ەكونوميكالىق ورلەۋ قارقىن الۋدا

1335
0
بولىسۋ:

بيىل قازاقستان ەكونوميكاسى 4 پايىزدىق وسىمگە قول جەتكىزۋى مۇمكىن. بۇل تۋرالى باقىتجان ساعىنتاەۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا حابارلاندى. وندا ۇكىمەت مۇشەلەرى ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ قورىتىندىلارىن شىعارىپ, بيۋدجەتتىڭ يگەرىلۋ بارىسىن قارادى. سونداي-اق «تابيعي مونوپولييالار تۋرالى» زاڭ جوباسى, تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ جاي-كۇيى, وسىمدىك شارۋاشىلىعىنداعى ساقتاندىرۋ تەتىگىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى.

ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترى تيمۋر سۇلەيمەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, «ينۆەستي­تسييالىق بەلسەندىلىكتىڭ جاندانۋى جانە ينفلياتسييالىق پروتسەستەردىڭ تۇراقتانۋى, سونداي-اق ەكونوميكا تىرەگى بولىپ تابى­لاتىن بارلىق 6 بازالىق سالادا جاعدايدىڭ جاقسارۋى» ارقاسىندا بيىلعى قاڭتار-قاراشا ارالىعىندا ەل ەكونوميكاسىنىڭ وسۋى 3,9 پايىزدى قۇرادى.
جىل باسىنان بەرى ينفلياتسييا دەڭگەيى بەلگىلەنگەن 6-8 پايىز كولەمىندە بولدى جانە قاراشا قورىتىندىسى بويىنشا 7,3 پايىزدى قۇرادى. ەكونوميكانى ارتاراپ­تاندىرۋ, اگروونەركاسىپتىك كەشەندى, كاسىپكەرلىكتى جانە ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ, سونىمەن بىرگە, جۇمىسپەن قامتۋدى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋ ناتيجەسىندە, ەكونوميكانىڭ بارلىق سالالارىندا وڭ سەرپىن بايقالۋدا.
– ناقتى سەكتوردا, 6 بازالىق سالانىڭ ىشىندە ەڭ جوعارى وسۋ – ونەركاسىپتە 7,3 پايىز دەڭگەيىندە, كولىكتە – 4,8 پايىز جانە باي­لانىستا – 3,2 پايىز كولەمىندە تىركەلدى. مۇناي وندىرۋدىڭ 10,9 پايىزعا جانە تابيعي گازدىڭ 10 پايىزعا, ياعني قوس ماندى سانعا وسۋى ارقاسىندا كەن وندىرۋ ونەركاسىبى 9,6 پايىزعا وستى. وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ وسىمى 5,2 پايىزدى قۇرادى. وڭدەۋ سالاسىنىڭ وركەن­دەۋىن قامتاماسىز ەتكەن درايۆەرلەر (بۇرىنعىشا – لوكوموتيۆتەر) رەتىندە وندىرىسى بىردەن 42,1 پايىزعا ارتقان فارما­تسەۆ­تيكالىق ونىمدەردى, ونىمى 9,8 پايىزعا ۇلعايعان جيھاز وندىرۋدى, 8,1 پايىزعا وسكەن جەڭىل ونەركاسىپتى, 6 پايىزدىق وسىم كورسەتكەن مەتاللۋرگييا ونەركاسىبىن اتاۋعا بولادى, – دەدى باس ەكونوميست.
سونىمەن قاتار مۇنايدى قايتا وڭدەۋ ونىمدەرى 5,5 پايىزعا, تاماق وندىرىسى 4,3 پا­يىزعا, سۋسىندار شىعارۋ 4,1 پايىزعا, ما­شينا جاساۋ سالاسى 5,9 پايىزعا وستى. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ وسىمى قاڭتار-قىر­كۇ­يەكتەگى 1,9 پايىزدان 11 ايدىڭ قورى­تىن­دى­لارى بويىنشا 2,3 پايىزعا دەيىن جىل­دام­دادى. سونىڭ ىشىندە مال شارۋاشى­لىعىنىڭ ونىم شىعارۋ كولەمى 3,6 پايىزعا, وسىمدىك شارۋاشىلىعىندا – 1,4 پايىزعا ارتتى. جىل بويى كورسەتكىشى سان قۇبىلعان قۇ­رىلىس سەكتورىنىڭ ون بىر ايلىق وسىمى نەبارى 0,3 پايىز بولدى.
