ۇنەمدىلىككە ۇندەيتىن ۇردىس

1306
0
بولىسۋ:

«جاسىل قۇرىلىس» – عيماراتتاردىڭ ەنەرگوتيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان الەمدىك تەندەنتسييا. IFC (حالىقارالىق قارجى كورپوراتسيياسى) بۇل سالانى الداعى شيرەك عاسىردا ەڭ كوپ ينۆەستيتسييا تارتاتىن العاشقى جەتىلىكتىڭ قاتارىنا ەنگىزدى. ۇيىمنىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, 2015 جىلى وعان 388 ملرد اقش دوللارىنا تەڭ ينۆەستيتسييا سالىنسا, 2025 جىلى ونىڭ كولەمى 3,4 ترلن دوللارعا جەتپەك. كۇن سايىن بەلەڭ الىپ كەلە جاتقان ۋربانيزاتسييا اۋقىمىن ەسكەرسەك, دەرەكتەردىڭ راستىعىنا شەك كەلتىرمەيمىز. تىپتى قازىرگى عيماراتتار ەنەرگەتيكالىق قالدىقتارعا بايلانىستى پارنيك گازداردىڭ 19 پايىزىن گەنەراتسييالاپ, الەمدەگى ەلەكتر ەنەرگيياسىنىڭ 40 پايىزىن تۇتىناتىن كورىنەدى.

2050 جىلعا قاراي جەر بەتىندەگى ادام سانىنىڭ كوبەيۋىنە سايكەس قۇرىلىس كولەمى ەكى ەسەگە ارتادى دەگەن بولجام بار. مۇنىڭ كوپ بولىگى ەندى قانات جايىپ كەلە جاتقان دامۋشى نارىققا تيەسىلى ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. قۇرىلىستا رەسۋرستى ۇنەمدەۋگە باعىتتالعان «جاسىل» تاسىلدەردى قولدانۋ ونداعان جىل بويى قالدىقتاردى ازايتۋعا, ەنەرگييا مەن سۋدى ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

2015 جىلى سالاداعى كولەمدى ينۆەس­تيتسييالار ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنا مۇشە ەلدەرگە اعىلاتىن. قازىر بۇل نارىق ۇندىستان مەن قىتايدا دا ەتەك جايىپ كەلەدى. ارينە, بىزدىڭ ەل دە ەكولو­گييالىق جانە ەكونومي­كالىق ماڭىزى زور ۇردىستەن قالىس قالىپ جاتقان جوق.
نە نارسەنىڭ بولسا دا قالىپتاسۋ كەزەڭى ماڭىزدى. بىزدەگى «جاسىل نارىقتىڭ» كۇيى دە دال وسى بالاۋسا شاقتى كوزگە ەلەستەتەدى. سەبەبى, سوڭعى ونجىلدىقتا عانا قۇرىلىس نىساندارىندا ەكولوگيياعا تيىمدى تاسىل­دەردى پايدالانۋ سوز بولىپ, تەك 2012 جىلى عانا ەنەرگييانى ۇنەمدەۋ تۋرالى زاڭ قابىلدانعان. دەگەنمەن وسى ۋاقىت ارالىعىندا وزىنىڭ ۇلتتىق ستاندارتىن ەنگىزىپ ۇلگەرگەن ەل ۇشىن بۇل دا از جەتىستىك ەمەس. ەنەرگوتيىمدىلىك جانە رەسۋرس ۇنەمدەۋ قوعامدىق پالاتاسىنىڭ باسشىسى ەلدوس اباقانوۆ ەلىمىزدەگى «جاسىل قۇرىلىستىڭ» رولى مەن ماڭىزى تۋرالى ايتىپ بەردى.
