بيۋدجەتكە قوسىمشا ميللياردتار باعىت الدى

1134
0
بولىسۋ:

باقىتجان ساعىنتاەۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا ۇكىمەت مۇشەلەرى الدىمەن بيىلعى 9 ايداعى ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ قورىتىندىلارىن شىعاردى. سودان كەيىن بيىلعا ارنالعان بيۋدجەتتى قايتا ناقتىلاۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. سونداي-اق بىلىم بەرۋ مەن عىلىمدى دامىتۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋدىڭ, جەكەشەلەندىرۋدى جۇرگىزۋدىڭ بارىسى قارالدى.

وتىرىس كۇن تارتىبىنە شىعارىلعان ماسە­لەلەردى تالقىلاۋدى باستاماس بۇرىن, ۇكىمەت جەتەكشىسى ەلدى الاڭداتقان جانار-جاعارماي مەن كومىرگە قاتىستى جاعدايعا قايتا ورالدى. وسىعان وراي, ەنەرگەتيكا مينيسترى قانات بوزىمباەۆتىڭ, ۇلتتىق ەكونوميكا ۆيتسە-مينيسترى سەرىك جۇمانعاريننىڭ, «قتج» ۇلتتىق كومپانيياسى باسقارما توراعاسى قانات الپىسباەۆتىڭ, قاراعاندى وبلىسىنىڭ اكىمى ەرلان قوشانوۆتىڭ جانە استانا اكىمى اسەت يسەكەشەۆتىڭ باياندامالارى تىڭدالدى.
ق.بوزىمباەۆتىڭ حابارلاۋىنشا, اپتا سوڭىنا دەيىن رەسەيدەگى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتا­رىنان شامامەن 50 مىڭ توننا بەنزين كەلەدى. اي سوڭىنا دەيىن تاعى سونشا كولەمدە ونىم جەتكىزىلەدى. مينيستردىڭ سەندىرۋىنشە, ەلدەگى بەنزين قالدىعى قازىر «بارلىق وڭىرلەردى ەش ۇزىلىسسىز قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى». «اي-92 ماركالى بەنزين قورى كەشە 127 مىڭ تون­نانى قۇراعان. تۇتاستاي العاندا, وتىننىڭ وسى تۇرىنىڭ قالدىعى 13 كۇنگە كەپىلدى تۇردە جەتەدى» دەدى ول.
وز سوزىندە پرەمەر ىشكى نارىقتى مۇناي ونىمدەرىمەن جانە كومىرمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى «مەملەكەت باسشىسىنىڭ جەكە باقىلاۋىندا» تۇرعانىنا نازار اۋدارتتى. جاۋاپتى مەملەكەتتىك ورگاندارعا وتىن تاپ­شىلىعىنا جول بەرمەۋ بويىنشا تاپسىرمالار بەرىلدى جانە ولارعا تۇراقتى مونيتورينگ جۇرگىزىلەدى. تابيعي مونوپولييالار سالاسىنداعى باقى­لاۋشى ورگاندارعا باعا بويىنشا مامىلەلەسۋ­لەردى انىقتاۋ جۇمىسىن جالعاستىرۋ تاپسى­رىلدى. ىشكى نارىقتاعى ججم مەن كومىرگە قاتىستى ماسەلەلەردى ۇيلەستىرۋ بىرىنشى ۆيتسە-پرەمەر اسقار مامينگە جۇكتەلدى. ب.سا­عىنتاەۆ كەلەسى اپتادا بۇل تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى قاراۋعا ورالاتىندىعىن قاداپ ايتتى.