ەكونوميكالىق وسىم ارىنىن تۇراقتى ساقتاۋدىڭ نەگىزگى شارتتارىنىڭ بىرى ينۆەستيتسييالاردىڭ ەكونوميكاعا قۇيىلۋ كولەمىن ازايتپاي, قايتا ۇلعايتا تۇسۋ بولسا كەرەك. وسى جىلعى قاڭتار-قاراشادا نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسييالار كولەمى 5,7 پايىزعا وسىپ, 7,5 ترلن تەڭگەگە دەيىن جەتىپتى. ينۆەستيتسييالاردىڭ نەگىزگى وسىمى اۋىل شارۋاشىلىعى ەنشىسىندە. وندا وسىم 27 پايىز بولدى. ودان كەيىنگى ورىندار ساۋ­داعا – 21,2 پايىز, قۇرىلىسقا – 6,6 پايىزى جانە ونەركاسىپكە – 3,9 پايىزى تيەسىلى.
– ينۆەستيتسييالاردىڭ نەگىزگى كوزى كاسىپ­ورىنداردىڭ مەنشىكتى قاراجاتتارى – 20,5 پايىزعا ارتقان. ينۆەستيتسييالىق بەلسەن­دىلىكتىڭ وسۋىنە «نۇرلى جول», «نۇرلى جەر» مەملەكەتتىك باعدارلامالارى مەن يندۋس­ترييالاندىرۋ اياسىندا يندۋسترييالىق-يننو­ۆاتسييالىق جانە ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى, سونداي-اق اوك-تى, كاسىپ­كەر­لىكتى دامىتۋ باعدارلامالارىن ىسكە اسىرۋ سەپتەستى, – دەدى تيمۋر مۇراتۇلى.
ول قازاقستاندىق ونىمدەرگە شەتەلدىك نارىقتاردا «سۇرانىستىڭ قايتا جاڭعىر­عانىن» ايتادى. بۇعان قوسا, جاھاندىق «قارا بازارداعى» مۇناي جانە مەتالل باعالارىنىڭ وسۋى قازاقستاننىڭ ساۋدا بالانسىنىڭ جاقسارۋىنا اكەلگەن. بيىلعى ون اي قورىتىندىسىندا وسىم كورسەتكىشى بويىنشا ەكسپورتتىڭ (32,5 پايىزعا ارتتى) يمپورتتان (15,8 پايىزعا ارتتى) ەكى ەسە باسىم بولۋى ناتيجەسىندە, ساۋدا تەڭگەرى­مىنىڭ سالدوسى 71,7 پايىزعا دەيىن ۇلعايدى.
ساۋدا تەڭگەرىمىنىڭ جاقسارۋىنا سونداي-اق وڭدەلگەن ونىم ەكسپورتىنىڭ وسۋى ىقپال ەتتى. ناقتىراق ايتقاندا, تاماق ونەركاسى­بىندە شەتەلگە ساتىلعان توڭ مايلار جانە مايلار, دايىن تاعامدىق مايلار ەكسپورتى 86,2 پايىزعا, قانت جانە كونديتەرلىك ونىمدەر ەكسپورتى 55,4 پايىزعا, استىقتان, استىق تۇقىمداستاردان, ۇننان, كراحمالدان جانە سۇتتەن جاسالعان دايىن تاعامداردىڭ ەكسپورتى 19,7 پايىزعا ارتقان. وتاندىق جەڭىل ونەركاسىپتىڭ جاھاندىق نارىقتا وتكىزگەن توقىما ماتالارى جانە توقىما بۇيىمدارى ەكسپورتى 66,1 پايىزعا, جۇن – 1,2 ەسەگە, ماقتا تالشىعى – 28,1 پايىزعا وستى.
جالپى العاندا, ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساۋدا اينالىمى 25,6%-عا, 62,1 ملرد دوللارعا دەيىن ۇلعايدى.
– تۇراقتى ماكروەكونوميكالىق جاعداي اياسىندا قازاقستاننىڭ التىن-ۆاليۋتا قورى وسۋدە. جىل باسىنان بەرى التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆتەرى 6,6 پايىزعا وسىپ, 1 قاراشاداعى جاعداي بويىنشا 31,5 ملرد دوللاردى قۇرا­دى. تۇتاستاي العاندا, ەلدىڭ حالىقارالىق رەزەرۆتەرى 87,9 ملرد دوللاردى قۇرادى, – دەدى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, بيىل ەكونوميكانىڭ تۇراقتى وسۋى الەۋمەتتىك كورسەتكىشتەردىڭ جاقسارۋىنا ىقپال ەتكەن.
