ەكسپورت توڭىرەگىندەگى مىڭ ساۋال

1449
0
بولىسۋ:

بىر كۇن بۇرىن ەلدىڭ ينۆەستيتسييا مەن ەكونوميكا سالاسىنا جاۋاپتى قوس مينيسترى ۇكىمەت وتىرىسىندا كەڭىنەن كوسىلىپ, ەلدەگى ەكسپورتتىڭ احۋالى تۋرالى بايانداما جاساعان. سوزدەرىنەن ۇققانىمىز – سىرتقا تاۋار ساتۋ بىلاي, جاقسى دامىپ كەلە جاتىر, بىراق «پا, شىركىن!» دەگىزەتىندەي دەڭگەيدە ەمەس. بىرى ميللياردتاعان دوللارعا كەلىسىم جاساستىق دەسە, بىرى ەكسپورت ساياساتى الى اقساپ تۇر دەپ ايتىپ قالدى. قاي-قايسىنىڭ دا سوزىنىڭ جانى بار, تەك تارقاتىپ ايتۋ عانا قالىپ تۇر. ايتپاقشى, «جاڭالىقتىڭ جاقسىسىنان باستايىن با, الدە جامانىنان با?» دەگەن سوز بار ەدى عوي… دەگەنىڭىز بولسىن, جاعىمدىسى جايلى ايتايىق الدىمەن.

52-ورىن. يا, ەكسپورتتاۋ كورسەتكىشى بويىن­شا وسى ساتىدا قوناقتاپ وتىرمىز قازىر. ينۆەستيتسييالار جانە دامۋ مينيسترى جەڭىس قاسىمبەكتىڭ سوزىن تىڭداساق, پالەنىنشى ورىن دەگەنىڭنىڭ وزى ماڭىزدى ەمەس پە دەپ قالاسىڭ. ايتۋىنشا, شەتەلدە بىزدىڭ وتاندىق تاماقتانۋ ونىمدەرىنە سۇرانىس كوپ ەكەن. بۇل كاتەگورييا بويىنشا ەكسپورت 2 ملرد دوللاردى قۇرايدى. سال­ماققا سالساق 145 ملن توننا ونىم سىرتقا جونەلتىلگەن. ەت پەن قۇس شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن تيەگەن اۋە كەمەلەرى دە اۋعانستان, باا, يران ەلدەرىنە قاراي سامعاپ ۇلگەرىپتى.

