تۇلعا شىعارۋ تالبەسىكتەن باستالادى

1970
0
بولىسۋ:

مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بالاپان باعدارلاماسى – ۇرپاق تاربيەسىنە ايرىقشا مان بەرىلگەن ەرەكشە قۇجات. تاربيەنىڭ نەگىزى وتباسىندا قالىپتاسادى دەگەنىمىزبەن, بالاباقشانىڭ دا رولى زور. ۇلتتىق تاربيەدەن, سالت-داستۇر, اۋىز ادەبيەتىنەن نار الىپ وسكەن ۇرپاق قاي كەزدە دە اتالار اماناتىنا ادال بولارىنا كامىل سەنەم» دەگەنى ەسىمىزدە.

جاھاندانۋ پروتسەسى ۇلعايعان سايىن, ۇلتتىق بولمىسىمىزدى ساقتاپ, جۇتىلىپ كەتپەۋدىڭ امالدارىن ىزدەپ الەكپىز. ۇلت­تىق داستۇردى بويعا سىڭىرۋ, ۇلتتىق مادە­نيەت پەن ونەردى ناسيحاتتاۋ تاربيەنىڭ تورەسى ەمەس پە?! بالاباقشاداعى سابيگە نەنى ۇيرەتكەنىمىز ابزال? وتباسىنداعى تار­بيە بولەك تە, بالاباقشاداعى تاربيە­نىڭ جونى بولەك. تاڭەرتەڭگىلىك بالاڭىزدى بالاباق­شادا قالدىراسىز. كۇنى بويى بالا تار­بيەشىنىڭ جانىندا. تاربيەشى قولىنان كەلگەنىنشە, بالاعا جاقسى تاربيە بەرۋگە تىرىساتىن دا شىعار. دەگەنمەن…
«بەسىك جىرىن بىلمەيتىن انادان قور­قام» دەگەن ەكەن باتىر باۋىرجان. ۇلى اۋەزوۆ «ەل بولامىن دەسەڭ, بەسىگىڭدى تۇزە» دەپ بەكەر ايتپاسا كەرەك. بالاباقشادا بەسىك جىرى ايتىلماسى بەلگىلى. ەكى جاستان باستاپ, مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالانىڭ بارى – بالاباقشادا. قازىرگى تىلمەن ايت­قاندا, ەل بولامىز دەسەك, بالاباقشامىز­دى تۇزەۋ قاجەت ەمەس پە? بىز بالانى قالاي تاربيەلەپ وتىرمىز? بالاعا قاجەت كور­نەكى قۇرالدار قانداي? بالا بالاباقشادا نە وقيدى? تاربيەشى بالا تاربيەسىندە قانداي وقۋلىقتى پايدالانادى? بالانىڭ پايدالاناتىن كورنەكى قۇرالى قانداي? بالالار ادەبيەتىن شىعاراتىن باسپالار وقۋلىقتاردىڭ دەنى جاس ەرەكشەلىگىن ەسكەرمەيتىنىن ايتسا, ەندى بىرى – بەزەندىرۋ ىسى كەمشىن تۇسىپ جاتاتىنىن العا تارتادى. رەسەي باسپالارى بالالار ادەبيەتىن, ونىڭ ىشىندە بالاباقشاعا ارنالعان كورنەكى قۇرالدار دايارلاۋدا كوش ىلگەرى وزىپ كەتتى. بالانىڭ ۇعىمىنا ساي كەلەتىن كىتاپشا­لاردى قاراساڭىز, كوزىڭىز سۇرىنەدى. بەزەن­دىرۋى دە عاجاپ, وقىلىمعا جەڭىل, ۇعىمعا ساي. دەمەك, بالا پسيحولوگيياسىن جەتە مەڭ­گەرگەن. بالالار ادەبيەتىنە, بالاباق­شاعا قاجەتتى كورنەكى قۇرالدار دايارلاۋدا بىزگە رەفورما كەرەك. ول رەفورما قالاي جاسالادى? بالاعا قاجەتتى دۇنيە قانداي بولۋى كەرەك? وسى ماسەلە توڭىرەگىندە مامانداردىڭ دا پىكىرى ار الۋان. مەك­تەپكە دەيىنگى بىلىم بەرۋ سالاسىندا قىز­مەت ەتەتىندەر ۇلتتىق دۇنيەتانىمعا ساي وقۋ قۇرالدارىنىڭ جەتكىلىكتى ەكەنىن ايتسا, بالالار ادەبيەتىنىڭ وكىلدەرى بۇل ماسەلەنىڭ الى كەمشىن تۇسىپ جاتقاندىعىن جەتكىزدى. جانۋارلار الەمى, ۇلتتىق سالت-داستۇر, ادەت-عۇرىپ, قازاق ەرتەگىلەرى, اڭىز-اڭگىمەلەر, باتىرلار جىرىن كور­نەكى قۇرال رەتىندە قالاي پايدالانىپ جۇرمىز? ماسەلە – وسىندا.

