كەدەيمىز بە, بايمىز با?

1107
0
بولىسۋ:

بارعا – تاۋبە, جوققا – سابىر. قانعا سىڭگەن قازاقى مەنتاليتەت وسىلاي مەڭزەيدى. اندا تارتسا, مۇندا جەتپەيتىن «يت-تىرلىكتىڭ» كۇيبەڭىن وسىلاي جىلى جابامىز. البەتتە, ەلىمىزدەگى الەۋمەتتىك احۋالدى اناۋ ايتقانداي, قۇردىمدا دەۋگە كەلمەس. دەگەنمەن بەلدى بەكەم بۋماسقا شارا جوق. ۇكىمەتكە قول جايىپ, كەدەيلىكتەن قاشان قۇتىلار ەكەنبىز دەپ قاننەن قاپەرسىز وتىرۋ – جون ەمەس. مەملەكەتتىڭ دە ەكى قولدى بوس قويۋى – قورقىنىشتى. قاناعاتشىل قوعامدى قالاي ورناتامىز? ىسىراپشىلداردى قايتپەكپىز? 

ورتاشا ايلىق اقى كورسەتكىشى جىل سايىن وسىپ كەلەدى. ول – شىندىق. بىراق شىن مانىندە, جالاقىدان بۇرىن باعانىڭ شارىقتاپ كەتەتىنىن ەسكەرسەك, الدىڭعى ارەكەتتەن پايدا از ەكەنىن كورە الامىز. ستاتيستيكا كوميتەتى ورتاشا جالاقى مولشەرى تۋرالى مالىمەتتەردى جارييا ەتتى. سوعان سايكەس, وسى جىلدىڭ ەكىنشى توقسانىندا بىر قىزمەتكەردىڭ ورتاشا ايلىق اقىسى 149 951 تەڭگە بولدى. قارجى جانە ساقتاندىرۋ سالاسى قىزمەتكەرلەرى بولسا, ەلىمىزدە ەڭ كوپ جالاقى الاتىندار قاتارىندا – ايىنا 315,3 مىڭ تەڭگە. اۋىلشارۋاشىلىق, بالىق, ورمان شارۋا­شىلىعى سالاسىنداعىلاردىڭ جالاقىسى 88,3 مىڭ تەڭگە دەپ كورسەتىلگەن. بۇل – ەڭ تومەنگى كورسەتكىش. ورتاشاسىنىڭ وزى وسىنداي بولسا, شۇكىر دەمەۋ ۇيات دەسەك بولار ەدى. بىراق ايىنا 12 مىڭ تەڭگە ايلىق الىپ, سول اقشاعا وتباسىن اسىراي­تىن­دار بىزدىڭ ەلدىڭ تۇرعىندارى ما دەگەن ساۋال كوكەيدە تۇرادى. جوعارىداعى ستاتيستيكانى ايماقتار بويىنشا جالعاس­تىرساق. ماڭعىستاۋلىقتار 253,9 مىڭ تەڭگە الادى دەسە, جامبىل وبلىسى­نىڭ تۇرعىندارى 103,1 مىڭ تەڭگە تاباتىن كورىنەدى. مۇنداي ستاتيستيكاعا سەنۋ قيىن. بىراق الگوريتمىن الىپ قارايتىن بولساق, سانداردى ەسەپتەۋدە قاتە جوق. بار بولعانى ار سالا مەن اۋماق بويىنشا ەسەپتەگەندە حالىق تۇگەلدەي قامتىلادى. سوعان سايكەس, ايىنا الگى 20 مىڭعا جەتەر-جەتپەس جالاقى الاتىندار دا, ميلليونداپ قاراجات تابا­تىندار دا بىر شىبىقپەن ايدالادى. ورتا ەسەپ وسىدان شىعادى.