«نەگىزگى باسىمدىقتاردىڭ بىرى – جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ قۇرىلۋى. اتاپ ايتقاندا, بيىل 9 ايدا جال­دامالى جۇمىس­كەرلەر سانى 53,1 مىڭ ادامعا دەيىن وسىپ, 1 قازانداعى جاعداي بويىنشا 6,4 ملن ادامدى قۇرادى. بۇل جۇمىس­سىزدىقتى 4,9 پا­يىز دەڭگەيىندە ساقتاۋعا مۇم­كىن­دىك تۋ­عىزدى. 2017 جىلعى قاڭتار-قازاندا ورتاشا ايلىق جالاقى نومينالدى ماندە 4,6 پا­يىزعا وسىپ, 146,5 مىڭ تەڭگە بولدى. تۇتاستاي العاندا, 11 ايدا قازاقستان ەكونو­ميكاسى تۇراقتى وسۋ قارقىنىن كورسەتۋدە. بۇل جىل قورىتىندىسى بويىن­شا جىو-نىڭ 4 پايىز دەڭگەيدەگى وسىمىن كۇتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى», – دەپ تۇيدى باس ەكونوميست.
وز كەزەگىندە ەلىمىزدىڭ باس قارجىگەرى «بيىلعى جىلدىڭ 11 ايىندا بيۋدجەتتىڭ بارلىق دەڭگەيلەرى كىرىستەرىنىڭ وسۋ قارقى­نىنىڭ تۇراقتىلىعى قامتاماسىز ەتىلگەنىن» مالىمدەدى. ناتيجەسىندە, ەل قازىناسىنا كىرىستەر 520 ملرد تەڭگەگە كوپ تۇستى. مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە بارلىعى 6,3 ترلن تەڭگە كىرىس قۇيىلدى.
سونىمەن بىرگە, يگەرىلمەي, ەل يگىلىگىنە جاراتىلماي قالعان قارجىلار دا اسا قوماقتى بولىپ وتىر.
– جالپى, مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ شىعىستارى 97,6 پايىزعا, سونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ شىعىستارى 98,6 پايىزعا, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ شى­عىستارى 97 پايىزعا يگەرىلدى. رەسپۋب­ليكالىق بيۋدجەتتىڭ شىعىستارى 10 تريل­ليون 157,6 ملرد تەڭگەگە قارجىلاندىرىلدى. 148,5 ملرد تەڭگە شىعىندارى اتقارىلماي قالدى, ونىڭ ىشىندە بيۋدجەتتىك قاراجاتتىڭ ۇنەمدەگەن قارجىسى – 12,8 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى. 135,7 ملرد تەڭگە – يگەرىلمەگەن قارا­جات. يگەرمەۋدىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى, «ونىم بەرۋشىلەردىڭ شارت مىندەتتەمەلەرىن ورىنداماۋى», «وتپەي قالعان كونكۋرستار», «تولەمنىڭ نەگىزدىلىگىن راستايتىن قۇجات­تاردىڭ بولماۋى», «تولەم بويىنشا قۇجات­تاردى ۇزاق كەلىسىمنەن وتكىزۋ», «جۇمىس­تاردىڭ جۇرگىزۋ كەستەسىنەن قالىپ قويۋى» اتالادى, – دەدى قارجى مينيسترى باقىت سۇلتانوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, «قارجى جىلى» اياقتالعانشا 614 ملرد تەڭگە سوماسىندا تولەمدەر جۇرگىزىلىپ ۇلگەرۋ كەرەك.
– بىزدىڭ بولجامىمىز بويىنشا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت شىعىستارىنىڭ ورىندالۋى جىل قورىتىندىسى بويىنشا 99,8 پايىز شەگىندە كۇتىلەدى. بىراق جەكەلە­گەن بيۋدجەتتىك باعدارلامالار بويىنشا يگەرىلمەۋ سوماسى 10,3 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى. بيۋدجەت زاڭناماسىنا سايكەس, وسى سومانىڭ 0,8 ملرد تەڭگەسى كەلەسى جىلى قار­جىلاندىرۋعا كوشىرىلەدى. جاقىندا عانا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ناقتىلاندى. سول كەزدە بارلىق بيۋدجەتتىك باعدارلامالار اكىمشىلەرىندە «جىل سوڭىندا يگەرىلمەي قالۋ قاۋپى بار» دەگەن شىعىستاردى وڭتاي­لان­دىرۋ مۇمكىندىگى بولدى. قارجى مي­نيسترلىگى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ بارلىق وتىن­ىمدەرىن بارىنشا ەسكەردى. سوندىقتان باقىتجان ابدىرۇلى, مەملەكەتتىك ورگان­داردىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارىنىڭ جاۋاپ­كەرشىلىگىن قاراۋدى ۇسىنامىن, – دەپ ماسەلەنى توتەسىنەن قويدى قارجى مينيسترى.