قازىر ەلىمىز وڭدەۋشى سەكتورداعى 800-دەن استام تاۋار تۇرىن الەمنىڭ 113 ەلىنە ەكسپورتتايدى. تۇرتىپ قالساق بولدى ۋران, تيتان, فەرروقورىتپا, سارى فوسفور ەلە­مەنتتەرىنىڭ ىتقىپ شىعۋىنىڭ ارقاسىندا, ەكسپورتىمىز تەپە-تەڭدىگىن جوعالتپاي كەلەدى. سوڭعى 5 جىلداعى الىس-بەرىستى سارا­لاساق, ەكسپورتقا جىبەرىلگەن ونىمدەردىڭ ۇشتەن بىرى ەكونوميكانىڭ شيكىزاتتىق ەمەس سالاسىنا تيەسىلى بولىپ شىققان. بۇل ەلدەگى ەكسپورت ساياساتى ساپاسىنىڭ كوتەرىلگەنىنەن دەپ سانايدى مينيستر. ۆەدومستۆو باسشى­سىنىڭ ايتۋىنداعى «جىپ-جىلى» ناتي­جەلەر مۇنىمەن تۇگەسىلمەيدى. 2017 جىلدىڭ 9 ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا وڭدەل­گەن تاۋار ەكسپورتى 22 پايىزعا ارتىپ, 11,1 ملرد دوللاردى قۇراعان. مۇناي, پروپان, بۋتان, تسينك ونىمدەرىنە دە سۇرانىس وسە تۇسكەن. وڭدەلگەن تاۋار ەكسپورتتىڭ جالپى كولەمىنىڭ 32 پايىزىن ەنشىلەپتى. سونىمەن قاتار قازاقستان العاش رەت تۇركىمەنستان, تاجىكستان, ازىربايجان, قىرعىزستان ەلدەرىنە ەلەكتروۆوز بەن تەپلوۆوزدار, قى­تاي, وزبەكستان, قىرعىزستانعا اۆتوكولىكتەر اتتاندىرا باستادى. وتاندىق وندىرىستەن شىققان ترانسفورماتورلاردى دا سىرتقا ساتۋ 60 پايىزعا ۇلعايعان. قىزىعى سول, ەندى بىز جاساعان دارى-دارمەكتى موڭعولييا مەن ۆەتنامنىڭ باس اۋىرىپ, بالتىرى سىزدا­عان تۇرعىندارى دا قولدانا باستاماق. دارى نارىعىنداعى ەكسپورت 34 پايىزدىق مەجە­دەن اسىپ تۇسىپتى.
– رەسەي, ورتالىق ازييا جانە قىتاي ەلى­مىز­دىڭ وتاندىق ونىمدەرىن وتكىزەتىن باس­تى نارىق بولىپ قالا بەرەدى. جىل باسىنان بەرى رەسەيدە تەك قازاقستاندىق ونىمدەردى ساۋدالايتىن 20-عا جۋىق دۇكەن اشىلىپ, 10 ملن دوللاردىڭ كەلىسىمى جاسالدى, – دەدى ينۆەستيتسييالار جانە دامۋ مينيسترى.
قازىرگى كەزدە قىتايمەن 2,5 ملرد دول­لار­دىڭ ونىمىن ەكسپورتتاۋ تۋرالى كەلىسىم جۇر­­گى­زىلگەن. ونىڭ 123 ميلليونى دايىن ونىم­­دەرگە تيەسىلى. اڭگىمەنىڭ باسىندا ايتقان «جاق­سى» جاڭالىققا وسى جەردەن نۇكتە قويساق.
6 ايدا قازاق تىلىن ۇيرەنەمىن دەگەن ۋادە­سىن ۇمىتىپ قالسا دا, تيمۋر سۇلەيمەنوۆ ەل ەكونوميكاسىنا كەلگەندە تالاپشىل ەكەن. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترى كاسىپكەر­لەردىڭ قاتەلىگىن بەتكە ايتىپ, KazakhExport كومپانيياسىن دا سىناپ سالدى. مينيستردىڭ سوزىنشە, بيزنەسمەندەرىمىز ەكسپورت نارى­عىنا ەتەنە ارالاسا الماي, KazakhExport بىرىڭعاي ەكسپورتتىق تەرەزە اياسىندا لايىق­تى جۇمىس اتقارا الماي وتىر ەكەن.
– بىزدە ىشكى باسەكە تىم تومەن. مىسالى, تالداۋ جاساي وتىرا بەلارۋس رەسپۋبلي­كاسىنا 47 ەكسپورتتىق پوزيتسييا بويىنشا ۇسىنىس بىلدىردىك. بىراق قازاقستاندىق كاسىپورىندار تاراپىنان 39 ەكسپورتتىق پوزيتسييا بويىنشا ەشقانداي ۇسىنىس بولعان جوق. مۇلدە! تەك 8-ى عانا قۇلىقتى بولدى ەكسپورتتاۋعا. سول سەبەپتى, بىرىنشى كە­زەكتە قازاقستاندىق كاسىپورىندار ارا­سىندا ىشكى باسەكە مەن ساپانى كوتەرۋ كەرەك, – دەدى مينيستر.