– «جاسىل قۇرىلىس» تۇسىنىگى 2005 جىلدان بەرى قاراي ايتىلىپ كەلە جاتىر. ول وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارىنان باستاپ سالاۋاتتى ومىرگە كوشۋ, عيمارات­تاردىڭ قورشاعان ورتاعا كەلتىرەر زييانىن تومەندەتۋ ماقساتىندا كوپتەگەن ەلدەردى قوزعالىس رەتىندە جۇرگىزىلە باستادى. بۇگىندە حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىن­دالعان حالىقارالىق ستاندارتتاردىڭ بىرنەشە تۇرى بار: امەريكالىق Leed جانە بريتانييالىق Breەam ت.ب. ولاردىڭ باستى ماقساتى – نىساندى جوبالاۋ پروتسەسىنەن باستاپ, ەكسپلۋاتاتسيياسىنا دەيىنگى كەزەڭدە ادامعا ىڭعايلى جاعداي جاساۋ. ول ۇشىن, بىرىنشىدەن, ميكروكليمات دۇرىس بولۋى, اۋا تەمپەراتۋراسى ستاندارتقا ساي كەلۋى جانە كۇن ساۋلەسى دۇرىس تۇسۋى كەرەك. بىر سوزبەن ايتقاندا, ادامعا جايلىلىق سىيلاۋ قاجەت, – دەيدى ول.
ەلىمىزدە جوعارىدا ايتىپ وتكەن ستاندارتتارعا سايكەس سالىنىپ جاتقان ۇلكەن جوبالار دا از ەمەس ەكەن. ونىڭ ىشىندە استاناداعى «جاسىل كۆارتال» كەشەنى, ودان وزگە Ritz-Carlton مەن Hilton Garden Inn قوناقۇيلەرى بار. ماماننىڭ بۇل سوزىن KazEnergyAudit كومپانيياسىنىڭ باس ديرەكتورى ەرنار دۇكەنباەۆ مىرزا دا تولىقتىرىپ وتتى.
– ەلىمىزدەگى «جاسىل قۇرىلىس» ەندى عانا قارقىن الىپ كەلەدى. قازىر قۇرىلىس نارىعىنداعى احۋال كوڭىل كونشىتپەيدى. سوندىقتان «جاسىل ستاندارتقا» قاراي قادام باسا الماي وتىر. «جاسىل كۆارتال­دان» وزگە نىساندار ازىرگە قۇرىلىستىڭ كلاس­سيكالىق تاسىلدەرىنە سۇيەنىپ جۇمىس ىس­تەۋدە دەپ ويلايمىن, – دەيدى ول.
الپاۋىتتارمەن يىق تىرەستىرۋ ۇشىن ەلدىڭ وزىندىك قولتاڭباسىن قالىپتاستىرۋ ماڭىزدى. بۇل سەكتورداعى جاڭا ستان­دارتتارعا دا قاتىستى. وسىنى ەسكەرگەن «جاسىل ەكونوميكاعا» كوشۋ جانە G-global-دى دامىتۋ كواليتسيياسى ۇلتتىق GreenStandard KZ دەگەن ستاندارتتى رەتتەۋ جۇيەسىنىڭ پرەزەنتاتسيياسىن جا­ساپتى.
ەلدوس نۇربولۇلى بىزگە بەرگەن سۇق­باتىندا قوعامدىق ۇيىمدار تاراپىنان دا كوتەرىلىپ وتىرعان نەگىزگى ماسەلە – «جاسىل قۇرىلىستىڭ» ۇلتتىق ستاندارتىن بەكىتۋ ەكەنىن ايتتى. وسىعان بايلانىستى اتقا­رىلىپ جاتقان ىس-شارالاردىڭ بىرىن جوعارىدا ايتىپ وتتىك.
– ول ارنايى تەحنيكالىق رەتتەۋ كومي­تەتىندە مەملەكەتتىك ەمەس ۇيىمنىڭ ستان­دارتى رەتىندە بەكىتىلىپ, جۇمىس ىستەۋدە. Leed, Breەam جانە رەسەيدەگى «جاسىل ستاندارتتار جۇيەسى» سيياقتى ۇيىمداردىڭ كەلىسىمى ارقىلى ولاردىڭ ستاندارتتارى ەلىمىزگە بەيىمدەۋ جاسالادى. ول جوبالاۋ, قۇرىلىس سالۋ, ەكسپۋلاتاتسييالاۋ كەزىندەگى بارلىق قۇرىلىس رەگلامەنتتەرىن ەسكەرەدى. ونىڭ ىشىنە نىساننىڭ ەنەرگوتيىمدىلىگى مەن قاۋىپسىزدىگى جانە ەكولوگييالىق پارامەترلەرى كىرەدى. ستاندارتتاۋدىڭ باستاپقى كاتەگوريياسىندا ارناۋلى كوم­پانييا كەلىپ, كامەرالدى تەكسەرىس جاسايدى. ياعني, مەنەدجمەنت پەن ينفرا­قۇرىلىمىن قارايدى. ودان بولەك, ىشكى جۇيەدەگى ەكو­لوگييا مەن كومفورتىن, سۋدى قالاي ۇنەم­دەيدى, ەنەرگييانى قالاي تۇتىنادى سونى تەكسەرەدى, – دەيدى ول.
