جاڭا الىپبي ھام تاجىريبە

1566
0
بولىسۋ:

قازىر لاتىن الىپبيى تۋرالى اڭگىمە كوبەيدى. قازاقتىڭ جاڭا الىپبيگە كوشەتىنى, دۇرىسى قايتا ورالاتىنى باسى اشىق ماسەلە. بۇل – كوپشىلىكتى قۋانتادى. بۇگىندە جازۋدىڭ جاڭا ۇلگىسىنە وتۋ شاراسى قىزۋ باستالىپ كەتتى. تالايدان بەرى ارا-تۇرا اڭگىمە بولىپ, ەندى كوپتەن كۇتكەن شارۋا ىسكە اسايىن دەپ جاتىر. اعا بۋىن وكىلدەرى ونىڭ قىزىعىن از كورۋى مۇمكىن, ال كەلەر ۇرپاق, جاڭا بۋىنعا ونىڭ پايداسى مول. سولاردىڭ بولاشاعى ۇشىن قام-قارەكەت قوي بۇل.

الەمدە قانشا حالىق – جەر شارىنىڭ قانشا پايىزى لاتىن الىپبيىن پايدالاناتىنى, قىرۋار اقپاراتتى سول الفاۆيت ارقىلى اعىلشىن تىلىنەن الاتىنى ايتۋداي-اق ايتىلىپ جاتىر. بۇگىندە 4 ميل­ليارد 900 ميلليون ادام لاتىن الپبيىن قولدانادى ەكەن. ورىستىڭ كيريلل الفاۆتيىمەن قوسا, الەمدىك لاتىن الىپبيى ارقىلى اعىلشىن تىلىن دە بىلىپ السا, بىزدىڭ قازاق تەك ۇتادى. تۇپتەن كەلگەندە, ۇشتىلدىلىك دەگەن سول شىعار.
قازىرگى زاماندا تالاي ەلگە تانىمال تاڭبالارمەن, اسىرەسە, تۇركىتەكتەس اعايىندارمەن وسى الىپبي ارقىلى بايلانىسىپ, جا­قىنداسا بەرسەك, بىرلىگىمىز نى­عايىپ, ىنتىماعىمىز جاراسا تۇسپەي مە? شىنتۋايتىندا, تىلىمىزدىڭ تۇپ-توركىنى ورتاق, تەرەڭىنە ۇڭىل­سەك, ار سوزدىڭ ماعىناسىن تۇسىنە الامىز عوي. ەل ەندى قولعا الىپ, شىنداپ كىرىسىپ, كوشەيىن دەپ وتىرعان الىپبيىمىز بىزدى تۋىستاس اعايىندارمەن تىپتى جاقىنداستىرا تۇسەتىنى قۋانتادى.
بۇرىنعى وكتەم ساياساتتىڭ قاھارلى نۇسقاۋىنان قۇتىلىپ, ەندى جالتاقتاماي بۇل ىسكە بەل شەشە باتىل كىرىسەتىن ۋاقىت جەتتى.
ەندى وز تاجىريبەمنەن مىسال كەلتىرەيىن. باياعىدا-اق, قا­زاق­ستان وز تاۋەلسىزدىگىن جارييالاعان كۇننىڭ ەرتەسىندە باتىس گەرمانيياعا – ميۋنحەندەگى «ازاتتىق» راديوسىنا شاقىرىلدىم. ونداعىلار لاتىن الىپبيىن پايدالانادى ەكەن. سويتىپ, 25 جىل بۇرىن لاتىن الىپبيىنە وتكەنمىن. حالىقارالىق «ازاتتىق» راديوسىندا قىزمەت ىستەگەن جىلداردا العاش ميۋنحەندە, كەيىن پراگادا قازاق تىلىندە حابارلار جاساي جۇرىپ, سولاردىڭ تەكستەرىن قازاق تىلىندە لاتىن الىپبيىمەن جازىپ وتىردىم. وسىدان ەلۋ-الپىس جىل بۇرىن, سوعىستان سوڭ تۇركييادان گەرمانيياعا قونىس اۋدارا باستاعان قازاقتار لاتىن الىپبيىن پايدالاناتىن. ميۋنحەندە جۇرگەندە بايقاعانىم, لاتىن الىپبيىنە وتۋدىڭ قيىندىعى جوق, تەك قورىقپاي باتىل قادام جاساپ, وقي بەرۋ, جازا بەرۋ كەرەك. سوندا, ادام جاتتىعادى. قازاقستانعا كەلگەن سوڭ, وز ورتامىزعا وراي, امال جوق كەيدە كيريلمەن, بىرەسە, لاتىنمەن جازىپ ابدەن شاتاستىم. سوندىقتان بىر جاعىنا شىعۋ كەرەك بولدى. ەندى مىنە, سەكسەن جىلدان سوڭ قازاق ەلى قايتادان لاتىن الىپبيىنە وتۋگە بەت الدى. الداعى جىلداردا ول ۇشىن ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا, وقۋلىق, كىتاپتار, تەحنيكالىق قۇرالدار ت.ب. بارى جاساقتالىپ, الىپ­بيىمىز بەكىتىلگەن سوڭ, باتىل قادامعا بارىپ ارەكەت جاساۋىمىز كەرەك.
