بىز ىزدەگەن «بولاشاق» قايدا?

2752
0
بولىسۋ:

پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاۋلىسىمەن 1993 جىلى ەنگىزىلگەن «بولاشاق» ستيپەنديياسى تالاي جاستىڭ شەتەلدە بىلىم الىپ, بىلىكتى كادرلارعا اينالۋىنا مۇمكىندىك جاساپ كەلەدى. 24 جىلدىڭ ىشىندە «بولاشاق» 12 500 تۇلەك دايارلاعان. جىل سايىن وقۋىن تامامداپ, شەتەل اسسام دەيتىن ۇل-قىزداردىڭ سانى ارتتى. ساپا دا سانعا لايىق بولۋى تيىس. كەلگەن سوڭ بىلىمىن كادەگە جاراتا الدى ما, جۇمىس تاپتى ما? الدە, «بولاشاقتىڭ» قىزىق داۋرەنى سىباعاسى مول ستيپەندييامەن تامام بولدى ما? تۇلەكتەر قالاي تىرشىلىك كەشىپ جۇر?
وتكەن شاق
وزگە ەلگە كىمنىڭ قانداي نيەتپەن كەتىپ جاتقانىن باعامداۋ قيىن. الدىنا شى­نايى ماقسات قويدى ما, الدە جۇرتتان قال­مايىن دەپ كوشكە ىلەستى مە, بەلگىسىز. بىر انىعى – «وقۋعا اتتاندىم» دەپ قۇر قىدى­رىپ قايتقان ادامنىڭ وزى بىلىم الىپ قايتادى. ويتكەنى شەت مەملەكەت – جاڭا تۇسىنىك, جاڭا تانىم. ايتۋلى ۋنيۆەرسي­تەتتە بىلىم الىپ, ەلگە كەلىپ بوس جۇرگەن دە, مىقتى ماماندىق مەڭگەرىپ تىپتى كەلمەي قالعاندار دا بارشىلىق. وسى ۋاقىتقا دەيىن 47 ستيپەنديات ەلگە ورالماپتى. «جات ەل جاققان-داعى». بەلگىلى بلوگەر, مەدياتور, اعىلشىن تىلىنەن دارىس بەرۋشى اسحات ەركىمبايدىڭ ايتۋىنشا, وز ەلىندە وگەيدىڭ كۇيىن كەشىپ جۇرگەندەردى كورگەن كوزى اشىق جاستار بولاشاعىن شەتەلمەن بايلانىستىرادى. راس, «ەلىن ساتىپ كەتىپتى» دەگەنگە قاراعاندا, «ىلىم ىزدەپ كەتىپ, سول جاقتا جۇمىس بابىمەن قالىپ قويىپتى» دەگەن الدەقايدا «تىلگە جەڭىل, جۇرەككە جىلى تيەدى» ەمەس پە?!


– امەريكادا وقىپ جۇرگەندە سونداي ويمەن كەلگەن جاستاردى كەزدەستىردىم. بىراق بۇل – وز كۇشىڭمەن بولاشاعىڭدى جوسپارلاي الاسىڭ دەگەندى ۇقتىرا الماعان قوعامنىڭ كىناسى. باستاپقىدا شەتەلدە بىلىم الۋ سانگە اينالدى. سەبەبى, شەتەلدە وقۋ ەكىنىڭ بىرىنە بۇيىرا بەرمەدى. كىمنىڭ نە وقىپ كەلگەنىن تۇسىنە بەرمەدىك. سوڭعى ون جىلدىڭ ىشىندە ەلدى دە, ماماندىقتى دا ماقساتتى تۇردە تاڭداپ باراتىندار كوبەيدى. ماسەلەن, بولاشاقتىڭ ەسەبىن قاراساق, اعىلشىن تىلىندە بىلىم بەرەتىن ەلدەردى كوبىرەك تاڭداپ جاتىر. ەلگە كەلگەن سوڭ بىردەن جۇمىسقا ارالاسقىسى نەمەسە الەمدىك دەڭگەيدەگى كومپانييالاردا جۇمىس ىستەگىسى كەلەدى. وسى رەتتە بىز العان بىلىمىن جۇزەگە اسىرا الاتىنداي مۇمكىندىك جاساپ وتىرمىز با, جوق پا دەگەنگە كوبىرەك الاڭداۋ كەرەك. سول كەزدە شەتەلگە كەتپەس بۇرىن ستۋدەنتتەر «كەلگەن سوڭ نەمەن اي­نا­لىسامىن» دەگەن ساۋالعا ناقتى جاۋابىن تاۋىپ, شەتەلدە ماقساتىنا سايكەس, بىلىم الادى. ال كەلگەن سوڭ ەلدە نەمەسە كاسىبي سالاسىندا نە وزگەرىس بولاتىنىن بىلمەسە, العان بىلىمىن قانداي ماقساتتا قولدا­ناتىنىن تۇسىنبەي قايتىپ ورالادى, يا بىلىكتىلىگىنە سۇرانىس تۋدىرعان قوعامدا قالىپ قويادى, – دەيدى وقىتۋشى.