سونىمەن بىرگە, سەرتيفيكاتتاۋدىڭ دا تۇرلەرى بولادى ەكەن: قولا, كۇمىس, التىن, پلاتينا. «بۇل ستاندارت نەسىمەن ەرەكشە­لەنەدى?» دەگەن ساۋالىمىزعا باس مامان تىزبەكتەپ جاۋاپ بەردى: بىرىنشىدەن, سۋ, ەلەكتر ەنەرگييا­سىنىڭ شىعىنى ازايادى. ەكىنشىدەن, ىشكى جۇيەدەگى بۇكىل جۇمىس وپتيميزاتسييا­لانادى. ۇشىنشىدەن, عيماراتتى كەيىن جالعا بەرەر بولسا, كەيىن ەكسپلۋاتاتسييالىق شىعىندارى ازايىپ, تۇسەتىن پايدا كولەمى ارتادى.
پايدا دەگەندە قۇلاق ەلەڭ ەتەتىندىكتەن, مۇنداي جوبالار ينۆەستيتسييانى قانشا جىلدا اقتايتىنىن دا انىقتاپ كوردىك. ەرنار دۇكەنباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ازىرگە ەل نارىعىنداعى احۋال ەنەرگوتيىمدىلىگى جوعارى عيماراتتارعا دەگەن سۇرانىستىڭ ارتۋىنا سەبەپ بولا الماي وتىر. مامان تەحنولوگيياسى عاسىرعا جۋىق ۋاقىتقا العا كەتكەن باتىس پەن تاۋەلسىز ەل بولىپ نا­رىققا ەنگەنىنە ەندى عانا شيرەك عاسىر بولعان بىزدى سالىستىرۋ اقىلعا قونىمسىز ەكەنىن جاسىرمادى.
– «جاسىل» عيماراتتاردىڭ شارشى مەترى جىلتقىشتار مەن ماتەريالداردىڭ جانە باسقا دا سارقىلمايتىن ەنەرگييا كوزدەرىنىڭ اسەرىنەن 30 كەيدە, تىپتى 50 پا­يىزعا قىمبات بولىپ شىعادى. سوندىقتان قۇرىلىس نارىعى تۇرعىن ۇي سەكتورى سەكىلدى تولىعىمەن «جاسىل قۇرىلىسقا» وتىپ كەتە الماۋدا. «اقىلدى تەحنولو­گييالار» must have, ياعني مىندەتتى دۇنيە­لەردىڭ بىرى ەسەپتەلەتىن باتىس پەن وتاندىق نارىقتىڭ ايىرماشىلىعى جەر مەن كوكتەي. سونىمەن بىرگە, ەنەرگييا تاريفتە­رىنىڭ ارزاندىعىنان جەكە تۇلعالار ين­ۆەستيتسييانىڭ قانشالىقتى اقتالا­تىنىن ەسەپتەپ جاتپايدى. باتىستا ادامدار ەنەرگوتيىمدى جىلجىمايتىن مۇلىكتى قىمبات باعاعا ساتىپ الادى. ويتكەنى مۇن­داي ۇيگە كەتكەن 30-50 پايىزدىق ار­تىق شىعىن 5-7 جىلدا وزىن-وزى وتەي الادى. بىزدە بۇل مەرزىم 25 جىلعا دەيىن سوزىلۋى مۇمكىن, – دەيدى كومپانييا باسشىسى.
قوعامدىق پالاتا توراعاسى ەلدوس اباقانوۆ تا بىزدەگى ەنەرگييا قۇنىنىڭ تو­مەندىگىنەن كوپشىلىك ادام عيما­راتتاردىڭ ەنەرگوتيىمدىلىك پارامەترلەرىنە قاراي بەرمەيتىنىن ايتتى.