ول 11 اي ىشىندە 4 065 اۋديتورلىق تەكسەرۋ شارالارى جۇرگىزىلگەنىن جەتكىزدى. بۇل بىلتىرعى جىلمەن سالىستىرعاندا 2 ەسە كوپ. بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ اۋديتتەن وتكەن سوماسى دا 4 ەسەگە كوبەيىپ, 1,8 ترلن تەڭگەنى قۇرادى (2016 جىلدىڭ 11 ايىندا 470 ملرد تەڭگە بولعان).
«256 ملرد تەڭگە كولەمىندە قارجىلىق بۇزۋشىلىقتار انىقتالدى. دەگەنمەن جۇمىستى اتقارۋ, قىزمەتتى كورسەتۋ, تاۋاردى جەتكىزىپ بەرۋ, بيۋدجەتكە قايتارۋ, ەسەپتە كورسەتۋ جانە ونى سايكەستەندىرۋ جولىمەن 246 ملرد تەڭگەنىڭ بۇزۋشىلىقتارى جويىل­دى. اۋديت وبەكتىلەرىنە 2 586 ۇسىنىس جىبەرىلدى. ونىڭ 2 255-سى ورىندالدى. كامەرالدى باقىلاۋمەن 8 ترلن تەڭگە سوماسىندا 483 مىڭ مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ راسىمدەرى قامتىلدى. مۇندا جالپى كولەمى 654 ملرد تەڭگەنىڭ بۇزۋشىلىقتارىنا جول بەرىلمەدى», – دەدى باس قارجىگەر.
بيۋدجەتتىڭ ورىندالۋ بارىسى تۋرالى قورعانىس مينيسترى ساكەن جاسۇزاقوۆ, ىشكى ىستەر مينيسترى قالمۇحانبەت قاسىموۆ, بىلىم جانە عىلىم مينيسترى ەرلان ساعا­ديەۆ, ينۆەستيتسييالار جانە دامۋ مينيسترى جەڭىس قاسىمبەك, ۆيتسە-پرەمەر – اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترى اسقار مىرزاح­مەتوۆ, مادەنيەت جانە سپورت مينيسترى ارىستانبەك مۇحامەديۇلى باياندادى. سونىمەن قاتار ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اكىمى ە.توعجانوۆ, پاۆلودار وبلىسىنىڭ اكىمى ب.باقاۋوۆ, الماتى اكىمى ب.بايبەك جانە استانا اكىمى ا.يسەكەشەۆ ەسەپ بەردى.
بۇل ماسەلەلەردى تالقىلاۋدى قورىت­قان ۇكىمەت باسشىسى باقىتجان ساعىنتاەۆ ون بىر ايدىڭ ناتيجەلەرىن جوعارى باعالادى. سونىمەن بىرگە, قار­قىندى جوعالتىپ الماي, جىلدى جوعارى ناتيجەمەن – 4 پا­يىزدىق وسىممەن قو­رىتىندىلاۋ ۇشىن بار كۇش-جىگەردى با­عىتتاۋ قاجەتتىگىن نىقتادى.
– قارجى جىلىنىڭ اياقتالۋىنا دا ون كۇندەي ۋاقىت قالدى. 20 جەلتوقساندا, كەلەسى سارسەنبىدە قارجى جىلى اياقتالادى. الدا بىرنەشە كۇن دەمالىس بار. دەمەك, قالعان ەكى-ۇش جۇمىس كۇنىن لايىقتى پايدالانىپ قالۋ كەرەك. ايتپەسە, قارجى­نىڭ يگەرىلمەۋى جونىندە وڭىرلەردەن جانە مينيسترلىكتەردەن سويلەگەن ارىپتەس­تەرىمىز تولەمنىڭ 20 جەلتوقساننان كەيىن جاسا­لاتىنىن ايتىپ جاتتى. وعان ۇلگەرمەيسىزدەر. 20 جەلتوقساندا «قاقپا» جابىلادى. قارجى مينيسترلىگىمەن تيىستى جۇمىس جۇرگىزىڭىز­-دەر, – دەگەن پرەمەر-مينيستر ب.ساعىنتاەۆ وز ورىنباسارى ە.دوساەۆقا قاراجاتتاردىڭ يگەرىلۋىنە قاتىستى جاعدايدى جەكە باقى­لاۋعا الۋىن جۇكتەدى.
ۇكىمەت وتىرىسىندا تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ باعىتىندا قابىلدانىپ جاتقان شارالار تۋرالى ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترى ت.سۇلەيمەنوۆ پەن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترى ە.بىرتانوۆ باياندادى.
