ەسەبى تۇگەل ەل بولام دەسەڭ…

1456
0
بولىسۋ:

«كوبەلەكتىڭ كەسەلى – تۇراقسىزدىق دەسەدى» دەپ باستالاتىن ولەڭ جولدارىمەن قازىرگى تەڭگەنىڭ حالىن سۋرەتتەۋگە بولاتىنداي. تاڭعى اسىڭىزدى ىشىپ وتىرىپ, سمارتفون سىرعىتقانىڭىزدا – تول اقشا نىعايىپ جاتىر ەدى, ەل جاتار ۋاقىتتا قايتا السىرەپ كەتكەنىن وقيسىز. دوللار باعامىنىڭ كۇن سايىن قۇبىلۋى ۆاليۋتامىزدى تيتىقتاتىپ جىبەردى. بۇدان بولەك, تاياۋ شىعىستاعى نە بىتپەيتىن, نە قويمايتىن سوعىس, بوسقىنداردىڭ ەۋروپا جاعالاپ پانا ىزدەۋى, الەمدىك الپاۋىت ەلدەر اراسىنداعى ساياسي تالاس-تارتىستاردىڭ بارى عالامدىق ەكونوميكانىڭ اۋانىن وزگەرتپەي قويمايدى. مۇنداي جەر جۇزىن جايلاعان وزگەرىستەرگە جۇتىلىپ, مەملەكەت قازىناسىن ورتايتىپ الماس ۇشىن – ىشكى نارىقتى كۇشەيتۋ كەرەك-اق.
مۇناي باعاسى مۇرىن شۇيىرىپ تۇر…
دوللارعا شاققانداعى تەڭگە باعامىنىڭ قايتا-قايتا تۇلكى بۇلاڭعا سالۋىنا باستى سەبەپ – مۇناي باعاسىنىڭ شارىقتاۋى. مۇنداي پاتۋانى ساراپشىلار ايتپاي-اق, قاراپايىم لوگيكاعا سالىپ تا ۇعۋعا بولادى. بىرىنشى كەزەكتە مۇناي وندىرۋشى مەملە­كەتتەر سانىنىڭ ارتۋى ونىڭ الەمدىك نارىقتاعى باعاسىنىڭ تۇراقسىزدانۋىنا اكەلىپ سوقتىردى. قازىرگى تاڭدا الەمدە 40-تان استام مۇناي وندىرۋشى ەل بار. تىزىم ساۋد ارابيياسىنان باستالىپ, ترينيداد جانە توباگودان اياقتالادى. وسىدان سوڭ با, مۇناي وندىرۋشى ەلدەر «قارا التىن» وندىرىسىن ازايتاتىن بول­دىق» دەپ رەسمي حابارلاما تاراتقان. جاھانعا جارييا بولعان وسى جاڭالىقتىڭ وزى-اق OPEC-كە مۇشە جەتەكشى ەلدەردى 32 ملرد دوللار پايداعا كەنەلتىپتى. سەنبەيىن دەسەك, بۇل مالىمەتتى ايگىلى Bloomberg اگەنتتىگى العا تارتىپ وتىر. جا, بىردى ايتىپ بىرگە كەتتى دەمەڭىز, تەك عالامدىق نارىقتاعى قۋ داقپىرت­تىڭ وزى-اق قويمالجىڭ قارا سۇيىق­تىقتىڭ باسىن ارتتىرىپ تۇرعانىن ايتقىمىز كەلەدى. 2016 جىلدىڭ قاڭتارىندا اقش يرانعا سالعان ەكونوميكالىق سانكتسييانىڭ كۇشىن جويعاننان كەيىن, يسلام رەسپۋبلي­كاسى «قارا التىن» تاسىمالداۋ «قۇر­مەتىنە» قايتا يە بولعان. يران بىرنەشە جىل بويى نارىقتاعى ۇلە­سىنەن ايىرىلىپ قالعاندىقتان, مۇناي وندىرۋمەن ەكىلەنە اينالى­ساتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.