پەرديۋدەن – «ىنجۋگە»
دياس پەن ايجان – اقش-تا قالۋ مۇمكىن بولا تۇرا, ەلگە ورالعان ەرلى-زايىپتىلار. ايجان كارىباەۆا ماگيسترا­تۋرادا وقىپ جۇرىپ, كولۋمبييا ۋنيۆەرسي­تەتىندە ىس-تاجىريبەدەن وتكەن. جولداسى ەكەۋىنىڭ نەلىكتەن استانا مەن الماتىدا قىزمەت ەتپەگەندەرىن تۇسىندىردى. ماڭىز­دىسى – ۇسىنىس تارازدان تۇسكەن. بىراق ودان دا ماڭىزدى سەبەپتەر بار…


– الماتى مەن استانادا «بولا­شاقپەن» وقىپ كەلىپ, جۇمىس ىستەپ جاتقان جاستار كوپ. ولاردىڭ ات­قا­رىپ جاتقان شا­رۋالارىنىڭ پاي­دالى ەكەنىنە دە ەش كۇمان جوق. بىراق ول جاس­تاردىڭ ەكى ىرى مەگاپوليستە جۇرىپ اتقارعانداعى جۇمى­سىنىڭ ەڭبەك كوەففيتسيەنتى از بولسا, تاراز سيياقتى وڭىرلەرگە بارعاندا ول كوەف­فيتسيەنت ەسەلەنە تۇسەدى. سەبەبى, ايماق­تاردا ونداي ادامدار از. ماسەلەنىڭ تاعى بىر قىرى «بولاشاقپەن» بىتىرىپ كەلگەن ستۋدەنت ىرى كومپانيياداعى قىزمەتىن ەڭ تومەنگى باسپالداقتان باستايدى. باس­تاپقىدا قاتارداعى مەنەدجەر بولۋى مۇمكىن. ول قىزمەتىن, لاۋازىمىن كوتەرە­مىن دەگەنشە 6-7 جىل قاجەت بولادى. سويتىپ جۇرىپ, باياعى جاستىق جىگەرى, «تاۋ قوپارامىن» دەگەن امبيتسييالارى ولىپ قالۋى مۇمكىن. ال كەرىسىنشە, وڭىرلەرگە, كىشىگىرىم قالالارعا بارساڭ, ول جەردە جىلدام داميسىڭ. وز مۇمكىندىگىڭدى اشىپ كورسەتىپ, بارىنشا پايدالانىپ, بىلىم تۇرعىسىنان دا, قىزمەت تۇرعىسىنان دا وسۋگە مۇمكىندىك بار, – دەيدى ايجان.
دياس ينديانا شتاتىنداعى پەرديۋ ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەن. و باستان, ساندار­عا قىزىعىپ, اكتۋارلىق عىلىم مەن قول­دانبالى ستاتيستيكاعا قۇمارتىپتى. اقش پەن تۇركييادا قىزمەت ەتىپ, تەمىرقازىق تۋعان جەرىنە ورالعان. قازىر تاراز قالا­سىنداعى 2013 جىلى مەملەكەت باسشىسى اشقان كوپسالالى «ىنجۋ» بىلىم كەشەنىن باسقارىپ وتىر. بالاباقشاسىندا – 280, ال مەكتەپتە 220 بالا تاربيەلەنەدى. كە­شەن­نىڭ جاڭا ارى جاس باسشىلارى مەكە­مەنىڭ مەنەدجمەنتىن تولىقتاي دەموك­راتييالاندىرىپ, قاعازباستىلىقتى جو­يىپ, جاڭا ارى ەرەكشە بىلىم جۇيەسىن ەنگىزۋگە كۇش سالىپ جاتىر.


