ەڭبەك نارىعىن قايتسەك قۇلپىرتامىز?

1501
0
بولىسۋ:

داعدارىس قايدان كەلۋى مۇمكىن دەپ ويلانىپ كورىپ ەدىك, قييالىمىز قيياندى شارلاپ جۇرە بەردى. دۇمپۋ تىم الىستان جەتىپتى… سوناۋ 90 جىلداردان. ناقتىراق ايتساق, سول كەزدەگى الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعداي, قازىرگى كۇيدىڭ بۇزىلۋىن وپ-وڭاي «قامتاماسىز» ەتىپ تۇر ەكەن. قازاقستاندىق ساراپتاما ورتالىقتارىنىڭ «ەڭبەك نارىعى «قارتايىپ» بارا جاتىر دەپ دابىل قاققانىنا بىراز بولعان. رەسمي مالىمەتتەر بويىنشا, ەڭبەك نارىعىندا اتوي سالعان جاستار سانى
27 پايىزدان 24,6 پايىزعا دەيىن تۇسىپ كەتىپتى. قاي سالاعا كوز سالساق تا ورتا جاس پەن ۇلكەندەردىڭ ۇلەسى باسىم بولىپ تۇر دەيدى ماماندار. بۇل وز كەزەگىندە جۇمىستىڭ ساپاسىنا دا اسەرىن تيگىزەرى بەلگىلى. ايتار اڭگىمە كوپ, ەندەشە, تاقىرىپتى كەڭىنەن تارقاتىپ كورەلىك.

«دەموگرافييالىق ويىق»

ساراپشىلار ەڭبەك نارىعى­نىڭ «قار­تايۋىنا» قاتىستى بىر­نەشە سەبەپتى بولىپ-جارىپ قا­راستىرادى. العاشقىسى – قازىرگى كەزدە ىس-تاجىريبەگە 1994-1996 جىل­دارى تۋعان ۇل-قىزداردىڭ ارالاسا باس­تاۋى. 90-جىلداردىڭ باسى توبىعى­مىزدان قاعىپ تۇسىر­گەن زامان بولدى. «مەنمىن دەگەن پرو­فەسسورلار مەن وقى­عان-تو­قىعان كەلىنشەك­تەردىڭ وزى الا دوربا ارقالاپ, بازارعا شىعىپ كەتكەن…» دەپ باستالاتىن اڭىزعا بەرگىسىز اقيقات تا سول داۋىرگە تان. دەمەك, ول شاقتا دەموگرافييا­نىڭ سولقىلداقتىق تانىتۋى زاڭدى­لىق. عىلىمدا مۇنداي ۋاقىتتى «دەموگرافييا­لىق ويىق» دەپ اتاي­دى ەكەن. ساراپشى­لاردىڭ سوزىن­شە, الداعى جىلداردا دا جاعداي وڭالا قويمايدى. ويتكەنى ەندى بىرەر جىلدا ىسكە 1997-2000 جىلى تۋعان ورەندەر ارالاسا باستايتى­نىن ەسكەرۋ كەرەك. ول جىلداردا دا بىزدەگى تۋۋ كور­سەتكىشى كوڭىل كونشىتەرلىكتەي بولعان جوق. بۇل رەتتە ماماندار بىرقاتار مامان­دىق­تار بويىنشا مەملەكەتتىك گرانتتاردىڭ يگەرىلمەي قالۋىنا دا قىنجىلىس بىل­دىرەدى. سەبەبى, 16-18 جىل بۇرىنعى تۋۋ كورسەت­كىشى­نىڭ تومەن بولۋى جوعارى وقۋ ورىندارىندا بىلىم الۋشىلاردىڭ سانى­نىڭ ازايىپ كەتۋىنە اكەلىپ سوعاتىنى بەلگىلى. وسىلايشا, ىرى قالالارداعى تۇرلى بيزنەس, كا­سىپورىن باسقا دا سالالار جاس مامانداردىڭ تاپشى­لىعىن سە­زىنىپ جاتىر. مۇنداي تىعىرىقتان شىعۋدىڭ بىردەن-بىر جولى رەتىندە ساراپشىلار ەڭبەك ميگراتسيياسىن رەتتەۋدى ۇسىنادى. البەتتە, ما­ماندار جەتىسپەي جاتقان وڭىر­لەرگە ەڭبەك كۇشى ارتىق ايماق­تاردان ادامداردى, جاستاردى اكەلۋ كەرەك. الىپ كەلۋ ۇشىن ولارعا لايىقتى دەڭگەيدە جاعداي جاساپ, موتيۆاتسييا سىيلاي الۋ دا قاجەت. ونسىز بولمايدى. كىمنىڭ بولماسىن بىردەن جىلى ورنىن سۋىتىپ, قازاقستان­نىڭ بىر تۇك­پىرىنەن ەكىنشىسىنە ساپار شەگە قويۋى ەكىتالاي دۇنيە. قازىر مەم­لەكەت وسى ماسەلەگە تەرەڭىرەك كوڭىل بولىپ جاتىر. وسىعان قا­تىس­تى ۇكىمەت وكىلدەرى جىلدىڭ قاق ورتاسىندا پىكىر بىلدىرگەن. ايتۋلا­رىن­شا, وڭتۇستىكتەن سول­تۇس­تىككە باعىت الاتىن «ۇلى كوش» – «ونىمدى جۇمىسپەن قامتۋ جانە جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ» مەم­لەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىن­دا ورىندالۋى تيىس ەكەن.
– بيىل قاراستىرىلىپ وتىرعان 710 ميل­ليون تەڭگە 288 وتباسىن كوشىرىپ اكەلۋگە جەتەدى. اتالعان وتباسىلاردى سولتۇستىكتەگى تورت بىردەي وڭىر قارسى الۋعا دايىن. اتالعان قاراجاتقا ماتەريالدىق كومەك رەتىندە كوشىپ-قونۋى ۇشىن سۋبسيدييا بەرىلەدى, – دەگەن ەدى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترى بىرجان نۇرىمبەتوۆ.
مەملەكەت ىشكى ەڭبەك ميگراتسيياسىن رەتتەۋدى مەيلىنشە قولعا العانىمەن جاقىن ارادا بارىبىر شەتتەن كەلەتىن جۇمىس كۇش­تەرىنە تاۋەلدى بولىپ قالا بەرۋىمىز مۇمكىن ەكەن. بىزدىڭ بولجام ەمەس, ساراپ­شىلار سولاي دەيدى. جاسىراتىنى جوق, شەتتەن كەلىپ كىرپىشىمىزدى قۇيىپ, سارايىمىزدى سالىپ جۇرگەندەرگە قاتىستى سىڭارەزۋ كوزقاراس جوق ەمەس. مۇنداي پىكىرلەردىڭ تول­قىنى, اسىرەسە, جازداعى «ابۋ-دابي پلازا» جۇمىسشىلارىمەن بولعان قاقتىعىس كەزىندە تىپتى ورشىپ كەتتى. بىراق قوعامداعى كۇللى قۇرىلىس اتاۋلىنى جەرگىلىكتى حالىق­تىڭ جالعىز ەڭسەرە الماسى دا بەلگىلى.
– قالاي بولعاندا دا سىرتتان كەلەتىن ەڭبەك كۇشىنە تاۋەلدىمىز, زارۋمىز. سول سە­بەپتى, ونى توقتاتىپ تاستايمىز دەپ ارە­كەتتەنبەي, ونىڭ پايدالى تۇسىن يگەرىپ قالۋعا تىرىسقانىمىز جون. كورشى وزبەكستاننان كەلەتىن جۇمىسشىلاردىڭ وزىنىڭ سانى 1 ميلليوننان اسىپ جىعىلادى. ارينە, جابايى ەسەپ بويىنشا. جىل سايىن سىرتتان ساپارلايتىن ەڭبەك ميگراتسيياسى ارتىپ كەلە جاتىر. ولاردىڭ كەلۋىنىڭ ەسەبىنەن ارزان جۇمىس ورىندارىن تولىق­تىرىپ, ىشكى سۇرانىستى قاناعاتتاندىرۋ قاجەت, – دەيدى الەۋمەتتانۋشى سەرىك بەيسەنباەۆ.