يراننان وزگە, مۇناي نارىعىنداعى اقش, رەسەي, ساۋد ارابيياسى سىندى ەلدەر دە از ساۋدا جاساپ جاتقان جوق. مۇنىڭ بار­لى­عى مۇنايعا تاۋەلدى مەملەكەتتەردىڭ ۆاليۋ­تالارىنا اۋىر تيەدى. ونىڭ ۇستىنە, قازاقستاننىڭ «قارا التىنى» شيكىزاتتىق مۇناي ساناتىنا جاتاتىنى تاعى بار. مۇن­داي­دا نە ىستەمەك كەرەك? ۇلتتىق بانكتىڭ اۋزىن باعامىز. ولاردىڭ ماقساتى – نارىقتى قاراۋ, باعالاۋ, سوعان ساي ساراپتاما جاساۋ. سوسىن, تەڭگە مەن دوللاردى ساتۋ جانە ساتىپ الۋ ارقىلى ۇلتتىق ۆاليۋتانى تۇراقتاندىرۋعا تىرىسادى. ەندى مىنا قىزىقتى قاراڭىز, بىرەر كۇن بۇرىن عانا Brent ماركالى مۇناي باعاسى 60 دوللارعا دەيىن قىمباتتادى. ساۋدا لوندونداعى ICE بيرجاسىندا تىركەلگەن.
بۇل – سوڭعى ەكى جىلدان بەرى العاش رەت بولىپ تۇرعان ەلەۋلى جاعداي. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, مۇناي ەكى سەبەپتەن قىمباتتاپ وتىر: بىرىنشىسى – ساۋد ارابيياسى قاراشادان باستاپ, مۇناي ەكسپورتىن قىسقارتاتىنىن مالىمدەدى, ەكىنشىسى – كۇردىستاننىڭ تاۋەل­سىزدىك جارييالاۋعا ۇمتىلۋى ەكەن. وسىدان سوڭ, تۇركييا وز اۋماعىمەن وتەتىن ترانزيتتى شەك­تەپ تاستاۋعا ارەكەتتەنىپ جاتقان كورىنەدى. ال يراك كۇردىستانعا تولىعىمەن «جەردىڭ مايىن» ساتۋعا شەكتەۋ قويادى. بۇل جاعداي جالپى نارىقتان 500 مىڭ باررەل مۇنايدى سىلىپ تۇسۋى ىقتيمال.

تەڭگە – كاسىپكەر
تەڭگەنىڭ تۇراقسىزدانۋى وتاندىق كاسىپكەرلەردىڭ ارقاسىن ايازداي قارىپ وتپەسە دە, از-ماز سالقىنىن تيگىزەدى. اسىرەسە, شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتىڭ شاشباۋىن كوتەرىپ جۇرگەندەر شارۋالارىن شاتقاياق­تا­تىپ الۋى عاجاپ ەمەس. نەگە? ماسەلەن, كاسىپكەر ەۋروپانىڭ بىر ەلىنەن قۇنى 50 مىڭ دوللار تۇراتىن اپپاراتتى يمپورتتاپتى دەلىك. كەلىسكەن كەزدە تەڭگە باعامى 330 بولىپ, ەرتەڭىنە ول 340-قا اينالىپ كەتۋى بەك مۇمكىن. بىراق كاسىپكەر كوبىنە-كوپ تابى­سىن تەڭگەمەن الاتىندىقتان, ونى دول­لارعا اۋىستىرىپ جىبەرگەن كەزدە جەڭىلىپ جاتادى. سەبەپ سول شاعىن جانە ورتا بيزنەس – قوعام­نىڭ ەكونوميكاعا بەيىمدىلىگىن ھام ونىڭ وسۋ قارقىنىن انىقتايتىن نەگىزگى سەكتور. كاسىپ­كەرلىكتىڭ بۇل سالاسىن دامىتپاي, مەملەكەتتىڭ ماكروەكونوميكالىق احۋالى تۋرالى ايتۋعا اۋىز بارمايدى. سوندىقتان مەملەكەت وسى سالاعا كەڭ كولەمدە قولداۋ بىلدىرىپ, تۇرلى جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەر مەن سۋبسيدييالار قاراستىرعان. ال شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ايدارىنان جەل ەسسە, حالىق­تىڭ دامۋ دەڭگەيى ارتىپ شىعا كەلمەك.