كەيىن جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىندا قانات بوزىمباەۆ قازان-قاراشا ايلارىندا بەنزيننىڭ ورتاشا باعاسى 160-161 تەڭگەنى قۇرايتىنى جونىندە بولجام ايتتى. ول سونداي-اق پاۆلودار مۇناي-حيمييا زاۋىتى 26 قازاندا ىسكە قوسىلاتىنىن جەتكىزدى. زاۋىت قازان سوڭىنا دەيىن 65 مىڭ توننا مۇنايدى وڭدەپ, اي-92 بەنزينىن تاۋلىگىنە 2,5 مىڭ توننا كولەمىندە جونەلتۋدى جوسپارلاۋدا ەكەن.
ۇكىمەت وتىرىسىندا كۇن تارتىبىندەگى بىرىنشى ماسەلە بويىنشا بايانداعان ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترى ت.سۇلەيمەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, بيىلعى توعىز ايدا قازاقستان ەكونوميكاسى 4,3 پايىزعا وسە وتىرىپ, الدىڭ­عى ايلارداعى وسۋ قارقىنىن ساقتاپ قالدى.
– ەكونوميكالىق وسىمگە ماكروەكونو­ميكالىق تۇراقتىلىق پەن ينۆەستيتسييالىق بەلسەندىلىك, سونداي-اق سىرتقى نارىقتارداعى قولايلى جاعدايلار, بىزدىڭ ەكسپورتتىڭ نەگىزگى تۇرلەرىنە باعانىڭ جاقسارۋى ىقپالىن تيگىزدى. ونەركاسىپ, قۇرىلىس, ساۋدا, كولىك جانە بايلا­نىس سالالارى – وسۋدىڭ نەگىزگى قوزعاۋشىلارى بولدى, – دەدى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ.
ونىڭ مالىمەتىنشە, كوپتەگەن وڭىرلەردىڭ ونەركاسىبىندە, اۋىل شارۋاشىلىعىندا جانە قۇرىلىسىندا وسۋدىڭ وڭ سەرپىنى بايقالۋدا. بۇل رەتتە ونەركاسىپتىڭ تومەندەۋى – ماڭعىستاۋ مەن قىزىلوردا وبلىستارىندا, اۋىل شارۋاشى­لىعىنىڭ تومەندەۋى – قاراعاندى مەن باتىس قازاقستان وبلىستارىندا, قۇرىلىستىڭ قۇلدىراۋى سولتۇستىك قازاقستان, قاراعاندى, الماتى وبلىستارى جانە استانا قالاسىندا تىركەلىپتى.
«سونىمەن بىرگە, نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسييالار بويىنشا اۋتسايدەرلەر سانى بۇرىنعى 3 وڭىردەن 6 وڭىرگە دەيىن كوبەيدى. بۇل رەتتە, قۇلدىراۋ اۋقىمدىلىعى شىعىس قازاقستان, قاراعاندى جانە الماتى وبلىس­تارىندا 2 ەسەدەن ارتىققا تومەندەدى. قىركۇ­يەكتە جاڭا اۋتسايدەرلەر قاتارىنا پاۆلودار, باتىس قازاقستان وبلىستارى جانە استانا قالاسى كىردى. وسىعان بايلانىستى وڭىرلەر اكىمدەرى نەگىزگى كاپيتالعا ينۆەستيتسييالاردىڭ تومەندەۋىنە جول بەرمەۋ بويىنشا مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى تەتىكتەرىن قوسا العاندا, تيىستى شارالار قابىلداۋى قاجەت» دەدى ت.سۇلەيمەنوۆ.
جالپى العاندا, وتكەن 9 ايدا نەگىزگى كاپي­تالعا ينۆەستيتسييالار كولەمى 4,4 پايىزعا وسكەن. ەڭ ۇلكەن وسىم ساۋدادا جانە قۇرىلىستا, سونداي-اق جىلۋ جانە سۋمەن جابدىقتاۋ جەلى­لەرىن جاڭ­عىرتۋ ناتيجەسىندە ونەركاسىپتە باي­قالادى. سو­نىڭ ىشىندە سۋمەن جابدىقتاۋ جانە كارىز جۇ­يەسى سالالارىنا قۇيىلعان ينۆەس­تيتسييالار – 46,5 پايىزعا, ەلەكترمەن جابدىقتاۋدا 15,6 پايىزعا ارتقان.
بۇدان بولەك, الەمدىك نارىقتارداعى قو­لايلى باعا كونيۋكتۋراسى جانە وتاندىق ەكس­پورت كولەمىنىڭ يمپورتتان باسىم بولۋى قا­زاق­­ستاننىڭ ساۋدا تەڭگەرىمىندە جوعارى كور­سەتكىشتەرگە قول جەتكىزۋگە سەپتىگىن تيگىزگەن. جالپى, ەلدىڭ سىرتقى ساۋدا اينالىمى جىل باسىنان 26,4 پايىزعا ۇلعايا وتىرىپ, 48,7 ميلليارد دوللاردى قۇرادى. قازان ايىنىڭ باسىندا ەلىمىزدىڭ التىن-ۆاليۋتا قورى 10,2 پا­يىزعا وستى, ناتيجەسىندە قازاقستاننىڭ حالىق­ارالىق رەزەرۆتەرى 89,4 ملرد دوللاردى قۇرادى.
ت.سۇلەيمەنوۆ «ەكونوميكانىڭ ورنىقتى وسۋى الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا مۇم­كىندىك بەرگەنىن» مالىمدەدى:
– 2017 جىلعى قاڭتار-تامىزدا ورتاشا اي­لىق جالاقى 3 پايىزعا وسىپ, 143,3 مىڭ تەڭگەنى قۇرا­دى. بۇل رەتتە جىل باسىنان بەرى ينفلياتسييا نەبارى 4,2 پايىزدى قۇرادى, بۇل وتكەن جىلدىڭ ۇقساس كەزەڭىنەن 1,4 پايىزعا تومەن. 9 ايدىڭ قورىتىندىسى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ بارلىق سالالارىندا جاعىمدى ۇردىستى كورسەتۋدە. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, 2017 جىل­دىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بىز ەكونوميكانىڭ وسۋى كەم دەگەندە 3,4 پايىز دەڭگەيىندە بولادى دەپ كۇتۋدەمىز, – دەدى مينيستر.
وسىدان كەيىن ۇكىمەت 2017–2021 جىلدارعا ارنالعان قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونومي­كالىق دامۋ بولجامىن جانە 2017–2019 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەت پارامەترلەرىن ماقۇلدادى. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترىنىڭ تۇسىندىرۋىنشە, بيىلعى بيۋدجەتتى قايتا قاراۋعا اقش دوللارىنا قاتىستى تەڭگەنىڭ ەسەپ ايىرىسۋ باعامىنىڭ 330 تەڭگە دەڭگەيىندە, الەمدىك مۇناي باعاسىنىڭ 50 دول­لار كولەمىندە ساقتالۋى سەبەپ بولىپتى.
– جىل باسىنان باستاپ, ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتىڭ جاقسارعانى بايقالادى. وتكەن 9 ايدا جالپى ىشكى ونىمنىڭ وسۋى 4,3 پايىزدى جانە ورتاشا باعام 1 اقش دوللارى ۇشىن 323,2 تەڭگەنى قۇرادى, تەك قازان ايىنان باستاپ – 1 دوللار 341,1 تەڭگەگە قىمباتتادى. سونىمەن قاتار مۇناي باعاسى باررەلىنە 52 دوللار اياسىندا قالىپتاستى. جىل قورىتىندىسىندا ەكونوميكانىڭ وسۋى 3,4 پايىز, ياعني, بۇرىن ماقۇلدانعاننان 0,9 پايىزعا جوعارى دەڭگەيدە كۇتىلۋدە. وسى فاكتورلاردى ەسكەرسەك, نومينالدى جىو 2017 جىلى 51 تريلليون 855,3 ملرد تەڭگە كولەمىندە بولجانۋدا. بۇل اقپاندا ماقۇلدانعان كورسەتكىشتەن 2 ترلن 114,7 ملرد تەڭگەگە كوپ. جان باسىنا شاققانداعى جىو 8,7 مىڭ دوللارعا دەيىن ۇلعايادى, – دەدى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ.
