اۋىل جاستارىنا بىلىم گرانتتارى ارتادى

1108
0
بولىسۋ:

الداعى ۇش-تورت جىلدا قازاقستاندا شوپان اتا تۇلەكتەرىنىڭ باسى ۇش ميلليوندايعا ۇلعايادى. كەشە باقىتجان ساعىنتاەۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا وسىنداي بولجام جارييا ەتىلدى. ۇكىمەت مۇشەلەرى اۋىل شارۋاشىلىعىن مەملەكەتتىك قولداۋدى جەتىلدىرەتىن شارالاردى قارادى. سونداي-اق ەلەكتروندىق ساۋدا-ساتتىقتى دامىتۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋدى تسيفرلاندىرۋ ماسەلەلەرى دە تالقىلاندى. وتىرىس سوڭىندا 85 كۇننەن كەيىن باستالاتىن قىسقى وليمپياداعا قازاقستان قۇراماسىنىڭ دايىندىعى پىسىقتالدى.
الدىمەن مىنبەرگە شاقىرىلعان اۋىل شارۋاشىلىعى بىرىنشى ۆيتسە-مينيسترى ق.ايتۋعانوۆ اگروونەركاسىپتىك كەشەندى (اوك) مەملەكەتتىك قولداۋدى جەتىلدىرۋ جانە اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ باسىمدىقتى باعىتتارىن دامىتۋ كارتالارى ازىرلەنگەنىن ەسكە سالدى. اتاپ ايتقاندا, «اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتسيياسىن دامىتۋ», «اگرارلىق قايتا وڭدەۋ», «اوك قارقىندى تەحنيكالىق قايتا جابدىقتاۋ», «تۇقىم شارۋاشىلىعى», «وسىم­دىكتەردى قورعاۋ», «اگروحيمييا», «مال ازىعى وندىرىسى», «كوتەرمە-ۇلەستىرۋ ورتالىقتارى», «ەگىندىكتەردى ۇلعايتۋ», «وتارلى قوي شارۋا­شىلىعىن دامىتۋ» بويىنشا ون كارتا قابىلدانعان.
مۇنىڭ سىرتىندا قازىر «اگرارلىق عى­لىمدى دامىتۋ», «سيىر ەتى وندىرىسى», «سۋبسيدييالاۋدان – جەڭىلدىكتى نەسيەلەندىرۋگە كوشۋ ارقىلى مەملەكەتتىك قولداۋ شارا­لارىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ» كارتالارى ازىرلەۋ ساتىسىندا تۇر.
«اوك-تى دامىتۋدىڭ ماڭىزدى باعىتتا­رىنىڭ بىرى – اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ. بۇل باعىتتا ەگجەي-تەگجەيلى تالداۋ جۇرگىزىلدى جانە العاش رەت «قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارىنىڭ دەرەكتەر بازاسى» قا­لىپتاستىرىلدى. بۇل بازا ار كاسىپورىننىڭ اعىمداعى جاعدايىن باعالاۋدان, ونىڭ قۋاتتىلىعى, جۇكتەلۋى, ونىم نومەنكلاتۋراسى, سونداي-اق دامۋىن تەجەگەن پروبلەمالارى تۋرالى اقپاراتتان تۇرادى. يمپورت ۇلەسىنىڭ جوعارىلىعىن, زاۋىت-كاسىپورىنداردىڭ جۇكتەلمەگەندىگىن جانە شيكىزاتتىق الەۋەتتى ەسكەرە وتىرىپ, 435 كاسىپورىندى قامتيتىن قايتا وڭدەۋدىڭ 9 باسىم تۇرى ايقىندالدى. بۇعان – سۇتتى, ەتتى, تەرى مەن جۇندى, مايلى جانە داندى داقىلداردى, جەمىس جانە كوكو­نىستى, قانت قىزىلشاسى مەن كارتوپتى قايتا وڭدەۋ جاتادى» دەدى قايرات ايتۋعانوۆ.
وسى ورايدا «اگرارلىق قايتا وڭدەۋ كارتاسىنا» سايكەس, اشم جاڭا 79 شاعىن زاۋىت سالۋعا جانە 80 زاۋىتتى جاڭعىرتۋعا مىن­دەت الىپ وتىر. بۇل قايتا وڭدەلەتىن ونىمدەردىڭ جالپى وندىرىسىن قازىرگى 1,9 تريلليوننان 3 ترلن تەڭگەگە دەيىن ۇلعايتۋعا جانە 7 مىڭ جۇمىس ورنىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرەدى ەكەن.