– بىزدىڭ قوعامداعى نەگىزگى تالاپ – ۇي جىلى بولۋى كەرەك. مىسالى, فينليان­ديياداعى حەلسينكي قالاسىندا ارناۋلى سايت بار. وندا ەنەرگييانى از تۇتىناتىن ۇيلەر جاسىل تۇسپەن, كەرىسىنشە, ەنەرگو­تيىمسىز عيماراتتار قىزىل تۇسپەن بويالعان. نىساندى ساتىپ الۋشى وسىنداي پارا­مەتر­لەرگە قارايدى, سەبەبى ول جاقتاعى كوممۋنالدىق شىعىن كولەمى 300-400 ەۋروعا دەيىن جەتەدى. بىزدە ول جاقپەن سالىستىرعاندا, ارزانعا تۇسەدى. ياعني, ايىنا ورتاشا ەسەپپەن 10-15 مىڭ تەڭگە. بىر سوزبەن ايتقاندا, ادامداردىڭ قالتا­سىنا ونشا اۋىر سوقپايدى. مەنىڭشە, بىزدەگى ەنەرگوتيىمدى عيماراتتاردىڭ ازدىعى دا سول سەبەپتەن, – دەيدى ول.
«تەحنولوگييانىڭ قىمباتتىلىعىنا بايلانىستى, ەلىمىزدەگى كەيبىر جوبالار وزدەرىن 5-6 جىلدا اقتاسا, ەندى بىر جوبالار 10-15 جىلدا تابىس اكەلىپ جاتادى. مىسا­لى, جاي عانا ەلەكتر شامدارىن سۆەتو­ديودتىق شامدارعا الماستىرسا, ول وزىن نەبارى 2-3 جىلدا اقتايدى. ۇيدىڭ سىرتىن تەرمومودەرنيزاتسييالاۋ بىرشاما ۇزاق مەرزىمدە اقتالۋى مۇمكىن. مۇندا جاعداي ينديۆيدۋالدى». وسىنداي پىكىر بىلدىرگەن پالاتا توراعاسى بىز تۇتىنىپ جۇرگەن ەنەر­گييانى قانشا پايىزعا دەيىن ۇنەم­دەۋگە بولاتىنىنا دا توقتالىپ وتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدەگى بارلىق عيمارات­تاردىڭ ورتاشا ەنەرگييا تۇتىنۋ كولەمى – جىلىنا 1 شارشى مەترگە 250 كۆت. ۇنەمدەۋ پوتەنتسيالىنا كەلسەك, ەلەكتر جانە جىلۋ ەنەرگيياسىن 30-40 پايىزعا دەيىن ۇنەم­دەۋگە بولادى.
– دەمەك, مۇنداعى ماڭىزدى ماسەلە – اۋديت جۇرگىزۋ, زەرتتەۋ ارقىلى ەنەرگييانى تيىمسىز پايدالانىپ وتىرعان جەرلەرىن انىقتاۋ. ناتيجەسىندە, جاسالعان قورى­تىندى ارقىلى ۇندەمدىلىككە قول جەتكىزۋگە بولادى. مىسالى, ارحيتەكتۋرالىق-جوبالاۋ كەزىندە تەرەزەنى كۇن ساۋلەسى تۇسەتىن جاققا ورنالاستىرىپ, قاتتى جەل سوعاتىن جاعىن تۇگەلدەي قابىرعامەن جاۋىپ تاستاۋ قاجەت. وسىلايشا, جىلۋ شىعىنىن ۇنەمدەۋگە بولادى. ودان بولەك, «تولىق تەرموس» دەگەن تۇسىنىك بار. وندا عيمارات ارناۋلى جىلۋ وقشاۋلاعىش ماتەريالدارمەن قاپتالادى. بىزدەگى عيماراتتاردىڭ كوپشىلىگى اۆتوماتتان­دىرىلماعان, – دەيدى ول.