سونداي-اق ىرى كەن ورىندارىندا – «قاشا­عان», «تەڭىزشەۆرويل», «قاراشىعاناقتا» كەن وندىرۋ جوسپارىنىڭ اسىرا ورىندالۋى ەسەبىنەن قازاقستاندا مۇناي وندىرۋ كولەمى 81 ملن توننادان 84,5 ملن تونناعا دەيىن ارتادى. ينفلياتسييا بەكىتىلگەن 6-8 مولشەرىندە كۇتىلەدى.
تۇزەتىلگەن ماكروەكونوميكالىق بولجام نەگىزىندە بيىلعى قولدانىستاعى بيۋدجەت قايتا قارالىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت كىرىستەرى (ۇلتتىق قوردان الىناتىن ترانسفەرتتەردى ەسەپتەمەگەندە) 2017 جىلى 4 ترلن 952,8 ملرد تەڭگە كولەمىندە بولادى دەپ جوسپارلانۋدا, بۇل بىلتىر بەكىتىلگەننەن 60,8 ملرد تەڭگەگە كوپ.
سونىڭ ارقاسىندا ۇكىمەتتىك بورىشتىڭ وسۋىن تەجەۋ جانە ەلدىڭ ەگەمەندى رەيتينگىن ۇستاپ تۇرۋ ۇشىن مەملەكەت كەيبىر سىرتقى قارىز­داردى الۋدان باس تارتپاق: سويتىپ, بيۋدجەت تاپشىلىعىن 47,9 ملرد تەڭگەگە نەمەسە جىو-گە قاتىستى 3,1 پايىزدان 2,9 پايىزعا دەيىن تومەندەتپەك.
رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ بيىلعى شىعىس­تارى دا قوسىمشا ۇلعايتىلادى جانە جالپى كولەمى ەندى 11 ترلن 191,5 ملرد تەڭگە بولادى.
وز كەزەگىندە قارجى مينيسترى باقىت سۇلتانوۆ بيىل مۇنايلىق ەمەس تۇسىمدەر 9 ايدا تاعى 77,9 ملرد تەڭگەگە وسىپ, 4 ترلن 497,2 ملرد تەڭگەنى, مۇناي تۇسىمدەرى كەرىسىنشە, جوس­پارعا قاراعاندا 14,9 ملرد تەڭگەگە تومەندەپ, 5 ترلن 194,2 ملرد تەڭگەنى قۇراعانىن حابارلادى. ول سونداي-اق قوسىمشا ميللياردتار قايدا ارنا تارتاتىنىن دا تۇسىندىرە كەتتى.
«بىرىنشىدەن, ىشكى ىستەر ورگاندارى قىزمەت­كەرلەرىنىڭ, قارۋلى كۇشتەر اسكەري قىزمەت­شىلەرىنىڭ جانە دەپۋتاتتاردىڭ جالاقىسىن 25 پايىزعا كوتەرۋگە 33,1 ملرد تەڭگە كوزدەلگەن. ەكىنشىدەن, قول جەتكiزiلگەن ەكىجاقتى كەلiسiم­دەرگە سايكەس, قىرعىز رەسپۋبليكاسىنا تەحنيكا­لىق جاردەم كورسەتۋگە 14,1 ميلليارد تەڭگە, ياعني, 41 ملن دوللار كولەمىندەگى بىرىنشى ترانش جولدانادى. ۇشىنشىدەن, «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى» دەربەس بىلىم بەرۋ ۇيىمىنا نىسانالى سالىمدى (تسەلەۆوي ۆكلاد) ۇلعايتۋعا 22,2 ملرد تەڭگە كوزدەلگەن. تورتىنشىدەن, كورمەدەن كەيىنگى ىس-شارالاردى وتكىزۋگە جانە ەكسپو اۋماعىن كەڭسە-وفيستەرگە دايىنداۋعا 20 ملرد تەڭگە سوماسىندا قاراجات جۇمسالادى» دەگەن مينيستر ب.سۇلتانوۆ مۇنىڭ كورمە ور­نىندا «استانا» قارجى ورتالىعى 2018 جىلعى 1 قاڭتاردان جۇمىسىن باستاۋى ۇشىن قاجەت ەكەنىن ايتتى.