اوك-تى وركەندەتۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنىڭ بىرى اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرىنىڭ تەحنيكالىق جاراقتانۋىنا قاتىستى بولىپ كەلەدى. مينيسترلىك اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىنىڭ پاركىنە جۇرگىزگەن تالداۋ كورسەتكەندەي, تراكتورلار مەن كومبايندار­دىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ قولدانۋ مەرزىمى 17 جىلدان اسىپ كەتكەن. كوپتەگەن تەحنيكا ەسەپتەن شىعارۋدى قاجەت ەتەدى.
«توزعان تەحنيكانى پايدالانۋ – جوندەۋ مەن جانار-جاعارماي شىعىندارىنىڭ ورتاشا العاندا 20%-عا وسۋىنە, ەڭ باستىسى – جالپى جينالىمنىڭ شامامەن 14%-ىن نەمەسە شامامەن 200 ميلليارد تەڭگەنى جوعالتۋعا اكەلىپ سوقتىرۋدا» دەدى بىرىنشى ۆيتسە-مينيسترى.
سوندىقتان «اوك-تى قارقىندى تەحني­كالىق قايتا جاراقتاندىرۋ كارتاسى» اياسىندا ەلىمىزدە قۇراستىرىلعان اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكاسىن ساتىپ الۋ ۇشىن 5%-دىق ستاۆكامەن جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋ باعدارلاماسىن ەنگىزۋ كوزدەلۋدە. ۇكىمەت وتىرىسىندا ايتىلعانداي, رەسەيلىك اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارى – كوكشەتاۋدا, بەلارۋستىكى قوستانايداعى زاۋىتتا قۇراستىرىلادى ەكەن. سوندىقتان بۇلار دا «وتاندىق» بولىپ ەسەپتەلەدى. بۇل تەحنيكا قۇنىنىڭ 25 پايىزىن دا مەملەكەت سۋبسيدييالايدى.
ق.ايتۋعانوۆ ينۆەستيتسييالىق سۋبسيدييا بۇدان بىلاي تەحنيكانى ساتىپ الۋشىعا ەمەس, سونى قۇراستىراتىن زاۋىتقا بەرىلەتىنىن مالىمدەدى. وز كەزەگىندە زاۋىت ساتىپ الۋشىعا تەحنيكانى «مەملەكەت بولگەن سۋبسيدييا سوماسى كولەمىندەگى جەڭىلدىكپەن» ۇسىنۋعا تيىس. اتالعان زاۋىتتار مىسالى, رەسەي مەن بەلارۋستەن اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىن دايىن كۇيىندە ەمەس, ماشينا جيىنتىعى تۇرىندە ەلىمىزگە اكەلسە, قوسىلعان قۇن سالىعىن تولەۋدەن بوساتىلادى.
اۋىل شارۋاشىلىعى بىرىنشى ۆيتسە-مينيسترى سوڭعى 25 جىلدا قازاقستانداعى ەگىستىك الاڭى 10,6 ملن گەكتارعا ازايعانىن حابارلادى. مال شارۋاشىلىعىنىڭ وسۋىنە بايلانىستى «جايىلىمداردى ۇلعايۋ كارتاسى» اياسىندا 1,9 ملن گەكتار ەگىستىكتى اينالىمعا ەنگىزۋ قاراستىرىلۋدا. بۇل جەر بىرىنشى كەزەكتە جەم-ازىقتىق داقىلدار مەن مايلى داقىلدار, جاسىمىق سەكىلدى باسقا دا سۇرا­نىسقا يە داقىلداردى وندىرۋ ۇشىن پايدالا­نىلاتىن بولادى.