«زاڭسىز» ەڭبەك جارعا جىعادى
ساراپشىلار ۇسىنىپ وتىرعان دەرەك بويىنشا, قازىر 2 ميلليونعا جۋىق ادام رەسمي ەمەس جۇمىس ىستەيدى. كەلىسىمشارتقا پىسقىرمايتىن جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ ار­قاسىندا ەكونوميكالىق تۇرعىدان جاس­تار­دىڭ پوتەنتسيالىن پايدالانا الماۋ ارتىپ بارادى. بۇل وز كەزەگىندە مىناداي كەلەڭسىز­دىكتەرگە ۇرىندىرادى دەيدى ماماندار:
• بۇل جاعداي الەۋمەتتىك تۇرعىدان قور­عالماعان ەڭبەككەرلەر سانىن كوبەيتەدى. تيىسىنشە, ولار زەينەتاقى قورىنا اقشا اۋدارا المايدى. نەسيە الۋعا دا قابىلەتسىز توپ ساناتىنا كىرەدى.
• ەڭبەك قۇقىقتارى اياققا تاپتالماق. جۇمىس بارىسىندا جۇمىسشى قانداي دا بىر ىڭعايسىز جاعدايعا دۋشار بولسا, ول ۇشىن ەشكىم جاۋاپ بەرمەيدى. جالاقىسىن بەرۋ, وتەماقى تولەۋ, ەڭبەك دەمالىسىنا شىعۋ ىسپەتتى زاڭدى قۇقىقتارى ورىندالمايدى.