– شەت ەلدە جۇ­رىپ بايقاعان كوپ ايىر­ماشى­لىق­تاردىڭ ىشىنەن ەڭ وڭتايلى­لارىن بىرتە-بىرتە جەر­گىلىكتى تۇسىنىككە بەيىمدەپ ەنگىزىپ جاتىرمىز. ولار – وزىن-وزى ۇستاۋ, قارىم-قاتىناس مادەنيەتى, كوش­باسشىلىق مىنەز, بىلىمدەگى ساپالى باسە­كەلەستىك, حالىقارالىق ازامات تۇسىنىگى سە­كىلدى ساتىلار. اقش-تا وقىپ جۇرىپ, ۇي­رەن­گەن نارسە­لەرىمنىڭ ىشىندەگى ەڭ ۇزدىگى – بۇل وزىڭدى-وزىڭ كوش­باسشىلىققا تار­بيە­لەۋ. امەريكا مەن قازاقستاننىڭ بىلىم جۇيەسىندەگى ايىرماشىلىققا كەلەر بول­ساق, ول ەلدە اۋ باستان, كەز كەلگەن سالا ادام­نىڭ تاڭداۋ قۇقىقتارىن شەكتەمەۋگە با­عىتتالعان. مىسال رەتىندە الساق, مەك­تەپ وقۋشىلارى كىشكەنتايىنان وزىنىڭ تاڭداعان پاندەرىن وقۋ ارقىلى كەلەشەك ماماندىقتارىن تاڭدايدى. مەكتەپ بىتىرۋ ۇشىن اربىر وقۋشى مىندەتتەلگەن پاندەر مەن تاڭداۋ پاندەرىنەن بەلگىلى بىر كرەديت ۇپايلارىن جيناۋى كەرەك. سول كەزدە عانا مەكتەپ بىتىرگەنى تۋرالى قۇجاتىن الا الادى. مەكتەپ قابىرعاسىندا بىر سىنىپ وقۋشىسى دەگەن تۇسىنىك جوق. اركىم وزىنە جاۋاپ بەرەدى. بىر پاندى 9,10,11 سىنىپ وقۋشىلارى بىر مەزەتتە تاڭداعان بولسا, ساباقتا دا بىرگە وتىرا بەرەدى. وسى سەكىلدى ەرەكشەلىكتەر وتە كوپ. الايدا بىزدىڭ ەلدەگى بىلىمگە قويىلاتىن تالاپتار دا ەش كەم تۇسپەيدى. ەڭ باستىسى – بىلىم سالا­لارىن سالىستىرا وتىرىپ, وڭتايلى شەشىمدەردى وزىمىزدىڭ جۇيەگە بەيىمدەسەك بولعانى, – دەيدى دياس جورابەكوۆ.
ولار «ىنجۋدى» تارازدىڭ بىلىم سالا­سىن­داعى جاڭاشا بەتپەردەسى دەپ سانايدى. كەلگەلى بەرى وقۋ ورنىندا اعىلشىن تىلىن تەرەڭدەتۋگە كۇش سالىپ, ەركىن سويلەيتىن ساپالى مامانداردى جۇمىسقا العان. كەشەندە قازىر اعىلشىن تىلى كافەدراسى بەلسەندى جۇمىس اتقارىپ جاتىر. دۇرىس پوزيتسيياعا ورنىقپاعان كادرلاردى دا بىرسىپىرا رەتكە كەلتىرگەن.


– اتا-انا­لار­دىڭ دا, ۇجىم­نىڭ دا باستى ماق­ساتى – كەلە­شەكتە بالا­لار­دىڭ ساپا­لى بى­لىم الۋى. سول سە­بەپ­تى, قانداي دا بىر جاڭالىق ەنگىز­بەس بۇرىن تۇسىن­دىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەمىز. مۇن­داعى ماقسات – ديالوگ. سۇراقتارعا دەر كەزىندە ساپالى جاۋاپ بەرىپ, كۇدىك ورنىنا ۇمىت سىيلاۋ. بۇكىل ويدى جاقسى كەلەشەككە باعىتتاۋ. وسىلايشا, جاڭالىقتارىمىزدى جوعارى دەڭگەيدە ەنگىزەمىز, – دەپ ويىن بىلدىردى جاس ديرەكتور.
دياس پەن ايجان باستاعان باستامانىڭ بىرى – بالالارعا اعىلشىن تىلىن 3 جاستان باستاپ مەڭگەرتۋ. قيىن تەورييا, كۇردەلى تاپسىرمامەن ەمەس, ويىن تۇرىندە. بالا­نىڭ ساناسىنا جەڭىل ارى جەدەل سىڭەتىندەي ەتىپ. بۇدان وزگە, «ينتەللەك­تۋم» ستراتە­گييالىق ويىنى دا ەنگىزىلگەن. ول ارقىلى بالانىڭ IQ دەڭگەيىن ارتتىرۋعا بولادى. وسىلايشا, ولار ساپالى بىلىمدى تەك الماتى مەن استانادا عانا الۋعا بولادى دەگەن ستەوروتيپتى بۇزباقشى.