ماعيرا قوجاحمەتوۆا:
جازۋشى, جۋرناليست, «بالبۇلاق» رەسپۋبليكالىق بالالار جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى:

اتا-انا دا, بالا دا سەلقوس

– ون بەس جىل بويى جاسوسپىرىمدەرگە ار­نالعان «بالبۇلاق» جۋرنالىن شىعارىپ جۇرگەندىكتەن, بۇلاردىڭ مىنەز-قۇلقىن قا­داعالاپ, قارىم-قابىلەتىن سارالاپ, ىشتەي سان الۋان پىكىر تۇيىپ جۇرەمىن. كوزىمنىڭ جەتكەنى – قانشا جانۇشىرا وز دەڭگەيىمنىڭ اياسىندا ناقتى ارەكەتكە باعىتتاپ سانا سەزىمدەرىن سەرگىتە تاربيەلەۋگە تىرىسقان بالاقايلارىما, جاس وقىرماندارىما ارمان, تىلەگىمنىڭ, كوز­قاراسىمنىڭ پالەندەي اسەر ەتپەگەنى, ماق­ساتىمنىڭ الى كۇنگە شەيىن ورىندالماعانى. نە­بىر ۇلتتىق, باسقا دا حالىقتاردىڭ ويىن­دارىن تاپتىشتەي جازىپ, تاڭعال دا تاڭعالدىر دەپ, تۇرلى فوكۋستاردى جيناقتاپ ۇسىنعا­نىم­مەن, بۇلدىرشىندەرگە تۇرلى تاپسىرمالار بەرىپ, «با­رىن وزىڭ جاسا, قۇراستىر, دايىندا» دەپ وتىن­گەنىممەن, باياعى جارتاس, بىر جارتاس, اتا-انا دا, بالا دا سەلقوس. سوندىقتان دا بالا­باق­شالارداعى ادىستەمەلىكتەر, وقىتۋ, دامىتۋ قۇرال­دارى بىلاي جاسالۋى كەرەك دەۋگە ىڭ­عايسىزدانامىن. بۇل سالادا تالاي جاڭا جوبا جا­ساپ, بۇلدىرشىندەرىمىزدى لايىقتى ەر جەت­كىزۋ­دىڭ وزگەشە جولىن تالماي ىزدەگەندىكتەن, بوس اقىلدان گورى نە ىستەپ, نە قويعانىمدى اي­تايىن.
ار بالا قايتالانباس دەربەس الەم, ياعني ار­قايسىنا جەكە-دارا تاربيەلىك دامىتۋ قۇرا­لى قاجەت. ادەتتە, بىز كوپشىلىكتى جاپپاي تاربيەلەۋگە بەيىمبىز. وز باسىم توبىردى ەمەس, جەكە ادامدى, تۇلعانى تاربيەلەۋدى جون سا­نايمىن. جۋرناليست, پسيحولوگ, رەداكتور رە­تىندە جەتكىنشەكتەرىمىزدى وزدەرىندەي جەتكىن­شەكتەردىڭ جازعان-سىزعانىمەن العا جە­تەلەپ كەلەمىن. باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ شىعارمالارىنان قۇرالعان حرەستوماتييانى اينالىمعا ەنگىزۋدى ارماندايمىن. ادىستەمە دە, قۇرال دا, بارى سونىڭ ىشىنەن تابىلار ەدى, با­لالاردى بالانىڭ تىلىمەن وقىتۋ كەرەك. «بالبۇلاقتىڭ» سوڭعى جاڭالىعى – جالاۋ مىڭباەۆ (ماڭعىستاۋ وبلىسى, تۇپقاراعان اۋدانى) اتىنداعى مەكتەپ –گيمنازيياسىنىڭ 4-سىنىپ وقۋشىسى, رەدكوللەگييا مۇشەسى البينا سايلاۋبايدىڭ قازاق – ورىس – اعىلشىن تىلدەرى سوزدىگىن قۇراستىرا باستاعانى. مۇنى كەيىن بالاباقشالار مەن باستاۋىش سىنىپتارعا جەكە جيناق قىپ ۇسىنسام دەيمىن.
بۇدان ون شاقتى جىل بۇرىن جۋرنال بە­تىندە «كورگەن تۇسىڭە مان بەر» دەگەن ايدار اشىپ, جەتكىنشەكتەردىڭ كورگەن تۇستەرىن ايت­قىزىپ, سونى سۋرەتكە سالدىرتا باس­تاعانمىن. بالاباقشالاردا بىر ساعات ۋاقىتتى «كورگەن تۇسىمىزدى ايتىپ, سۋرەتكە سالايىق» تاقىرىبىنا ار­ناپ, وزىم باستاپ باۋليىن, جەتەك­شىلىك جاسايىن دەگەن ۇسىنىسىم قول­داۋ تاپپادى. ەگەر بۇعان قى­زىعۋ­شىلىق تانىتسا, ارنايى امال, تاسىلىن دايىنداپ بەرەر ەدىم.
سونداي-اق بىلگىر پەداگوگ, تالانت­تى سۋرەتشى ايگۇل حاكىمجانوۆا ەكەۋمىز «بالالارعا ارنالعان تەك­شەلەر (كۋبيكتەر) ويى­نى», «قۋىرشاقتاردى كيىن­دىرۋ ويىنى» جيناقتارىن دايىنداپ, 2008 جىلى پا­تەنتتەپ, قۇزىرلى ورىن­دارعا ۇسىن­عان­بىز. تىپتى سول كەز­دەگى بىلىم جانە عى­لىم مي­نيسترى قى­زىعۋ­شى­لىق تانى­تىپ, قابىلداۋعا نيەت بىل­دىر­گەنىمەن, ەش نا­تيجە شىقپادى. بەرتىندە تىل كو­ميتەتىنە بىرنەشە رەت تاپسىردىق, ازىرگە وندىرىسكە شىعارۋعا قارجىمىز جوق. بىرنەشە داناسىن جاساتىپ, بالاباقشا تاربيە­لەنۋ­شىلەرى مەن باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارى ارا­سىندا تاجىريبە جۇرگىزگەنىمىزدە, كەرەمەت سۇرا­نىسقا يە بولاتىنىنا كوزىمىز جەتكەنمەن, ات­تەڭ قولىمىزدان تۇك كەلەر ەمەس. قازاقستاندا تىپ­تى تەكشە (كۋبيك) جاساپ دايىندايتىن ورىن دا جوق ەكەن.