ەلجان بىرتانوۆتىڭ ايتۋىنشا, حالىقتىڭ سانيتارلىق-ەپيدەميولوگييالىق ال-اۋقاتىن قامتاماسىز ەتۋ, ادامداردىڭ ومىرى مەن دەنساۋلىعىن قورعاۋ ماقساتىندا وسى سالاداعى تالاپتاردى, گيگيەنالىق نور­ماتيۆتەر مەن تەحنيكالىق رەگلامەنتتەردى بۇزۋ دەرەكتەرىن انىقتاۋعا جانە جويۋعا باعىتتالعان تەكسەرۋ جۇرگىزىلۋدە.
– ونىمدەردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە اي سايىن مونيتورينگ جۇرگىزۋ اياسىندا جىل باسىنان بەرى ازىق-تۇلىك جانە حالىق كوپ تۇتىناتىن ارتۇرلى تاۋارلاردىڭ 38 مىڭنان استام اتا­لىمى «باقىلاۋلىق ساتىپ الۋمەن» (كون­ترولنايا زاكۋپكا) قامتىلدى. ونىڭ ىشىندە 9,4 پايىزىنىڭ تالاپتارعا سايكەسپەيتىنى انىقتالدى. ونداعى تاماق ونىمدەرىنىڭ ۇلەسى 7,3 پايىزدى قۇرايدى. تالداۋ كور­سەتكەنىندەي, تالاپتارعا سايكەس كەلمەيتىن ونىمدەردىڭ باسىم كوپشىلىگى – يمپورتتىق ونىمدەر, ولاردىڭ ۇلەسىنە 67,3 پايىزى تيەسىلى. 32,7 پايىزى – وتاندىق وندىرۋ­شىلەردىڭ ونىمدەرى, – دەدى مينيستر.
ول كامەرالدىق باقىلاۋ ناتيجەسىندە, شەتەلدەن تاۋار تاسىمالدايتىن 50 ادال ەمەس كومپانييا اشكەرەلەنگەنىن مالىم ەتتى. تالاپقا قايشى 52 مىڭنان استام ارتۇرلى تاۋاردى دا سولار ەلگە اكەلگەن. ولاردىڭ اراسىندا جەڭىل ونەركاسىپ ونىمدەرى, بالالار ويىنشىقتارى, تاماق ونىمدەرى بار. بۇل كومپانييالار اكىمشىلىك جازاعا تار­تىلدى. ولارعا قاتىستى ماتەريالدار قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا تاپسىرىلىپتى.
– جالپى العاندا, ادامداردىڭ ومىرى مەن دەنساۋلىعىنا قاتەر توندىرەتىن 172 توننادان استام ازىق-تۇلىك ونىمدەرى ساۋدادان الىندى جانە جويىلدى. ايرىقشا اتاپ وتكىم كەلەدى, بالالار ويىنشىق­تارىنىڭ 36,3 پايىزى قاۋىپتى. ولاردىڭ قۇرامىندا توكسيندى ۋلار بار, سونىمەن بىرگە, بالاعا جاراقات سالۋى ىقتيمال. باسىم كوپشىلىگىندە, بۇل ويىنشىقتار قى­تايدان جانە تۇركييادان تاسىمالدانا­دى, – دەدى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترى.
باقىلاۋلىق ساتىپ الۋ تەكسەرۋ قورى­تىندىسى بويىنشا: بيىلعى جىل باسىنان بەرى سوتتار 107 ۇكىم شىعارعان, جالپى سو­ماسى 21 ميلليون تەڭگە ايىپپۇل سالىنعان.
تالقىلاۋ قورىتىندىسى بويىنشا پرەمەر-مينيستر ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنە تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىق­تارىن قورعاۋ تۋرالى زاڭنامانىڭ ساقتا­لۋىن باقىلاۋ تەتىگىن قايتا قاراۋدى تاپسىر­دى. باقىتجان ساعىنتاەۆ تۇتىنۋ­شى­لاردىڭ قۇقىقتارى ولاردىڭ جەتكىلىكتى اقپاراتتاندىرىلماۋى كەسىرىنەن بۇزى­لا­تىنىن اتاپ وتتى. وسىعان وراي, دەنساۋلىق ساق­تاۋ مينيسترلىگىنە – حالىقتىڭ ادام ومىرى مەن دەنساۋلىعىنا قويىلاتىن قاۋىپ­سىزدىك تالاپتارىنا ساي كەلمەيتىن ونىمدەر تۋرالى حاباردار بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ تاپسى­رىلدى.

ايحان شارىپ

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*