سۇلەيمەنوۆتىڭ سوزىنەن تۇسىنگەنىمىز ەلىمىزدە جىو-نىڭ 0,2-0,3 پايىزى عانا ەكسپورتتى قولداۋعا جۇمسالادى. كەي ەل­دەردە بۇل كورسەتكىش 4-5 پايىز. ىشكى قور­دىڭ, تاۋار مەن ونىم كولەمىنىڭ جەتكىلىكسىز بولۋى ەكسپورتتىق الەۋەتتىڭ السىزدەنۋىنە سوقتىرىپ وتىر.
– 52-ورىن ايتارلىقتاي ماقتانارلىق نا­تيجە ەمەس. دەگەنمەن بىزدىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىمىز تىكەلەي شيكىزات پەن كومىرسۋتەككە تاۋەلدى ەكەنىن ەسكەرسەك, بۇل قالىپتى قۇ­بىلىس شىعار, بالكىم. مەيلىنشە, شيكى­زاتتىق ەمەس ونىمدەردى كوبەيتۋگە كۇش سا­لۋعا تيىسپىز. مينيستر تيمۋر سۇلەيمەنوۆ­تىڭ پىكى­رى­مەن كەلىسەمىن, بىزدە ورتا بيزنەس سەگمەنتى ونىمدەرىن قايدا اپارۋدى بىلمەيدى, اقپارات جوقتىڭ قاسى. بۇل ۇشىن ارنايى اقپا­راتتىق پلاتفورما قۇرىپ, ول جەردە وزگە ەلدەردىڭ نارىعى جانە ساۋدا سالاسىن­داعى نورماتيۆتىك بازاسى تۋرالى اقپاراتتار شى­عىپ وتىرۋى كەرەك. قازىر كىم اقپاراتتى كوپ بىلەدى, سونىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى جوعارى. كاسىپكەرلەر ەشتەڭەدەن بەيحابار بولسا, نارىق كوشىنە دە ىلەسە المايدى, – دەدى پىكىر بىلدىرگەن ەكونوميست ارمان باي­عانوۆ.
ەلىمىزدە KazakhExport كومپانيياسى بيىل جۇمىس باستادى. جەڭىس قاسىمبەك مەكەمەنى قۇرىپ, «سەن ەكسپورتتى دامىتىپ, ەكسپورتتىق كەلىسىمدەردى ساقتاندىرىپ, ەل-جۇرتتى اقپاراتتاندىرۋعا تيىسسىڭ» دەپ قىستا ايتقانى ەسىمىزدە. مينيستر تيمۋر سۇلەيمەنوۆتىڭ جوعارىداعى «دۇرىس جۇ­مىس ىستەمەدى…» دەپ سىنعا الىپ وتىرعانى دا وسى مەكەمە. بىراق كىم وزىن «يا, مەن جا­مان ەدىم» دەسىن. KazakhExport تا مي­نيستردىڭ سوزىنە جاۋاپ قاتتى.
– وز ماقساتىن جۇزەگە اسىرۋ ۇشىن كوم­پانييا 2014-2023 جىلدارعا ارنالعان ستراتە­گييالىق باعىت نەگىزىندە جۇمىس ات­قارىپ جاتىر. بىز بىرىنشى كەزەكتە قازاق­ستاندىق ەكسپورتتاۋشىلارعا قارجىلىق-ساقتاندىرۋ قولداۋىن كورسەتەمىز. ودان كەيىن قارجىلىق ەمەس قولداۋلار دا قاراس­تىرىلعان. ۇشىنشىسى – قايتا ساقتاندىرۋ. سونىمەن قاتار Digital Baiterek تسيفرلىق پلاتفورماسى اياسىندا «ورتاق تەرەزە» قۇرۋ جوسپارلانىپ وتىر. وسىنىڭ ارقاسىندا بۇكىل مەملەكەتتىك قولداۋدى بىرىكتىرە وتى­رىپ, بىز وتاندىق ەكسپورتتاۋشىلارعا كەڭ كولەمدى قولداۋ كورسەتە الار ەدىك. ازىرگە بارلىق كاسىپكەرلەردى «دامۋ» قورى جانە ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى ارقىلى اقپا­رات­تاندىرىپ جاتىرمىز, – دەلىنگەن كومپانييانىڭ بىزگە بەرگەن رەسمي حابار­لاماسىندا.
كومپانييانىڭ كەلەر شاقتا سويلەگەنىنە قاراپ-اق «بىرىڭعاي ورتاق ەكسپورتتىق تەرەزەنى» الى قۇرماعانىن اڭدايمىز. سوندا بۇل كومپانييا قىستان بەرى نە بىتىرگەن دەگىڭ دە كەلىپ كەتەدى. مينيستردىڭ دە كۇيىپ-پىسە­تىنى وسى بولسا كەرەك.

اباي ايماعامبەت

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*