 

قۋات اديس,
بالالار اقىنى:

ۇرپاق تاربيەسىنىڭ باسىندا بالالار ادەبيەتى تۇر

– بالالار ادەبيەتىنىڭ ۇرپاق تاربيەسىندەگى رولى قاي قوعامدا بولماسىن ماڭىزدى. تىپتى ۇلتتىڭ كەلەشەگى دە, كورەشەگى دە وسى – بالالار ادەب­يەتىمەن تىكەلەي بايلانىستى. انا تىلى ۇل­تىمىز ۇشىن قانداي قاستەرلى بولسا, سول انا تىلىندە جازىلعان بالالارعا ارنالعان شىعار­مالارعا دا سونداي قۇرمەتپەن قاراۋعا تيىسپىز. با­لالار ادەبيەتى بالا جانىنداي تازا, جاسان­دىلىق, جالعاندىقتان ادا بولۋى كەرەك جانە بالالار ادەبيەتىن جاساۋشىلاردىڭ وزى دە بۇكىل جان-جۇرەگىمەن, بۇتىن بولمىسىمەن بالاعا اينالۋى تيىس. ويتپەگەن جاعدايدا, بالالاردىڭ كىرشىكسىز مولدىر الەمىن كىرلەتەمىز.
بىزدىڭ بۋىن «بالدىرعانمەن» دوس بولدى. ار نومىرىن اسىعا كۇتەتىنبىز. بالالار اقىن­دارى مۇزافار الىمباەۆ, تۇمانباي مول­دا­عاليەۆ, قادىر مىرزا-الي, قاستەك بايانباي, ورا­زاقىن اسقار, انۋاربەك دۇيسەنبيەۆ, بەر­دىبەك سوقپاقباەۆ, شونا سماحانۇلى, جاراس­قان ابدىراش, ەسكەن ەلۋباي, فاريزا وڭعار­سى­نوۆا جانە باسقا دا اعا-اپالارىمىزدىڭ دۇ­نيەلەرىن تالاسا, قۇمارتىپ وقۋشى ەدىك. تاڭ­دايعا باسقاندا, ەرىپ سالا بەرەتىن بالمۇزداق سە­كىلدى تاقپاقتار مەن قىسقا اڭگىمەلەر بالا ۇعىمىنا ساي, قابىلداۋىنا جەڭىل, تىلىنە جا­تىق ەدى. قازىر دە رەسپۋبليكالىق بالالار با­سى­لىمدارىنىڭ ىشىندەگى كوركەمدىك ساپاسى مەن مازمۇنى جاعىنان كوش باسىندا تۇرعان وسى – «بالدىرعان». جۋرنالدىڭ سىرتقى مۇقا­باسىنداعى جانە ىشكى بەتتەرىندەگى تۇرلى-تۇستى سۋ­­رەتتەردىڭ كورگەن كوزگە سۇيكىمى بار. تىپتى بالالار تۇرماق, ەرەسەكتەردىڭ وزىنە ەرەكشە اسەر قالدىرادى. مازمۇنىن ايتپاعاننىڭ وزىندە, وسى سۋرەتتەردەن-اق اتالعان جۋرنالدىڭ ۇرپاق تاربيەسىندە قانشالىقتى ماڭىزدى رول اتقاراتىنىن اڭعارۋعا بولادى. ايتسە دە «بال­دىرعانمەن» باسەكەگە تۇسەتىن وزگە دە بالالار باسىلىمدارى بار. بىراق سول جۋرنالدارداعى سۋرەتتەرگە دەگەن كوزقاراسىم تۇزۋ ەمەس. نەگە دەسەڭىز, كۇندىز كۇن كوزىنە, تۇندە ەلەكتر جارى­عىنا شاعىلىساتىن جىلتىر قا­عازداعى سۋرەت­تەردىڭ ساپاسى جوعارى بول­عانىمەن كوزدىڭ كورۋ قابىلەتىن تومەندەتۋى اب­دەن مۇمكىن. سونىمەن بىرگە, جۋرنالداعى سۋ­رەت­تىڭ كوبى فوتواپ­پاراتتىڭ «ونىمى», دي­زاينى دا جاڭا كومپيۋ­تەرلىك باعدارلا­م­ا­لاردىڭ كومەگىمەن بەزەن­دىرىلگەن جانە ولار بىرى-بىرىنە وتە تىعىز ور­نالاسقان. بالالار­دىڭ قييالى شەكسىز ەكەنىن ەسكەرسەك, تاقىرىپ­تىڭ مازمۇنىن ۇستەۋ ۇشىن فوتوسۋرەتپەن بەر­گەن كەيىپكەرلەردىڭ شەكتەۋلى ىس-قيمىلدارى بالالاردىڭ سۇرا­نىسىن قاناعاتتاندىرا المايتىن سەكىلدى. جۋرنالدى شىعارۋشىلار كىشكەنتاي وقىر­ماندارىن قىزىقتىرۋ ۇشىن وسىلاي بەزەندىرۋدى جون كورگەن شىعار. بىراق كۇندەلىكتى ۇيلەرىندە تەلەديدار مەن كومپيۋ­تەردەن بىر ساتتە الۋان تۇسكە قۇبىلعان بەينە­لەردى كورىپ وتىرعان بالالاردى تۇرلى-تۇستى جىل­تىراق سۋرەتتەرمەن ەلىكتىرە قويۋ دا ەكىتا­لاي. ارينە, ۇرپاق تار­بيەسىنە قىزمەت ەتىپ وتىرعان سوڭ, بۇل جۋرنال­داعى اقىلداستار القا­سىندا مەديتسينا سا­لاسىنىڭ ماماندارى مەن پسيحولوگتار بار شىعار. اتا-انا رەتىندە الاڭداۋعا نەگىز جوق ەمەس. ويتكەنى ۇيدە وتى­رىپ, بالالارىمىزبەن بىر­گە جىلتىر قاعازدى كى­تاپ, جۋرنالداردى وقى­عان وزىمىزگە ار­بىر مينۋت سايىن كو­زىمىزدى تىنىقتىرىپ وتىرۋ­عا تۋرا كەلەدى. سون­دىق­تان ەڭ الدىمەن دەنى ساۋ ۇرپاق تاربيە­لەۋ­دى وي­­لاساق, وسى جاعىن دا ەسكەرگەنىمىز جون سە­­­كىلدى.
بالالارعا ارنالعان شىعارمالاردى سوز ەت­كەندە مىنا ماسەلەنى دە اينالىپ وتە ال­ماي­مىز. قازىرگى بالاباقشا جاسىنداعى بۇلدىر­شىن­دەرگە ارنالعان كورنەكى قۇرالداردا ۇلتتىق نا­قىشتى بايقاي الماي جۇرمىز. ەسەسىنە قازىرگى زا­ماناۋي تەحنيكالاردىڭ اتاۋلارى مەن سۋرەت­تەرى كوپ كەزدەسەدى. سوزدىك قورىمىزعا جاڭادان ەنگەن تەرميندەردى بالالار كۇندەلىكتى وتبا­سى­نان, ويناعان ورتاسىنان ەستىپ, بىلىپ, كورىپ جۇر. سوندىقتان سول كورنەكى قۇرالداردىڭ بەتى­نەن كونە جادىگەرلەرىمىزدىڭ سۋرەتتەرى ورىن السا, ۇمىتىلىپ, ارحايزمگە اينالىپ كەتكەن سوزدەرىمىز دە «تىرىلەر» ەدى دەيمىز. سو­لاردىڭ قاتارىنان حالقىمىزدىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىندە تۇتىنعان: باسپانامىز – كيىز ۇيدەن باستاپ, قارۋ-جاراقتار, ات ابزەلدەرى, ۇستا قۇرالدارى, ساز اسپاپتارى, قولونەر بۇيىم­دارى, ۇلتتىق كيىمدەر جانە كوشپەندى حا­لىقتىڭ كۇنكورىس قاجەتتىلىگىن وتەپ, قازاق­تىڭ جانىمەن بىتە قايناسىپ كەتكەن تورت تۇ­لىك­تىڭ تۇرىن جانە جىنىس, جاس ەرەكشەلىگىنە قاراي اتاۋلارىن دا كورگىمىز كەلەدى. ياعني, بۇگىنگى جاھاندانۋ ۇدەرىسىندەگى قازاق بالالار ادەبيەتى ۇلتتىق مۇددەگە كوبىرەك كوڭىل بول­گەنىن قالايمىز.
