەمو­كرا­تييالىق پارتيياسى وزىنىڭ جۇمىسىن باستاعانىن مالىم­دەدى» دەپ جازادى.
قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە 6 پارتييا جۇمىس جاساپ جاتىر. ولاردىڭ ىشىندە «نۇر وتان», «اق جول», قحكپ, جسدپ, «اۋىل», «بىرلىك» پارتيياسى بار. مىنە, وسى 6 پارتييا 2016 جىلى وتكەن كەزەكتەن تىس ماجىلىس ساي­لاۋىنا قاتىسىپ, باق سىناعان بو­لا­تىن. اتالعان سايلاۋدا «نۇر وتان» – 82,15 %, «اق جول» – 7,18 % جانە قازاقستان كوممۋنيستىك-حالىقتىق پارتيياسى 7,14 % داۋىس جيناپ, ماجىلىسكە وتتى. «بىرلىك» (0,29 %), «اۋىل» (2 %) جانە جال­پى­ۇلتتىق سوتسيال-دەموكراتييالىق پارتيياسى (1,18 %) 7 پايىزدىق مە­جەنى باعىن­دىرا المادى.

ەلدە ازاماتتىق قوعام نەگىزى قالاندى: كوپپارتييالى ساياسي جۇيە قالىپتاستى, الۋان تۇرلى باعىتتاعى 17 مىڭنان استام ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار جۇمىس ىستەۋدە, 3 مىڭنان استام (ونىڭ ىشىندە 80% ۇكىمەتتىك ەمەس) باق جارىققا شىعادى.

ۇەۇ-دان كۇتەر ۇمىت زور

ساياسي پارتييالاردان كەيىنگى سالماعى باسىم ۇيىم – ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار بولسا كەرەك. ويتكەنى ار سالا بويىنشا جۇمىس اتقاراتىن ۇيىمدارعا جۇگىنەتىن ازاماتتاردىڭ قاراسى قالىڭ. سوندىق­تان بولسا كەرەك, قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە 17 مىڭنان استام ۇەۇ جۇمىس جاساپ جاتىر. جالپى, ۇەۇ جۇمىسىنىڭ جاندانۋىنا ەلباسىنىڭ 2000 جىلعى «ەركىن, تيىمدى جانە قاۋىپسىز قوعامعا قادام» جولداۋى تۇرتكى بولدى. اتالعان جولداۋدا پرەزيدەنت «بۇگىندە قازاق­ستان­داعى ۇكىمەتتىك ەمەس قوعامدىق ۇيىمدارىنىڭ قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىندە دە, تۇرعىنداردىڭ ەرەكشە قىزىعۋشى­لىقتارىن دامىتۋ سالاسىندا دا, قوعام­دى الەۋمەتتىك قالىپتاستىرۋدا دا اتقا­راتىن رولى وتە ماڭىزدى» دەگەن بولاتىن.
مىنە, وسى جولداۋدان كەيىن ەلىمىزدە ۇەۇ سانى مەن ساپاسى ارتتى. ونىڭ ۇستىنە ۇكىمەت ازاماتتىق قوعامدى قالىپ­­­تاستىرۋشى ۇيىمداردىڭ بەلسەندى جۇمىس جاساۋىنا ەرەكشە ىقپال ەتە باستادى. ماسەلەن, وتكەن جىلى رەس­پۋب­لي­­كالىق, وڭىرلىك جانە سالالىق ماسەلەلەردى شەشۋگە ۇلەس قوسقان ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارعا ارنالعان سىياقى تابىستالدى. دىن ىستەرى جانە ازاماتتىق قوعام مينيسترلىگى ۇيىم­داس­تىرعان شاراعا مەملەكەتتىك حاتشى گۇلشارا ابدىقا­لىقوۆا قاتىسىپ, وزىنىڭ جۇرەك جاردى لەبىزىن جەتكىزدى.
– ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «ازاماتتىق قوعام, ونىڭ ىشىندە ۇكى­مەتتىك ەمەس ۇيىمدار – دەموكرا­تييا­نىڭ اجىراماس بولىگى» دەپ ايتىپ وتكەن بولاتىن. مەملەكەتىمىزدىڭ وسىپ-وركەن­دەۋى, قوعامدىق سانانىڭ جاڭعى­رۋى ازاماتتاردىڭ بەلسەندىلىگى ارقىلى جۇزەگە اساتىنى انىق. وسى رەتتە الەۋ­مەتتىك ماڭىزدى ماسەلەلەردى شەشۋدە ەلەۋلى ۇلەس قوسقان وتانداستاردى ىنتا­لاندىرۋ ۇشىن بۇگىن تۇڭعىش رەت سىيلىق­اقى تاپسىرىل­ماق. «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىنداعى وسىناۋ يگى-شارامەن بار­شا­ڭىز­دى شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن, – دەدى گۇلشارا ابدىقالىقوۆا.
مەملەكەت حاتشىسىنىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا ۇشىنشى سەكتور وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارى دامي باستاعان. سول كەزدەگى بەلگىلى قوعامدىق بىرلەس­تىك­تەردىڭ بىرى «سەمەي-نەۆادا» بولىپ سانالادى.
– تاۋەلسىزدىك العالى بەرى قازاق­ستاندىق ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار زور تاجىريبە جيناپ, بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە 19 680 ۇەۇ تىركەلىپ وتىر. ولاردىڭ كوبى استانا مەن الماتىدا, وقو, قاراعاندى, قىزىلوردا وڭىرلەرىندە بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر. ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار قۇرامىندا 29 مىڭعا جۋىق ادام جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر. سوڭعى ەكى جىلدا مەم­لە­­كەتتىك تاپسىرىس اياسىندا ۇكى­مەت­تىك ەمەس ۇيىمدار قۇنى 26 ملرد تەڭگەلىك 14 مىڭعا جۋىق الەۋمەتتىك جوبانى جۇزەگە اسىرعان», – دەدى گۇلشارا ابدىقالىقوۆا.