قوي شارۋاشىلىعى تۇراقتى دامۋ سي­پاتىنا يە دەلىندى. «جىل سايىنعى وسىم شامامەن 3%-دى قۇرايدى, ال قوي باسى 5 جىل بويى 15 ملن مەجەسىندە تۇر» دەدى بىرىنشى ۆيتسە-مينيستر. ايتكەنمەن, بۇرىندارى قازاقستاندا ۇساق مال باسى ەلۋ ميلليوننان اسقان كەزدەر دە بولعان. اشم-نىڭ تۇسىندىرۋىنشە, بۇل سالاداعى الەۋەتتىڭ ىسكە اسىرىلماۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى – «قوي باسىنىڭ جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردا شوعىرلانۋى» جانە «جايىلىمداردىڭ جوقتىعى». وكىنىشكە قاراي, 15 ميلليون قويدىڭ جۇنى دە ەلىمىزدە اجەتكە جاراتىلماي, نەگىزىنەن شەتەلگە ارزانعا كەتەدى دە, كەيىن دايىن ونىم رەتىندە ەلگە تاسىلادى.
«بۇگىندە جۇن وڭدەيتىن كاسىپورىندار ورتاشا العاندا نەبارى 12,7%-عا عانا جۇك­تەلگەن. بۇل رەتتە جۇننىڭ تەك 10 پايىزى عانا وڭدە­لەتىنىن اتاپ وتۋ كەرەك. وسىعان بايلا­نىستى «قوي شارۋاشىلىعى كارتاسىندا» شالعايداعى قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, قىزمەت كورسەتۋ جانە ساتىپ الۋ ورتالىق­تارىنىڭ قۇرىلۋى, قولدانىستاعى كاسىپ­ورىنداردى جاڭعىرتۋ جانە جاڭا زاۋىت سالۋ قاراستىرىلعان» دەدى قايرات ايتۋعانوۆ.
ناتيجەسىندە, اشم قايتا وڭدەلگەن جۇن كولەمى 9 ەسەگە, قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارىنىڭ جۇكتەلۋى 80%-عا ارتاتىنىنا ۋادە ەتەدى. بۇدان باسقا, ۇساق مالدىڭ تەرىسىن قايتا وڭدەۋشى كاسىپورىنداردىڭ قولدانىستاعى قۋاتتى­لىقتارى 50%-عا دەيىن جۇكتەلەدى.
«جايىلىمداردا 2 531 وتارلى ۋچاسكە قۇرۋ جانە 1 747 جاساندى ۇرىقتاندىرۋ بەكەتىن اشۋ جوسپارلانۋدا. جالپى, 2021 جىلعا قاراي قوي باسىن قازىرگىدەن 2 ميلليون 700 مىڭعا كوبەيتۋ كوزدەلۋدە. مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ كولەمى ەكى ەسەگە ارتادى» دەدى ق.ايتۋعانوۆ.
تالقىلاۋدى قورىتىندىلاعان ۇكىمەت باسشىسى باقىتجان ساعىنتاەۆ بىرقاتار ناقتى تاپسىرمالار بەردى. دالىرەك ايتساق, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە اكىمدىك­تەرمەن بىرلەسىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىم­دەرىن شىعارۋدان باستاپ, ونى سىرتقى نا­رىقتارعا ەكسپورتتاۋعا دەيىنگى تيىمدى تىزبەكتى قۇرۋ جۇكتەلدى.
سونىمەن بىرگە, پرەمەر تاپسىرماسى بويىنشا اشم بىلىم جانە عىلىم مينيستر­لىگىمەن بىرلەسىپ, اۋىل جاستارىنا بەرىلەتىن بىلىم بەرۋ گرانتتارىنىڭ سانىن ۇلعايتۋ ماسەلەسىن پىسىقتايتىن بولادى. بىراق اۋىل اتىنان تۇسكەن ستۋدەنتتەرگە جوو بىتىرگەن سوڭ, وز وقۋىنا جۇمسالعان بيۋدجەت قارجىسىن اۋىلدا مىندەتتى تۇردە ەڭبەكپەن وتەۋگە تۋرا كەلەدى. وتەۋ مەرزىمى قانشا جىلدى قۇرايتى­نىن قوس مينيسترلىك انىقتاماق. بۇدان وزگە, اشم-گە اكىمدىكتەرمەن بىرلەسىپ, وڭىرلەردىڭ ماماندانۋىن ەسكەرە وتىرىپ, اۋىل شارۋا­شىلىعى ونىمدەرىن سۋبسيدييالاۋ تەتىگىنە ەگجەي-تەگجەيلى تالداۋ جاساۋ, سونداي-اق ۇكى­مەتتىڭ وسى وتىرىسىندا ۇسىنىلعان بارلىق شارالاردى قولدانىستاعى اوك-تى دامىتۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا ەنگىزۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋ تاپسىرىلدى.