«وتان – وتباسىنان باستالادى». ەندەشە, بىز دە بالالارىمىزدى وتانسۇيگىشتىككە, ۇلت­جاندىلىققا تاربيەلەۋدى وتباسىنان باستاۋى­مىز كەرەك دەسەك, مۇنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى دە بالا تاقىرىبىنا قالام تارتىپ جۇرگەن اقىن-جازۋشىلارعا ارتىلادى. ماسەلەن, اربىر بالانىڭ ەلىنىڭ, تۋعان جەرىنىڭ تاريحىن تانۋى وزىنىڭ شىققان تەگىن بىلۋدەن باستالادى. سون­دىقتان تىلى شىعىپ, ەسى كىرگەن بالاعا جەتى اتا­­سىن سانامالاپ وتىرىپ ۇيرەتۋ اسا ماڭىز­دى. ەسەيگەن سايىن سول بابالارىنىڭ ىشىندەگى بي, باتىرلاردىڭ شەشەندىك سوزدەرى مەن باتىرلىق ەرلىكتەرىن تالداپ تۇسىندىرۋ دە ارتىق بولمايدى. بۇل جەردە جەرشىلدىك, رۋشىلدىق دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسپاۋى كەرەك. كەرىسىنشە, ار بالا ۇلت پەن ۇرپاقتىڭ اماندىعى جولىندا كۇرەسىپ, قازاققا ورتاق تۇلعاعا اينالعان وز اتاسىمەن ماقتانۋى تيىس. ويتپەگەن جاعدايدا بالالارىمىز سەريالداردا ناسيحاتتالىپ جاتقان كارىس پەن تۇرىكتىڭ قاھارماندارىنا ەلىكتەپ, سولاردىڭ اتىن يەلەنۋ ۇشىن بىرى-بىرىمەن تالاسۋىن جالعاستىرا بەرەتىن بولادى جانە بۇل ۇشىن بالالاردى كىنالاي المايمىز. سونداي-اق بالالارعا ارنالعان شىعارمالاردا اتا-انانىڭ قادىرىن بىلۋگە, باۋىرلارىن سىي­لاۋعا جانە باسقا دا سول اۋلەتكە جاقىن ادام­داردىڭ تۋىستىق اتاۋلارى جايىندا ماعلۇمات بەرە­تىن تاقپاقتاردىڭ كوبەيگەنى دۇرىس بولار ەدى.
جاسىراتىنى جوق, بۇگىنگى بالالار تابي­عات­تان تىم ال­شاق­تاپ كەتتى. وزىن قورشاعان ورتانى تازا ۇستاۋ, اڭ-قۇس­تاردى, وسىمدىك دۇنيەسىن قورعاۋ جانە ولاردىڭ اتاۋ­لارىن ايتۋ­دا مۇدىرىپ قا­لادى. وسى ماسەلەگە دە كوپ كوڭىل بول­سەك, ۇيدەن شىقپاي, تەلەديدار مەن كوم­­پيۋتەردىڭ الدىنا جىپسىز بايلانىپ, سىرتقى دۇنيەنى كوزىمەن كورىپ, سەزىنىپ, سىرىنا قا­نىق­پاي, تەك اينەكتەن تاماشالاپ وتىرعان جاس جەتكىنشەكتەردىڭ دۇنيەتانىمىن كەڭەيتەر ەدىك. ۇرپاققا ۇلتتىق باعىتتا تاربيە بەرۋدەگى كولدەنەڭدەپ الدىمىزدان شىعا بەرەتىن بۇل ماسەلەلەر كەشەلى-بۇگىن كوتەرىلىپ وتىرعان جوق. ۇرپاق تاربيەسى – ماڭگىلىك تاقىرىپ. تەك بىز ۇرپاق تاربيەسىنىڭ باسىندا وسى بالالار ادەبيەتى تۇرعانىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك…