وسى رەتتە الەۋمەتتانۋشى سەرىك بەي­سەن­باەۆ دۋالدى بىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ پايدالى ەكەنىن اتاپ وتتى. ايتۋىنشا, سول جۇيەنىڭ ارقا­سىندا بىلىم بەرۋ مەكەمەلەرى وسى سالاداعى كاسىپ­ورىندارمەن بىرىگە وتىرىپ مامان دايىن­دايدى. ياعني, جاس مامان وقىپ جۇرىپ ەڭبەك تاجىريبەسىن شىڭدايدى. بىزگە قازىر وسى پروتسەستى جەدەلدەتە اتقارۋ قاجەت-اق. ويتكەنى الەۋمەتتانۋشىلار دال قازىر بول­ماعانىمەن, الداعى ون جىلدىقتا حالىقتىڭ ورتا ومىر سۇرۋ جاسى ۇلعايادى دەپ بولجاپ وتىر. ادامداردىڭ جاپپاي قالاعا كوشە باستاۋى, ەكونوميكالىق تەڭسىزدىكتەر – بالا تۋۋ كورسەتكىشىنىڭ ازايۋىنا سوقتىرۋى مۇمكىن.
مينيسترلىك نە دەيدى?
بىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتىنىڭ الەۋمەتتىك ساياسات جانە ادام كاپيتالىنىڭ دامۋى بولىمىنىڭ باسشىسى ساۋلە قاليەۆا ۇسىنعان دەرەككە مان بەرسەك, 2001-2015 جىلدار ارالىعىندا ورتا جانە جوعارى بىلىمى بولا تۇرا جۇمىسسىز جۇرگەن جاستار سانى مينۋت سايىن ەرجەتەتىن «ال­پامىسشا» وسە تۇسكەن. 2001 جىلى تاباقتاي ديپلومىنا قاراماستان ەكى قولى الدىنا سىيماي جۇرگەندەردىڭ ۇلەسى 11 پايىز بولسا, 2015 جىلى بۇل كورسەتكىش 41 پايىزعا بىر-اق قارعىعان. جاعىمسىز دەرەكتى جوو بىتكەننىڭ بارىنە جابا سالعىمىز-اق كەلمەيدى. بىراق باسقا-باسقا ەمەس, عىلىم كوميتەتى زەرتتەپ ۇسىنعان تسيفرلاردان تاعى اتتاپ كەتە الماي­مىز. ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ەڭبەك نارىعىنا ساي ماماندار دايىنداپ بەرە الماي وتىرعانىن كوپ ساراپشى ايتىپ جۇر. مۇمكىن, وقۋلىق ەسكىردى, بالكىم بىلىم ساپاسى ناشارلادى, الدە وقۋشى قۇلىقسىز با, قۇلىقتى وياتاتىن ۇستاز السىز بە… بۇل ەندى باسقا تاقى­رىپ­تىڭ ەنشىسى.
كەلەڭسىزدىكتەردى جويۋ ۇشىن جوعارى, تەحني­كالىق جانە كاسىبي بىلىم بەرۋ قۇرىلىم­دارىن رەتتەۋ كەرەك. بۇل وزگەرىس قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا بىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا جۇزەگە اسادى. سونىڭ ارقاسىندا قوعامنىڭ جانە ەكونوميكانىڭ يندۋسترييالدى-يننوۆاتسييالىق دامۋ سۇرانىستارىنا سايكەس, تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك بىلىم جۇيەسىن جاڭعىرتۋ, الەمدىك بىلىم بەرۋ كەڭىستىگىنە بىرىگۋى ورىن الادى, – دەدى ساۋلە قاليەۆا.
رەسمي مالىمەتكە سۇيەنسەك, قازىرگى تاڭدا ونەر, ويىن-ساۋىق, مەملەكەتتىك باسقارۋ, قارجى جانە ساقتاندىرۋ, اقپارات جانە بايلانىس سالاسىنداعى جاستار ۇلەسى 30 پايىزدان اسادى. قۇرىلىس پەن ساۋدا, جىلجىمايتىن مۇلىك, تەحنيكالىق كاسىپ, جاردەم بەرۋ جانە اكىمشىلىك سالاسىنداعى جاستار – 26-29,9 پايىز. جاس مامان تاپ­شىلىعىن بىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى قازىر قاتتى سەزىنىپ جاتىر. ەڭبەك نارىعىن ولتىرمەي كەلە جاتقان – ەڭبەك رەسۋرسىنىڭ قاينار كوزى بولىپ وتىرعان اۋىل شارۋاشىلىق سالاسى. ساراپشىلار جاستار كوبىنە وڭدەۋ جانە تاۋ-كەن ونەركاسىبى, عىلىمي-تەحنيكالىق, قىزمەتتەر ۇسىنۋ, ترانسپورت سالالارىنا تۇرەن سالسا دەيدى. سەبەبى, اتالعان سالالاردىڭ جالاقىسى ەلدەگى ورتاشا جالاقىدان جوعارى دەڭگەيدە.

اباي ايماعامبەت

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*