بەلگىلەنگەن ورتاشا جالاقى مولشەرى 4,4 پايىزعا وسكەنىمەن, شىندىعىندا, قولعا تۇسەتىن ايلىق كەرىسىنشە, تومەندەي تۇستى. وعان سەبەپ تە جوق ەمەس: داعدارىسقا بايلانىستى تۇتىنۋ تاۋارلارى باعاسى اسپانداي تۇستى. دالىرەك ايتقاندا, بىلتىرمەن سالىستىرعاندا, ازىق-تۇلىك – 4,6 پايىز, ەت ونىمدەرى – 11,1 پايىز, اقىلى قىزمەت 3,5 پايىزعا وسكەن. سونى­مەن بىرگە, تۇرعىن ۇي شارۋاشىلىعى شىعىندارى دا قىمباتتاي تۇسكەن. اقىسى جونىنەن ورتالىق جىلۋ 7,3 پايىز, سۋىق سۋ 5,7 پايىز, گاز 4,8 پايىز, ىستىق سۋ مەن ەلەكتر ەنەرگيياسى 3,8 پايىزعا ارتقان. ماۋ­سىم­دىق ازىق-تۇلىكتەر ارزانداعانىن دا ەسكەرۋ قاجەت. ماسەلەن, قييار 69,3 پايىز, قىزاناق 45 پايىز, تاتتى بۇرىش باعالارى 6,3 پايىزعا تومەندەگەن.
وسى جىلعى 1 قازاننان باستاپ ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيستر­لىگىنىڭ «كەدەيلىك دەڭگەيىن انىقتاۋ تۋرالى» جارلىعى كۇشىنە ەندى. زاڭعا ساي­كەس, 1 قازاننان بەرى ەڭ تومەنگى كۇن­كورىس دەڭگەيىنىڭ 40 پايىزى, 2018 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ 50 پايىزى كەدەيلىك شەگى بولاتىنى بەلگىلەندى. قازاقستان­دىق­تار ومىرىنە ريزا ما? وسى ساۋال توڭىرەگىندە ستاتيستيكا كوميتەتى ساۋالناما جۇرگىزگەن. ناتيجەسىندە, رەسپوندەنتتەردىڭ 56,5 پايىزى قازىرگى كۇنىن قاناعات تۇتقان ەكەن. سونداي-اق قالا­لىقتاردان گورى, اۋىل تۇرعىندارى «ومى­رىمىزگە ريزامىز» دەسىپتى. ەر ادامدار دا ايەلدەرگە قاراعاندا قاناعاتشىل سەكىلدى. قارجى جاعىنان الىپ قاراعاندا, ايلىعى كوڭىلىنەن شىعا­تىنداردىڭ ۇلەسى – 20,4 پايىز. ساۋال­­­­ناماعا قاتىسۋشىلاردىڭ 52,1 پايىزى ورتاشا تابىس تابامىز دەپ جاۋاپ بەرسە, تەك 0,3 پايىزى عانا جوعارى جالاقى الاتىنىن كورسەتكەن. 2,6 پايىزى بولسا, تومەنگى ساتىدا­عى تۇرعىندار قاتارىندامىز دەگەن. قالاعانىمدى ساتىپ الامىن دەگەندەر – 35,2 پايىز, كيىم مەن ازىق-تۇلىككە جەتكەنىمەن, ۇزاق ۋاقىت قول­دا­نىستا بولا­تىن تاۋار­لاردى (تەلەديدار, توڭازىتقىش دەگەن سەكىلدى) الۋعا جاع­دايىم جەتپەيدى دەپ جاۋاپ بەرگەندەردىڭ ۇلەسى – 31,4 پايىز. سونىمەن بىرگە, ىشىم-جەمگە جالاقىسى جەتپەيتىندەر – 3,8 پايىز. ەلىمىزدە الەۋمەتتىك تەڭسىز احۋال بارىن جاسىرۋ مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى ونسىز دا از ايلىقتى قىمباتتاعان تاۋارعا جۇمساۋعا تۋرا كەلەدى. ورتاشادان جوعارى جالاقى الاتىندارعا اسا اۋىرلىق سەزىلە قويمايدى. بۇل ەكى ارادا كەدەي تۇرعىن­دارعا سالماق تۇسەدى. ايتالىق, كۇن­كورىس دەڭگەيى تومەن تۇرعىنداردىڭ تاپ­قان-تايانعاندارىنىڭ جارتىسى تەك تاماق­قا كەتەدى. ول سوما جاقسى تابىس تاباتىندار اقشاسىنىڭ 35,7 پايىزىنا تەڭ كەلەدى ەكەن. دەگەنمەن ازىق-تۇلىككە جاتپاي­تىن­دار تاۋارلاردى كەدەيلەۋ تۇر­عىن­دار اسا الا بەرمەيدى. مىسالى, 2012-2013 جىل­دارى اقشاسىنىڭ 30 پايىزىن وسى­عان جۇم­سايتىن بولسا, سوڭعى دەرەكتەرگە ساي­كەس 20,2 پايىزىن كەتىرەتىنى انىق­تال­دى.