قارلىعاش بايعابىلوۆا,
«ارۋنا» باسپاسىنىڭ باس رەداكتورى:

ار جاستىڭ وز ەرەكشەلىگى بار

– بىز بالالارعا ارنالعان ەنتسيكلوپەدييا, ەر­تە­گىلەر, اتا-انالارمەن بىرگە وقيتىن تۋىن­دىلار, بالانى جان-جاقتى دامىتاتىن ارتۇرلى كىتاپتار, ويىنشىق-كىتاپتار, وقۋ قۇرالدارىن شىعارامىز. كىتاپتارىمىز سان الۋان. بىراق ەڭ نەگىزگى ماقسات – بالالاردىڭ جاس ەرەكشەلىگى ەس­كەرىلگەن, زامان تالابىنا ساي قۇراس­تىرىل­عان, سۇرانىسقا يە كىتاپ شىعارۋ. بۇرىنعى كەزدە اۆتورلار مەكتەپكە دەيىنگى بالالارعا ار­نالعان كىتاپ دەگەن ۇعىممەن عانا تۋىندى­لا­رىن جارىققا شىعارعان. ياعني, بالانىڭ جاس ەرەكشەلىگىن ەسكەرۋ بارىسىندا جالپىلاما ۇعىم بولدى. قازىرگى كەزدە اربىر جاستى ەسكەرۋ قول­عا الىنىپ وتىر. زامان تالابى سونداي. ويت­كەنى اتا-انا بالاسىنىڭ جاسىنا لايىقتى دۇنيە ىزدەيدى. بۇرىنعى ۇعىممەن قالىپتاسقان اۆتورلار ۇشىن بۇل تالاپ بىرشاما قيىندىقتار تۋعىزىپ وتىر. دەگەنمەن «كوش جۇرە تۇزەلەدى» دەمەكشى, بەتبۇرىس بار. ماسەلەن, 2 جاستاعى با­لانىڭ سوزدىك قورى مەن 3 جاستاعى بالانىڭ سوز­دىك قورىن سالىستىرا المايمىز. سون­دىق­تان اربىر جاستى ەسكەرە وتىرىپ, سول جاستاعى بالا تۇسىنەتىن ولەڭدەر مەن اڭگىمەلەر, ەرتەگى­لەر جازۋ قاجەتتىگى تۋىندادى. بۇل كەز كەلگەننىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن ىس ەكەنى انىق. بۇعان ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك, تالانت, دارىن كەرەك. ەكىنشى ماسەلە – كىتاپتى بەزەندىرۋ. بەزەندىرۋ بارىسىندا سۋرەتتىڭ ۇلكەن ورىن الاتىنى بەل­گىلى. قازاقتىلدى سۋرەتشىلەردىڭ ورىستىل­دى­لەرگە قا­راعاندا از ەكەنىن اڭعاردىق. مىنە, وسىدان كەيبىر سۋرەتتەردىڭ قازاقى تانىمنان الشاق­تاعانى بايقالادى. ونداي كىتاپتاردى كورگەن اتا-انالار ەسكەرتۋ ايتىپ جاتادى. كوپۇلتتى مەم­لەكەت ەكەنىمىزدى ەسكەرسەك, بىر باعىتتا جۇ­مىس جاساۋعا بولمايتىنى دا تۇسىنىكتى. بىراق وز تىلىمىزدى, سالت-داستۇرىمىزدى وزىمىز دارىپ­تەمەسەك, ەشكىم بۇل ماسەلەنى كوتەرمەيدى. قو­رىتا ايتساق, كىتاپ شىعارۋ – وتە جاۋاپتى دا ماڭىزدى شارۋا. كوپ ماسەلەلەرگە كوڭىل بو­لىپ, ار وقىرماننىڭ كوڭىلىنەن شىعۋعا تى­رى­سۋ كەرەك. بالا العاش قولىنا العان كىتابىن ۇمىتپايتىنداي دارەجەگە جەتكىزگەن جون. وسى ورايدا «ارۋنا» باسپاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى قولدارىنان كەلگەنشە زامان تالابىنا ساي ەڭبەك ەتىپ كەلەدى.

ايگەرىم سۇلەيمەنوۆا,
الماتى قالاسىنداعى №35 بالاباقشا مەڭگەرۋشىسى:

ەرتەگى كەيىپكەرلەرىمەن تاربيەلەپ كەلەمىز

– بالالارعا ارنالعان تاقىرىپتارىمىز سان الۋان. ماسەلەن, ماماندىق يەلەرى تاقى­رى­بىن قوزعاساق, سوعان ساي ارنايى سۋرەتتەر ۇسىنىپ, بۇلدىرشىندەرىمىزگە تانىستىرامىز. قازىر زامان تالابىنا ساي اربىر بالاباقشادا ين­تەراكتيۆتى تاقتا بار. اسىرەسە, مەكتەپكە دايار­لىق توبىندا تاقتانى جيى پايدالانامىز.
بيىلعى باعدارلاما بويىنشا 9 ايعا ار­نايى تاقىرىپتار بەكىتىلدى. ۇلت­تىق قۇندى­لىق­تاردى ۇلىق­تاۋدى دا ۇمىتپايمىز. وسى بە­كىتىلگەن تاقىرىپتاردى تۇسىن­دىرۋ با­رىسىندا تاربيەشى بەلگىلى بىر كەيىپكەر ار­قىلى ۇلتتىق داستۇردى تانىس­تىرا­دى. بالانىڭ تانىمىن كەڭەيتۋ باعىتىندا تۇرلى ادىس-تا­سىلدەردى ەنگىزدىك. ماسەلەن, بيىل قازاق ەرتەگىلەرى كەيىپ­­كەر­لەرىنىڭ قۋىرشاق­تارىن الدىق. مىسالى, سۋتاۋىسار, قاڭ­باق شال سىندى كەيىپكەرلەرىمىز بار. ياعني, تاربيە­شىلەرىمىز بۇل قۋىرشاقتاردى قولعا كيىپ, سول ەرتەگىنى بالالارعا تانىستىرىپ, كىشى­گىرىم قويىلىم جاسايدى. جاس ەرەكشە­لىك­تەرىنە قاراماي, بۇل قۋىرشاقتاردى بارلىق توپتارعا تانىس­تىرا­مىز. تاعى بىر جاڭالى­عىمىز, بۇل­دىرشىندەرى­مىزگە ارناپ جينالاتىن كيىز ۇي الدىق. ار بالا شاڭىراعىن, ۋىعىن كونسترۋك­تور سيياقتى وزى جيناپ قۇراستىرىپ ۇي­رەنەدى. بىر جاعىنان, ۇلتتىق دۇنيەمىزدى دارىپتەسەك, ەكىنشىدەن, بالانى دامىتۋعا ۇلەس قو­سا­مىز. دەگەنمەن كوپ نارسە تاربيەلەۋ­شى­لەرى­مىزگە باي­لانىستى. ادىس­تەمەلىك, كورنەكى قۇرال­دارى­مىز بار.
ما­سەلە – سونى بالاعا قى­زىقتى ارى ۇعىنىق-تى قى­لىپ جەكىزۋ جاعى كەم­شىن تۇسپەسە بو­ل­عانى.

گۇلميرا اپاەۆا,
«نۇربوپە» جەكەمەنشىك بالاباقشاسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى:

كورنەكى قۇرالدارعا ارنايى اقشا بولىنەدى

– «بالاپان» باعدارلاماسى بويىنشا مەم­لەكەتتەن ار بالانى دامىتۋعا, وقىتۋعا قاراجات بولىنەدى. بولىنگەن قاراجاتتىڭ بىر بولىگى ويىن­شىقتارعا, تاعى بىر بولىگى كورنەكى قۇرال­دارعا ارنالادى.
قازىر ار تاقىرىپقا وراي ارنايى شى­عارىلعان كورنەكى پلاكاتتاردى قولدانامىز. ار توپتىڭ «2+», «3+», «4+», «5+» دەگەن جاس ەرەكشەلىگى ەسكەرىلگەن باعدارلاماسىنا وراي وزىنىڭ ارنايى حرەستوماتيياسى بولادى. «الما­تىكىتاپ», «اتامەكەن», «ارمان پۆ», «كۇن­ساۋلە» باسپالارى شىعاراتىن ادىستەمەلىكتەر مەن كىتاپتاردى قولدانامىز. بىر ايتا كەتەر­لىگى, قازىرگى كەزدە بالالارعا ارنالعان اربىر كى­تاپ بالانى سۋرەتىمەن, كەيىپكەرلەرىمەن بىر­دەن باۋراپ الادى. بۇل جاعىنان ىلگەرىلەۋ باي­قالادى. كىتاپتاردىڭ بارلىعى قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە شىعادى.
مينيسترلىك بەكىتكەن بيىلعى باعدارلاما­دا بىرشاما وزگەرىستەر بار. 9 ايعا 9 تاقىرىپتى بەلگىلەدى. ونىڭ ىشىندە بولەك 4 تاقىرىپشاسى بار. جاڭا باعدارلامادا ۇلتتىق داستۇرگە
ەرەك­شە مان بەرەتىنىن بايقاۋعا بولادى. اتاپ ايت­قاندا, «مەنىڭ قازاقستانىم», «سالت-داس­تۇر مەن فولكلور», «تەاتر الەمى» سيياقتى تاقى­رىپتار بالالار ۇشىن وتە قىزىقتى. تار­بيەشىلەرىمىز وسى تاقىرىپتاردى ارى قاراي دا­مى­تىپ, ار بالاعا يكەمدەيدى. ۇلتتىق دۇنيە­لەرىمىزدى ناسيحاتتاۋ باعىتىندا جىل سايىن ناۋرىز مەيرامىن تويلاعان كەزدە بارلىق داستۇرىمىزدى قويىلىممەن تانىستىرامىز.
راسىندا, بۇگىنگى جاھاندانۋ داۋىرىندە با­لالارعا ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى سىڭىرە بىلۋ ماڭىزدى. بۇل وڭاي شارۋا ەمەس. كەيبىر تاقىرىپتار بالانىڭ جاسىنا بايلانىستى كۇردەلى بولۋى دا مۇمكىن. سوندىقتان تاربيەشى ار بالانىڭ ەرەكشەلىگىن ەسكەرىپ, تاقىرىپ­تاردى تۇسىندىرگەنى ابزال.