جانارماي جانالقىمنان الدى
جانارماي باعاسى سوپاڭ ەتىپ, 157-گە شىقتى دا, سول ورنىندا بەدىرەيىپ تۇرىپ قال­­عان. تۇسە مە دەپ ەدىك, جارىقتىق 160-قا قاراي اياڭداپتى. تىپتى شىعىس قازاقستان وبلىسى ۇرجار اۋدانىن­داعى كەي بەكەتتەر دۇرمەككە قيقۋ قوسىپ, قىزدى-قىزدىمەن 200 تەڭگەمەن دە ساۋدالاپ تاستاعان كورىنەدى. قازىر ولاردىڭ ارەكەتىنە قاتىستى تابيعي مونوپولييالاردى رەتتەۋ جانە باسەكە­لەس­تىكتى قورعاۋ دەپارتامەنتى تەكسەرىس جۇرگى­زىپ جاتىر. ساراپشىلار بولسا, بىرىنشى رەتتە ەلىمىزدە مۇناي وڭدەۋشى زاۋىتتاردىڭ سانى ارتۋى تيىس دەيدى. راس, جىل سايىن الگى زاۋىت­تار جوندەۋ جۇمىستارى ۇشىن دەپ بىر ايعا جابىلادى. دەگەنمەن بۇل جانارمايدىڭ قىمباتتاپ كەتۋىنە سەبەپ بولماۋى تيىس. ياعني, ولار كەتسە دە ىشكى نارىقتىڭ بىر اي ىشىن­دەگى قاجەتتىلىگىن قاناعاتتاندىرىپ كەت­كەنى جون. بىراق بۇل ماسەلەگە قاتىستى ۇكىمەت باس­شىسى باقىتجان ساعىنتاەۆ وز جاۋابىن بەرگەن.
«قازىرگى ۇش زاۋىت تولىق قۋاتپەن جۇمىس ىستەيتىن بولسا, نارىقتا 2 ملن توننا جانار­ماي اۋىسىپ قالادى. ونى قالاي ساتامىز? تورتىنشى زاۋىتتى سالىپ, ىسكە قوساتىن بول­ساق, ارتىلىپ قالاتىن بەنزين كولەمى 5 ملن تونناعا جەتەدى ەكەن. ونى قىتايعا ساتامىز با? بىز بۇل تاقىرىپتى كۇن تارتى­بى­نەن تۇسىر­مە­ي­مىز» دەگەن ەدى پرەمەر-مينيستر. جاقىن­دا عانا پاۆلودارداعى كوپتەن كۇتكەن مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى قايتا ىسكە قوسىلدى. زاۋىت ەندى كۇنىنە 1500 تونناعا دەيىن جانار­ماي شىعارۋى كەرەك. اتىراۋداعى زاۋىت­تىڭ ىسكە قوسىلۋى 16 جەلتوقسانعا جوسپار­لان­سا, شىمكەنتتەگىسى كەلەر جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا وتىن شىعارا باستايدى. ەنەر­گە­تيكا مينيسترى قانات بوزىمباەۆتىڭ ايتۋىن­شا, الداعى بىر جىلدا قازاقستان وز-وزىن تولىق قامتيدى. بۇل – ارينە, قۋانار­لىق, قۇپتارلىق قۇبىلىس.
جانارماي تاپشىلىعىنىڭ سەبەبى ارتۇر­لى ەكونوميكالىق فاكتورلارمەن بايلانىس­تى­رىلعان. سالدارى كىمگە, نە نارسەگە تيەدى? قازىر ەگىنگە وراق تۇسكەن مەز­گىل تامام­دالىپ, قامبالار استىققا تو­لىپ جاتىر. ال اۋىل شارۋاشىلىعى ۇشىن جانار­ماي اۋاداي قاجەت. سول سۇيىق وتىندى قىمباتقا ساتىپ العان شارۋالار وز ونىم­دە­رى­نىڭ دە باعاسىن ارت­تىرادى. ونداي