عيماراتتىڭ جىلۋ مەن جارىقتى قانشالىقتى تيىمدى پايدالاناتىنىن بىلۋ ۇشىن ەنەرگواۋديتتىك كومپانييالاردىڭ قىزمەتىنە جۇگىنۋگە بولاتىن كورىنەدى. ولار 2012 جىلى قابىلدانعان ەنەرگو­تيىمدىلىكتى ارتتىرۋ جانە ەنەرگوۇنەمدەۋ تۋرالى زاڭعا سايكەس اككرەديتاتسييالانىپ, سونىڭ نەگىزىندە جۇمىس ىستەيدى. «جاسىل قۇرىلىس» ستان­دارتتارىندا ەنەرگواۋديت ونىڭ بىر قۇرىلىمى رەتىندە قاراستى­رىلادى.
جاسىل ستاندارتتى قابىلدادىق دەگەنمەن, وعان قول جەتكىزۋگە كاسىپكەرلەر قانشالىقتى ىنتالى دەگەن سۇراق تۋىن­دايدى. وعان ەلدوس نۇربولۇلى سوڭعى كەزدەرى تۋريستىك سالا سۋبەكتىلەرىمەن بىرىگىپ جۇمىس ىستەپ جاتقاندارىن العا تارتتى.
– ماۋسىمدىق بيزنەس بولعاندىقتان, قىستا تۋريستىك ايماقتارعا ادامدار از كەلەدى. سايكەسىنشە, وندا كوممۋنالدىق شىعىندار دا كوپ. بۇگىندە جاسىل تەح­نولوگييالار رەەسترىن جاسادىق. ودان بو­لەك, اقپاراتتاندىرۋ جاعىن دا قولعا الىپ, كاسىپكەرلەردى قۇلاعدار ەتىپ جا­تىر­مىز. قازىر بىزدە 4 عيمارات «جاسىل ستان­دارت» سەرتيفيكاتىن الدى, – دەيدى ول.
دەگەنمەن «ەلىمىز ۇشىن ەنەرگييانى ۇنەمدەيتىن قۇرىلىس تۇرلەرىن تاجىريبەگە ەنگىزۋ قيىنعا تۇسپەك. ول ۇشىن «لاس» ەنەر­گييانىڭ قۇنىن بىرشاما قىمباتتاتۋعا تۋرا كەلەدى. سول كەزدە بارىپ «ۇنەمدەگە­نىڭ – پايدا تاپقانىڭ» پرينتسيپىن ۇستا­نۋدىڭ ارقاسىندا ۇنەمشىل ۇيلەر بىرىن­شى ورىنعا شىعادى». بۇل پىكىر سالا­نىڭ قيىندىعىن «ىشكى اسحاناسىنان» تانىپ جۇرگەن ەرنار دۇكەنباەۆقا تيەسىلى. بىراق ول «تاريفتىڭ كۇرت وزگەرۋى ەل ازاماتتارىن ەسەڭگىرەتىپ, بيزنەسكە دە كەرى اسەر ەتۋى مۇم­كىن ەكەنىن ەسكەرۋ قاجەت» دەپ ەسەپ­تەيدى.
– سوندىقتان بولجامىمشا, الداعى 15-20 جىلدا ەلىمىزدە ەنەرگوتيىمدى قۇرى­لىستىڭ ناتيجەسىن كورۋىمىز مۇمكىن. وعان دەيىن ەنەرگەتيكالىق تاريفتەر جەتكىلىكتى دەڭگەيگە دەيىن وسىپ, جەرگىلىكتى ەنەرگو­تيىمدى ماتەريالداردىڭ ۇلەسى دە ارتادى. قازىر بىز تەك قانا ەنەرگييانى ۇنەمدەي الاتىن قوعام قۇرۋعا تالپىنىس جاساۋ­دامىز, ول ۇشىن قۇقىقتىق-نورماتيۆتىك اكتىلەردى, بيزنەس پەن حالىقتى دايىنداۋعا بىراز ۋاقىت قاجەت, – دەيدى ول.
يا, ناتيجەنى ۋاقىت كورسەتەدى. ونىڭ كوڭىلگە قونىمدى بولارى سالانىڭ نەگىزىن قالاپ جاتقان قازىرگى شارالارعا تىكەلەي تاۋەلدى. دەسەك تە, ورتا ازييادا جاڭا تەح­نولوگييانى العاش ەنگىزىپ, ونى تيىمدى يگەرىپ جۇرگەن قازاقستان ۇشىن بۇل دا بىر ساتتى بولاشاققا باستايتىن قادام بولماق.

كاميلا دۇيسەن

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*