كۇن تارتىبىنە شىعارىلعان ەكىنشى ماسەلە بويىنشا بايانداعان ۇلتتىق ەكونوميكا بىرىنشى ۆيتسە-مينيسترى رۋسلان دالەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلەكتروندىق كوممەرتسييانى تيىمدى دامىتۋ ماقساتىندا «ەلەكتروندىق ساۋدا-ساتتىقتى دامىتۋ بويىنشا 2018-2020 جىلدار­عا ارنالعان جول كارتاسى» ازىرلەنىپ, بەكىتىلگەن. قولدانىستاعى «ساۋدا قىزمەتىن رەتتەۋ تۋرالى» زاڭعا ەنگىزىلەتىن تۇزەتۋلەر دايىندالىپتى. ولار بويىنشا ەلىمىزدە «ينتەرنەت-دۇكەن» تۇسىنىگى زاڭدى اينالىمعا ەنەدى, ساتۋشىلار مەن دەلدالداردىڭ ينتەر­نەت-دۇكەندەر قۇرۋ ماسەلەلەرى رەگلامەنتتەلەدى.
بۇعان قوسا, قازىر موبيلدى تولەمدەردىڭ جەڭىلدەتىلگەن تەتىگىن ەنگىزۋدى ىنتالاندىرۋ, موبيلدى تولەمدەر ۇشىن كوميسسييانى تومەندەتۋ بويىنشا ۇسىنىستار, ەلەكتروندىق شوت-فاكتۋرانى پايدالانۋعا تولىق كوشۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى پىسىقتالۋدا.
اتالعان جول كارتاسىندا سونداي-اق UNCTAD كورسەتكىشتەرىن ارتتىرۋ بويىنشا ىس-شارالار قاراستىرىلعان. وتكەن جىلى قازاقستان جاھاندىق رەيتينگتە – 88, ال 2017 جىلى 51-ورىنعا يە بولعان.
ۇكىمەت وتىرىسىندا اقپارات جانە كوممۋ­نيكاتسييالار مينيسترى داۋرەن اباەۆتىڭ, قارجى مينيسترى باقىت سۇلتانوۆتىڭ, «قازپوشتا» اق باسقارما توراعاسى ساكەن سارسەنوۆتىڭ ەلەكتروندىق كوممەرتسييانى دامىتۋ بويىنشا قابىلدانعان شارالار تۋرالى ەسەپتەرى تىڭدالدى.
ماسەلەنى قاراستىرۋ قورىتىندىسى بويىنشا ۇكىمەت باسشىسى ەلەكتروندىق ساۋدانى دامىتۋ ۇشىن ەلىمىزدە بىراز جۇمىس اتقارىلىپ جاتقانىن, سالىق جەڭىلدىكتەرى بەرىلەتىنىن, جەكە جول كارتاسى ازىرلەنگەنىن ايتا كەلە, سونىمەن بىرگە تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ تۋرالى دا ۇمىتپاۋ كەرەكتىگىن نىقتادى. وسىعان بايلانىستى ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنە مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن جانە ۇيىمدارمەن بىرلەسىپ, قولدانىستاعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ شارا­لارىن قابىلداۋ, سونىڭ اياسىندا تۇتىنۋ­شىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جانە بيزنەستى ونلاين ساۋداعا ىنتالاندىرۋ بويىنشا تاسىلدەمەلەر تۇزۋ تاپسىرىلدى.
ينۆەستيتسييالار جانە دامۋ, ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىكتەرى ەلەكتروندىق كوم­مەرتسييانى جەدەلدەتىپ دامىتۋعا, قازاق­ستاندىق تاۋارلار, جۇمىستار جانە قىزمەت كورسەتۋلەر تىزىمىن كەڭەيتۋ ماسەلەلەرىن پىسىقتاۋعا مىندەتتەلدى.