ۇكىمەت مۇشەلەرى بۇعان «ماقۇل» دەدى. ەندى 2017 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتى ناقتى­لاۋدى قاراستىراتىن جاڭا زاڭ جوباسى جەدەل تۇردە پارلامەنتكە ەنگىزىلەدى.
ۇكىمەت مۇشەلەرى الدىندا وسى كۇنى بىلىم جانە عىلىم مينيسترى ەرلان ساعاديەۆ ەسەپ بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, بىلىم بەرۋ مەن عىلىم­دى دامىتۋدىڭ 2016–2019 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋعا بيىل 418 ميلليارد 562,9 ملن تەڭگە بولىنگەن. بىل­تىردان بەرى 1 309 مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمە –بالاباق­شالار اشىلىپ, 155 مەكتەپ سالىنعان ەكەن.
«بالاباقشالاردىڭ ارنايى بىلىمى بار پەداگوك قىزمەتكەرلەرىنىڭ ساپالى قۇرامى 1 500 پەداگوگقا ارتتى. جوعارى جانە بىرىنشى ساناتتى پەداگوگ قىزمەتكەرلەردىڭ سانى 145 مىڭ ادامدى قۇرايدى. مەكتەپكە دەيىنگى جانە مەكتەپتە بىلىم بەرۋ مازمۇنى ەىدۇ ستان­دارتتارىنا سايكەس جاڭارتىلدى. كوللەدجدەر مەن جوو-لاردا حالىقارالىق ساراپشىلار مەن جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ قاتىسۋىمەن ازىرلەنگەن 92 جاڭا باعدارلاما ەنگىزىلۋدە» دەدى بعم باسشىسى.
جيىن كۇن تارتىبىنە شىعارىلعان سوڭعى ماسەلەنى تالقىلاۋ بارىسىندا قارجى مينيسترى باقىت سۇلتانوۆ جەكەشەلەندىرۋدىڭ 2016-2020 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپارىنا بار­لىعى 877 نىسان ەنگىزىلگەنىن باياندادى. 1 قا­زان­داعى جاعداي بويىنشا 441 نىسان ساۋداعا قويىلعان, ونىڭ 291 نىسانى جالپى العاندا 112,7 ملرد تەڭگەگە ساتىلدى. بۇدان وزگە, ينۆەستورلاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرماعان 211 وبەكتى قازىر قايتا قۇرۋ جانە تاراتىلۋ ساتىسىندا.
«وسىلايشا, جەكەشەلەندىرۋدىڭ كەشەندى جوسپارىنىڭ اعىمداعى كۇنگە ورىندالۋى 74,3 پايىزدى قۇرايدى» دەدى باس قارجىگەر.
2017 جىلى 24 اسا ىرى نىساندى, ونىڭ ىشىندە ۇلتتىق حولدينگتەردىڭ 20 وبەكتى-كاسىپورىن­دارىن جانە رەسپۋبليكالىق مەنشىكتەگى 4 وبەكتىنى ساتۋ جوسپارلانعان ەدى. ولاردىڭ ىشىندە بۇگىندە 6 وبەكتى ساتىلدى, 11 وبەكتى ساۋدادا تۇر. جەكە قولعا وتكەن اسا ىرى نىساندار باعالاۋ قۇنىنان 3 پايىزعا نەمەسە 1,4 ملرد تەڭگەگە قىمباتقا ساتىلىپتى.

 

ايحان شارىپ

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*