باعلان بايزىحانوۆا,
اتا-انا:

بالانىڭ كىتابىن كۇردەلەندىرۋدىڭ قاجەتى جوق

– بۇگىنگى بالالار جاڭا زاماننىڭ تەح­نو­لوگييالارىن بىزدەن ەرتە ارى تەز يگەرىپ كەتكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. تىپتى «تاي-تايلاپ» جۇرە باس­تاعان بۇلدىرشىننىڭ وزى پلانشەت پەن سمارت­فون­داردى ەركىن پايدالانادى. بالالار كو­بىنەسە شەتەلدىك مۋلتفيلمدەردى كورىپ وسۋدە. سەبەبى, ولاردىڭ انيماتسيياسى, ستسەنارييى با­لانى بىردەن وزىنە باۋراپ الاتىنى جاسىرىن ەمەس. وسىدان كەيىن بالاعا وزىمىزدىڭ قازاقى ەر­تە­گىلەرىمىزدى تۇسىندىرۋ قيىن. بالاباقشا­لار­دا ۇسىنىلعان ادىستەمەلىكتەر بالانى سوزسىز دا­مىتادى. الايدا قازاق تىلىندەگى ادىستەمە­لىك­تەر كوپ جاعدايدا تۇسىنىكسىز بولىپ كەلەدى. ما­سەلەن, مەنىڭ بالام قالادا وسكەن. سوندىق­تان قازاقشا ىدىس-اياق اتاۋلارىن, كەيبىر قازاقى اتاۋلاردى بىلە بەرمەيدى. بالاباقشادان كەل­گەن سوڭ ۇيدە مەنەن بارىن قايتالاپ, سۇراپ شى­عادى. ۇلتتىق دۇنيەلەرىمىزدى بالاعا تا­نىستىرىپ وتىرامىن. كەيبىر تاقىرىپتاردى ۇسىنعاندا, بالانىڭ جاس ەرەكشەلىگى ەسكەرىل­مەيتىنى قىنجىلتادى. تاربيەشى اربىر بالانىڭ قابىلەتىن ەسكەرسە دەيمىن. سەبەبى, وز بالام كۇردەلى اتاۋلاردى بىردەن جاتتاي المايدى. سون­دىقتان ۇيدە مىندەتتى تۇردە ەرتەگىلەر وقىپ, تۇرلى تانىمدىق جاتتىعۋلار جاسايمىز. تاعى بىر قيىندىق بار: كىتاپ دۇكەندەرىنە بارساق, قىزىلدى-جاسىلدى, كوزدىڭ جاۋىن الا­تىن لوگيكالىق جاتتىعۋلار كىتابى, ەرتە­گىلەر – ورىس تىلىندە. بالا اۋەلى كىتاپتىڭ سىر­تىنا, سۋرەتىنە قىزىعاتىنى راس. رەسەيدەن كە­لەتىن ونىمدەر بالانى جان-جاقتى دامىتۋعا ەرەك­شە مان بەرەدى, ارى تىلى دە قاراپايىم. وكى­نىشكە قاراي, قازاق تىلىندەگى كىتاپتار دامىپ كەلەدى دەگەنىمىزبەن, تىلى وتە اۋىر. باسپاگەرلەر دە, كىتاپ اۆتورلارى دا وسىنى ەسكەرمەيدى. با­لانىڭ كىتابى وز تىلىندە سويلەگەندە عانا وتىمدى بولادى. ونى قولدان كۇردەلەندىرۋدىڭ قاجەتى شا­مالى.

ماسەلەنىڭ توقەتەرى:

ال-فارابي: «تاربيەسىز بەرىلگەن بىلىم – ادامزاتتىڭ حاس جاۋى» دەپ تەگىن ايتپاسا كەرەك. تاربيەنىڭ باستاۋى – بالاباقشادا. بالاعا نەنى ۇيرەتەسىز, سونى قاعىپ الادى. نەنىڭ دۇرىس, نەنىڭ بۇرىس ەمەس ەكەنىن بالاباقشاداعى بالانىڭ اڭعارمايتىنى بەلگىلى. دۇرىس تاربيە دەگەنىمىز نە? جالپى, كوپشىلىك «بالا وزىمەن-وزى وسەدى» دەپ پايىمدايدى. بۇل – قاتە تۇسىنىك. سمارتفونمەن, تۇرلى گادجەتپەن بالانى الداۋدىڭ قاجەتى جوق. توبىردى تاربيەلەۋ وڭاي, تۇلعانى تاربيەلەۋ قيىن. بالاڭىزدى كەلەشەك تۇلعا ەتىپ تاربيەلەگىڭىز كەلسە, تاربيەنى بۇگىننەن باستاڭىز. ول ۇشىن بالانىڭ وزىن-وزى قورعاۋ, وزىن-وزى قالىپتاستىرۋ ينستينكتىن وياتساڭىز بولعانى.

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*