وسىدان كەيىن مادەنيەت جانە سپورت مينيسترى ارىستانبەك مۇحامەديۇلى ۇكىمەت مۇشەلەرىنە 2018 جىلعى 9-25 اقپان ارالىعىندا وڭتۇستىك كورەيانىڭ پحەنچحان قالاسىندا وتەتىن XXIII قىسقى وليمپيادادا قازاقستاندىق سپورتشىلار 9 سپورت تۇرى بويىنشا دوداعا تۇسەتىنىن مالىم ەتتى.
الداعى قىسقى جاھاندىق ويىندارعا الەمنىڭ 80-نەن استام ەلىنەن 5000-نان استام سپورتشى مەن رەسمي تۇلعا قاتىسادى دەپ جوسپارلانۋدا. وندا 15 سپورت تۇرى بويىنشا 102 مەدال جيىنتىعى باسكە تىگىلەدى. قازاق­ستاندىق سپورت دەلەگاتسيياسى 9 سپورت تۇرىنە قاتىسۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇلار – بياتلون, مانەرلەپ سىرعاناۋ, تاۋ شاڭعى سپورتى, شورت-ترەك, كونكيمەن جۇگىرۋ سپورتى, شانا سپورتى, شاڭعى جارىسى, شاڭعىمەن ترامپليننەن سەكىرۋ, فريستايل (اكروباتيكا, موگۋل).
مينيستردىڭ مالىمەتىنشە, قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستان قورجىنىندا ازىرگە تەك ەكى سپورت تۇرى بويىنشا 13 ليتسەنزييا بار: بياتلوننان 10, مانەرلەپ سىرعاناۋدان 3 ليتسەنزييا جەڭىپ الىنعان. وليمپياداعا دەيىنگى ماۋسىمدا ليتسەنزيياعا قول جەتكىزىپ ۇلگەرۋ ۇشىن قىسقى سپورت تۇرلەرى بويىنشا قازاقستاننىڭ قۇراما كومانداسى حالىقارالىق سپورتتىق كۇنتىزبەگە سايكەس, حالىقارالىق بىلىكتىلىك جارىستارىنا قاتىسادى.
«اتلەتتەردىڭ فيزيكالىق دايىندىق دەڭگەيىن, پسيحولوگييالىق ورنىقتىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, سونداي-اق قورىتىندى ىرىكتەۋ كەزەڭى مەن دوپينگكە قارسى باقىلاۋ ناتيجەلەرى بويىنشا ەلىمىزدىڭ وليمپيادا قۇراماسىن قالىپتاستىرۋ كەلەسى جىلدىڭ قاڭتارىنا دەيىن جالعاسادى» دەپ اتاپ وتتى ا.مۇحامەديۇلى. بارلىعى 62 سپورتشىمىز ليتسەنزييا جەڭىپ الادى دەپ كۇتىلۋدە.
وسى تۇستا ۇكىمەت باسشىسى مينيستردەن الداعى وليمپيادادا قانشا مەدال جەڭىپ الۋ جوسپارلانىپ وتىرعانىن سۇرادى. ارىستانبەك مۇحامەديۇلى بولجام ايتۋدان جالتاردى: «باقىتجان ابدىرۇلى, «جەتىستىككە جەتۋگە ماجبۇرمىز» دەگەن سوز بار» دەپ قىسقا قايىردى.
«جارايدى, وندا سىزگە قالعان كۇندەردە وليمپياداشىلارىمىزدىڭ اقىرعى دايىندىق ساتىسىن ساپالى وتكىزۋ جۇكتەلەدى. سىزدەردىڭ مەدالدارمەن كەلۋلەرىڭىزدى كۇتەمىز. باسقا جول جوق, ماجبۇرسىزدەر!» دەدى باقىتجان ساعىنتاەۆ ازىل-شىنى ارالاس.
ايتقانداي, ۇكىمەت وتىرىسىندا قىسقى وليمپياداعا دايىندىق جونىندەگى رەسپۋب­ليكالىق ورتالىقتىڭ وسكەمەننەن ششۋچينسك قالاسىنا كوشەتىنى دە جارييا ەتىلدى. 2018 جىلدىڭ قاڭتارىندا ششۋچينسكىدە شاڭعى سپورتىنىڭ رەسپۋبليكالىق بازاسى قۇرى­لىسىنىڭ بىرىنشى كەزەگى ىسكە قوسىلاتىن كورىنەدى. ورتالىق تا سوندا ورنالاسپاق.

 

ايحان شارىپ

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*