ىسىراپتان ىنساپقا قادام

ۇنەمدەمەسكە امال دا جوق. ار قيىن­دىقتىڭ استارىندا جەڭىلدىك ياكي جاقسى­لىق بولادى دەگەن پالساپانى بۇعان دەيىن بىرنەشە جەردەن ەستىگەن دە بولارسىز. جاعداي­دىڭ اۋىرلاي تۇسۋى – حالىقتىڭ ىسىراپتان الىستاپ, ۇنەمگە جاقىنداۋىنا اسەر ەتەدى. تۇرلى ناۋبەت پەن زۇلماتتى باستان وتكەرسە دە, داعدارىستان داعدارماي كەلە جاتقان قازاقتىڭ الەۋمەتتىك احۋالىنا الاڭدايمىز. بەيبىت كۇننىڭ استىندا باقىتتى عۇمىر كەشسە دەيمىز. بىراق نارىق زامانىندا بىر عانا تىلەك ازدىق ەتەدى. حالىقتىڭ اۋىر جاعدايىنىڭ سالدارىنان بىرقاتار قيىندىقتار دا تۋۋى ىقتيمال. بىرىنشىدەن, كەدەيلەر ۇرلىققا جاقىن كەلەدى. قولىنىڭ سۇعاناعىنان ەمەس, امالدىڭ جوقتىعىنان قىلمىسقا بارادى. بۇل – ۇلكەن قاۋىپ ارى ويلاناتىن ماسەلە. ەكىنشىدەن, تۇرمىسى ناشار ادامنىڭ دەنساۋلىعى دا قۇري باستايدى. دەمەك, ۇلتتىڭ ساۋلىعىنا نۇقسان كەلەدى. دارى الۋعا, دارىگەرگە قارالۋعا قاراجاتى جەتپەي, ىندەتىنەن ايىقپاستان قانشا وتانداسىمىز و دۇنيەگە اتاندى. كىم بىلەدى, بالكىم, كوشەدە ۇيسىز-كۇيسىز قاڭعىپ جۇرگەن قايىرشىلار جۇقپالى دەرت جۇقتىرىپ جۇرگەن شىعار. ولاردىڭ حالىن بىلىپ جاتقان بىر جان بار ما وزى? ۇشىنشىدەن, كەدەي ادام اراققا سالىنىپ, جامان ادەتتەرگە جاقىنداي تۇسەدى. رۋحاني قاجىپ, «قارجىنى قايتسەم جەتكىزەم?» دەپ باس قاتىرۋدان شارشاعان جان اقىرى ىشىپ تىنادى. تورتىنشىدەن, قوعامدا نەگاتيۆ قاپتايدى. ۇيدە اقشا جەتىسپەگەن سوڭ, جۇيكە جۇقارا بەرەدى. ۇكىمەتكە «سەنگەن ساۋلەم, سەن بولساڭ» دەپ نازىن ايتادى. وسىلايشا, الەۋمەتتىك كۇيزەلىس ورىن الادى. بەسىنشىدەن, بىلۋگە, ۇيرەنۋگە تالپىناتىندار ازايادى. ويتكەنى كۇنىن ارەڭ كورىپ وتىرعان اتا-انا بالاسىنا بار مۇم­كىندىكتى سىيلاۋعا قاۋقارسىز. ەڭ بەرىسى – وقۋ قۇرالدارىن تۇگەل اپەرە الماۋى عاجاپ ەمەس. بۇعان مەكتەپكە ارنالعان كيىم, بالانىڭ كۇندەلىكتى جول شىعىنى مەن تۇسكى اسىنا بەرىلۋى كەرەك اقشانى قوسىڭىز. التىنشىدان, ەڭبەككە قابىلەتتىلەردىڭ اۋىلدان قالاعا اعىلۋى دا تارازى باسىن تەڭەستىرۋگە مۇمكىندىك بەرمەيدى. ونسىز دا جۇمىسسىزدىق قاپتا­عان زاماندا سانى ودان ارمەن كوبەيەدى. مۇنداي جاعدايدا حالىقتى باقىلاۋدا ۇستاۋ قيىنداي تۇسەدى. ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزى, شيكىزات سەكتورى سانالاتىن ەل تۇرعىندارى كەدەي بولار بولسا, تۇراقتى دامۋ تۋرالى سوز قوزعاۋ قيىن. ياعني, كەدەيى كوپ بولعان سايىن, باسەكەگە قابىلەتتى ارى باي بولۋ ۇردىسى كەيىنگە شەگەرىلە بەرەدى. سونداي-اق نارىق ەكونوميكاسى داۋىرىندە بارى باي بولماسا دا, مەملەكەتكە قول جايماستان كۇن كورە الاتىندار بولۋى شارت. دامۋ پروتسەسى وسىدان كەيىن بارىپ جۇرەدى. سالىستىرمالى تۇردە قازاقستان – ورتا دەڭگەيدە. تۇڭىلۋدىڭ تىپتەن قاجەتى جوق. باستىسى – ەڭبەك ەتۋ, بۇيىرعان نەسىبەنى بەرەكەلى جاراتۋ.

P.S.

قاناعات – اسىل قاسيەت. دەگەنمەن ادال ەڭبەكتىڭ تيىستى باعاسىن بىلۋ دە ماڭىزدى. دەمەك, قاناعاتتىڭ جونى وسى ەكەن دەپ بار بازاردان باس تارتقان دا بولماس. سول سەكىلدى, قولعا تۇسكەندى بىر ساتتە ايدالاعا شاشۋ دا جون ەمەس. تۇرمىسى ناشاردىڭ بارى قاناعاتشىل, بايدىڭ بارى اشكوز بولا قويماس. ماسەلە تىپتەن اقشانىڭ از نە كوپتىگىندە ەمەس, وتباسىنداعى بەرەكە-بىرلىكتە. از اقشامەن تاتۋ عۇمىر كەشكەندى دە, كوپ قاراجاتتى سۋداي اعىزعاندى دا كوز كورىپ, قۇلاق ەستىپ جۇر. «اسقانعا اسپان دا الاسا» دەمەكشى, ىنساپتى ۇمىتپاعان ابزال. قارتتاردىڭ كوپ ايتاتىن شۇكىرى ەسكە تۇستى. تاۋبەگە كەلدىك. كوكەيدە جاڭا ساۋال تۇر: بىز وسى كەدەيمىز بە, بايمىز با?

جادىرا اققايىر

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*