وسى شاق
ايديە ايداربەكوۆ New York Film Academy ۋنيۆەرسيتەتىندە Filmmaking ماماندىعى بويىنشا بىلىم الادى. ەرتەڭگى كۇنى كينو سالا­سىندا اتىمىزدى ايداي الەمگە بىر تا­نىتسا, وسى اي­ديە تانىتار. كىشكەن­تايىنان «بولاشاق» باعدار­لاما­سىمەن «اۋى­رىپتى». ەلىكتەگەن, ۇلگى تۇتقان ادام­دارىنىڭ بارى دەرلىك, «بولاشاق» تۇلەكتەرى ەكەن. وقۋ تامام بولعان سوڭ, تۋعان ەلىنە كەلىپ قىزمەت ەتپەك.
– كەلگەننەن كەيىن جۇمىس تابا­تىنىما كۇماندان­بايمىن. قازاقستان­دا كي­نوين­­دۋسترييا جاق­سى دامىپ كەلە­دى. الى دە كوپ نارسەلەر ىستەلۋى كەرەك. سوعان تىكەلەي وز ۇلەسىمدى قوسسام دەيمىن. بىزدىڭ كينو تۋرا­لى بۇكىل الەمنىڭ اڭگىمە ەتكەنىن قالاي­مىن. قازىر ەكىنشى وقۋ جىلىن باستادىم جانە كوپ قۇندى بىلىم العانىمدى سەزىنىپ جاتىرمىن. تەورييالىق قانا ەمەس, تاجىريبەلىك بىلىكتىلىگىم دە ەسەلەپ ارتتى. باستاپقىدا وقۋ قيىن بولاتىن شىعار دەپ ۋايىمداعانىم راس, بىراق كەلگەلى بەرى العان باعام – كىلەڭ بەستىك. ۇي تاپسىر­مالارىن دا بۇلجىتپاي ورىنداپ, ۇستاز­دارىمنىڭ كوڭىلىنەن شىعۋعا تىرىسامىن. اعىلشىن تىلىن مەڭگەرۋ تۇرعىسىنان امەريكالىقتارعا ازداپ جول بەرەتىنىم راس, بىراق ەشقاشان وزىمدى بوتەن سەزىنگەن جوقپىن. مۇنداعى وقىتۋشىلاردىڭ بارى كاسىبي ماماندار. كوبىسى كينودان كەلگەن جاندار. «جۇلدىزدى جول», «وكىل اكە», «گلادياتور» سىندى فيلمدەردە جۇمىس ىستەگەن بىلىكتى ماماندار دارىس بەرەدى. دەمەك, بۇل جەردەن بىردەڭە ۇيرەنۋگە بولادى, – دەيدى ايديە.
نۇرجان ۇلىبريتانييادا سۋررەي ۋنيۆەرسيتەتىن تۋريزم ماماندىعى بو­يىنشا بىتىرىپ شىققان. قازىر «وقىپ كەلگەن سوڭ 5 جىل ساباق بەرۋى كەرەك» دەگەن شارت بويىنشا نارحوزدا ساباق بەرىپ جۇر.
– وتە دۇرىس ماماندىقتى تاڭدادىم. انگلييادا جاقسى زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە ۇيرە­تەدى. ودان بولەك, اعىلشىن تىلىن جەتىك سويلەۋدى, جۇيەلى تۇردە جۇمىس ىستەۋدى, شەتەلدىك تۇپنۇسقا ماتەريالداردى قول­دانۋدى, باي تىلمەن عىلىمي ماقالا جازا بىلۋدى ۇيرەندىم. مىسالى, بىزدىڭ ەلدە جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىن بىتىرمەسەڭىز, باسقا سالادا وقىپ شىققان ستۋدەنتتەر ساۋاتتى ارى باي ەتىپ جازا بىلمەيتىنى راس قوي. ۇلىبريتانييا بۇل جاعىنان بىرشاما الدا. ساپالى بىلىمىمدى الماتىداعى ەكونوميكا جانە بيزنەس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۋريزم كافەدراسىنداعى ستۋدەنتتەرگە بارىنشا سىڭىرۋگە تىرىسىپ جاتقان جايىم بار. بىراق بۇل جەردە جالاقى وتە از. تىپتى كوڭىل كونشىتپەيدى. جاس بولعان سوڭ, قاعازبەن اتقارىلاتىن شارۋالاردى دا جاستاردىڭ موينىنا ىلىپ قويادى. ودان كەيىن شىعارماشىلىقپەن اينالىسۋعا ۋاقىت قالمايدى.
وزىنە سالسا, National tourism office ورتا­لىعىندا جۇمىس ىستەگىسى كەلەدى. الماتىنىڭ تۋريزمىن دامىتۋعا ارنالعان ورتالىقتا قىزمەت اتقارۋعا دا ۇسىنىس تۇسكەن. بىراق 5 جىلدىق شارتنامادان اتتاپ شىعا المايدى.