ەكو­لو­گييالىق تازا اۋىل­شارۋاشىلىق ونىم­دەرىن ساتىپ الۋعا كەيدە جاعداي جەتىپ, كەيدە جەتپەي جاتاتىنى دا شىندىق. مينيستر قانات بوزىمباەۆ قازان ايىندا ەلىمىزگە 64 مىڭ توننا جانار­ماي يمپورت­تالعانىن دا جەتكىزدى. قاراشادا تاعى 100 مىڭ توننا وتىن اكە­لى­نە­دى. ارى قارايعى جانارماي جەتكىزۋ ەستافەتاسىن ەلىمىزدەگى ۇش زاۋىت ىلىپ اكەتپەك. بۇل رەتتە كۇنىمىز مۇنايعا قاراماس ۇشىن ەكو­نو­مي­كانىڭ باسقا سالا­لا­رىن جان­دان­دىرۋ – تىعىرىقتان شىعار جال­عىز جول. قازىردەن باستاپ, ىشكى نارىق­تاعى باسەكەلەس­تىككە توتەپ بەرە الاتىن ونىم­دەردى كوبىرەك ون­دىرۋ قاجەت. بۇل ماسە­لەگە قاتىستى ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ تە پىكىر بىلدىرگەن.
«قازاقستاننىڭ قازىر مۇناي مەن گازعا تاۋەلدى ەكەنى راس. سول سەبەپتى, قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنا باعىتتالعان ەكونوميكا­مىز ارتاراپتانا الماي تۇر. «قارا التىنعا» تاۋەلدىلىكتى ازايتاتىن جاعداي – يندۋسترييا­لان­دىرۋ بويىنشا باعدارلامالاردى قولعا الۋ. ونىڭ ناتيجەسى دە بىرتىندەپ كورىنىپ كەلە جاتىر. الداعى ۋاقىتتا جاعداي تۇراقتانۋى تيىس» دەدى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ.
عالامدىق ەكونوميكالىق وركەنيەتكە لايىقتى تۇردە ىلەسۋ ۇشىن – ەلدىڭ ىشكى ال-اۋقاتىن نىعايتۋ قاجەتتىلىگى قاتتى سەزىلەدى. وسىنى ەسكەرگەندىكتەن ەلىمىزدە 2013-2050 جىلدار ارالىعىن قامتيتىن «جاسىل ەكونو­ميكا» تۇجىرىمداماسى قابىلداندى. مۇن­داي باستاما ەلباسىنىڭ «قازاقستان – 2050» ستراتەگيياسى قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» جولداۋىندا ايتىلعان ەدى. ول بويىنشا تابيعي رەسۋرستاردى شاشاۋ شىعار­ماي پايدالانا وتىرىپ, ەكونو­مي­كا­لىق تيىمدىلىكتى ارتتىرۋ كوزدەلگەن. جوسپارعا سايكەس, 2050 جىلعا قاراي «جاسىل ەكونوميكا­نى» جانداندىرۋدىڭ ارقاسىندا ج/و كولەمى ۇلعايىپ, 500 مىڭنان استام جۇمىس ورىن­دارى اشىلىپ, كاسىپ­ورىنداردىڭ تىنىسى كەڭي تۇسۋى تيىس. مۇناي­دىڭ بىتپەس جىرىن دا, دوللاردىڭ تاكاپپار­لى­عىن دا تاۋبەسىنە تۇسىرەتىن – بىرەگەي ساپالى وتاندىق ونىمدەر جانە ەلدىڭ ەنەرگەتيكالىق, مۇناي سەكتورىنىڭ ساپالى دامۋى عانا.

اباي ايماعامبەت

 

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*