باق باسى باسىم

ازاماتتىق قوعامنىڭ قالىپتاسۋىنا ساياسي پارتييالار مەن ۇەۇ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار باق ايرىقشا ىقپال ەتەدى. ماسەلەن, تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ەلىمىزدە كوپتەگەن تاۋەلسىز باق قالىپتاسا باستادى. بۇل تۋرالى «تاۋەل­سىز­دىك داۋىرى» كىتابىندا پرەزيدەنت «تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزۋ مەن قوعام­نىڭ دەموكراتييالانۋى بۇقارالىق اقپا­رات قۇرالدارىنىڭ دامۋىنا ايتارلىق­تاي ىقپال ەتتى. ەگەر 1990 جىلى ەلىمىزدە 500-گە جۋىق باق تىركەلسە, 1992 جىلى ولاردىڭ سانى ەكى ەسە وستى. تەلەديدار ەفيرىندە وعان دەيىن كۇنىنە نەبارى بىرنەشە ساعات حابار تاراتاتىن «قازاق­ستان» ارناسى ورتالىق مارتەبەگە يە بولدى. ەندى ول ەلدىڭ بۇكىل اۋماعىن ­قام­تىپ, تولىققاندى حابار تاراتا باستادى. 1995 جىلى قىسقا­ مەرزىمدە وز اۋديتورييا­سىن جيناي العان «حابار» مەملەكەتتىك تەلەارناسى جۇمىس ىستەي باستادى. «ەگەمەن قازاق­ستان» مەن «كازاحستانسكايا پراۆ­دا» بەدەلدى كۇندەلىكتى گازەتتەر رەتىندە بۇرىنعىشا قازاق­ستان­دىقتار ۇشىن سەنىمدى اقپارات كوزى بولدى» دەپ جازادى.
قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە باق سانى ارتىپ, ارتۇرلى باعىتتا قىزمەت ەتۋدە. ونىڭ ۇستىنە سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە داستۇرلى باق ورنىن سايتتار مەن الەۋ­مەتتىك جەلىلەر الماستىرا باستادى. بۇل ارينە, ازاماتتىق قوعامنىڭ ودان سايىن مىق­تى بولۋىنا اسەر ەتىپ جاتىر. توقسان اۋىز سوزدىڭ توبىقتاي تۇيىنى, تاۋەلسىزدىك جىل­دارى ەلىمىزدە ازاماتتىق قوعامنىڭ نەگىزى قالاندى.

سەرىك جولداسباي

 

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*