كەلەر شاق
تىلەك شەتەلدە وقىعىسى كەلەدى. «بولا­شاقپەن». ارمانى اسقاق. بىلىمنىڭ ادە­بيەت­كە تيگىزەر ىقپالىن ساراپتاي كەلە, شەكارا اسۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن تۇسىن­دىرەدى.


– بىزدە قازاق تىلىنە اۋدارىلماعان شەت­ەلدىك اۆتورلار وتە كوپ. دجەيمس دجويس, مارسەل پرۋست, فرانس كافكا, سەميۋەل بەككەت, بورحەس, بورحەت… تىزبەلەپ كەتە بەرۋگە بولادى, تىم ۇزاق. ادەبيەتكە اياق باسقان جاستار تەولوگييا, ميفولوگييا, ەكسپرەسسيونيزم, مودەرنيزمدى مەڭگەرسە, ادەبيەتىمىز ەداۋىر العا جىلجيدى. ەلباسى ايتقانداي, رۋحاني جاڭعىرۋىمىز ۇشىن پوتەنتسيالى بيىك ساۋاتتى قازاق ينتەل­ليگەنتسيياسىن قالىپتاستىرۋ قاجەت دەپ تۇسىنەمىن. وسى تۇرعىدان الىپ قاراعاندا, تەك عىلىم سالاسىنان ەمەس, گۋمانيتارلىق سالادان دا شەتەلدە بىلىم جەتىلدىرەر ازاماتتار كەرەك. سول سەبەپتى, شەتەلدە بىلىم الىپ, بىرنەشە تىلدەردى ەركىن مەڭگەرىپ, اۋدارما سالاسىنا وز ۇلەسىمدى قوسقىم كەلەدى, – دەدى قازۇۋ ستۋدەنتى تىلەك ىرىسبەك.

P.S.

اقىن تولەگەن ايبەرگەنوۆتىڭ ولەڭى بار:
«ساعىنباي بارساڭ تاۋلار دا سەنىڭ الدىڭنان شىقپاس اسقاقتاپ,
ويلاۋى مۇمكىن دۇنيەنى مىناۋ كەتكەن ەكەن دەپ تاس قاپتاپ.
ۇمىتكە تولى, ارمانعا تولى, ار جەردە بىر تۇپ قاراعاي,
ساعىنباي جۇرسە قالۋى مۇمكىن جامىراسۋعا جاراماي…».
ايبەرگەنوۆ ايتقان «ساعىنىشتان» – اتتانباس بۇرىن ارمانىڭ, ماقساتىڭ, كەلگەننەن كەيىنگى كورەر ناتيجەڭ ايقىن بولسىن, كوكەيدەگى ماقسات-مۇددەڭ ادىرناداي تارتىلىپ, پىسىپ-جەتىلىپ تۇرسىن دەگەن ويدى دا اڭعارار ەدىك. دال سول قيسىندى «بولاشاققا» دا قاتىستى ايتقىمىز كەلەدى… ساعىنباي شىقپا, ساپارعا!

اباي ايماعامبەت

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*