قازىر جۇرت تالقىلاۋىنا لاتىن الىپبيىنىڭ 20-دان اسا نۇسقاسى ۇسىنىلىپتى. ا دەگەندە, پارلامەنت وتىرىسىندا ۇسىنىلعان بىر عانا نۇسقانى حالىق اسا قابىلداماي جاتىر. قاراپايىم جۇرت ەندى قۇ­لاق تۇرىپ, تۇسىنە باستاعان ديگراف دەگەنىڭىز ەكى ارىپتىڭ قوسىندىسى كورىنەدى. سونىمەن جازساق, ناعىز كوپسوزدىلىكتىڭ كوكەسى بولايىن دەپ تۇر. ارى ديگراف نۇسقاسىمەن قىسقارعان سوزدەردى باس ارىپپەن جازار بولساق, ەشكىم تۇسىنبەيتىن قويىرتپاق سوندا ورىن الادى. مىسالى, «قر بعم عك» دەگەن قىس­قارعان سوزدى ەكى ارىپتىڭ قوسىندىسى ارقىلى لاتىن الىپبيىمەن جازىپ كورىڭىزشى? ودان دا تىل ماماندارى ايتىپ جۇرگەن دياكريتيكا, ياعني بىر دىبىس, بىر ارىپ نۇسقاسى ارى قىسقا, ۇعىنىقتى, وتە تيىمدى ەكەن. ول ۇشىن ەۋروپا ەلدەرىنەن, مىسالى, نەمىس كلاۆياتۋراسىن قولدانۋعا بولادى. بۇل ارى ينتەرنەت جوباعا لايىق, الەمنىڭ قاي تۇكپىرىندە بولسا دا سونى پايدالانۋعا ىڭعايلى.
تىلگە كەلگەندە, لاتىن الىپبيىنە وتۋ تۇرعىسىندا ارتۇرلى پىكىرتالاس بولىپ جاتۋى زاڭدىلىق. ايتسە دە, مەملەكەتتىك تىلدى وقىپ ۇيرەنۋدە قازىر سوناۋ توقسانىنشى جىلدارداعىداي بىرجاقتى سىڭارەزۋلەپ ورەكپىپ كەتۋ سايابىرسىعان. تىل ۇيرەنۋدى ۇلتتىق ماسەلەگە اينالدىرۋعا بولمايتىنىن تەرىسكەيدەگىلەر دە تۇسىنە باستاعان. سوندىقتان تىم جالتاقتاي بەرۋ ارتىق. دالەلمەن, ورىندى ۋاجبەن, سابىرمەن تۇسىندىرسەڭ, ولار دا مويىنسۇنادى.
سولتۇستىك وڭىردە قازاقتار الى دە از. سولاردىڭ وزى شۇلدىرلەپ ار جاعىنداعى كورشىلەردىڭ تى­لىن­دە سويلەۋگە بەيىم. تىلدىك ور­تا جوق. سويتسە دە, بۇرىنعىداي ەمەس, مەملەكەتتىك تىل قازاق تى­لى ەكەنىن, قازىر ەلىمىزدەگى قازاق­تىل­دى اۋديتورييانىڭ ۇلەس سالما­عى­نىڭ ارتىپ كەلە جاتقانىن ىش­تەي مويىندايدى. العاشقى جىل­دار­داعىداي ەمەس, مەملەكەتتىك تىلگە قارسى بولىپ وتىرعاندار بايقالمايدى. كەرىسىنشە, اۋ باستا, تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا, كوپشىلىك جۇرت داعدارىپ قالعاندا, سولتۇستىك وبلىستارداعى قالا اتاۋلارىن وزگەرتىپ جىبەرۋ كەرەك ەدى دەيتىندەر جيى كەزدەسەدى.
تىل ماسەلەسى دەگەندە تەك بىر پروبلەمامەن شەكتەلىپ قالمايمىز. بۇل وڭىرلەر سوناۋ تاۋەلسىزدىك العان جىلدارداعى قالىپتان كوپ وزگەرىسكە تۇسپەگەن. ەلدىمەكەندەردىڭ اتاۋى الى اۋىسپاعان. كوممۋنيستىك قىزىل كوسەمدەردىڭ ەسىمدەرىنەن قۇتىلاتىن ۋاقىت جەتتى. ونوماستيكا جايىن دا, ەسكى كەڭەستىك اتاۋلاردان ارىلۋ كەرەكتىگىن دالەلدەرمەن تۇسىندىرە بىلۋ قاجەت. ولار دا شيرەك عاسىردان استام ۋاقىتتان بەرى بىزدىڭ ناقتى قادامدارعا بارا الماي جالتاقتاپ كەلگەنىمىزدى بىلىپ وتىر. بۇل ماسە­لەدە قورقاقتىق تانىتا بەرۋگە بولمايتىنىن بايقاۋعا بولادى. جالاڭ ۇران, جالعان پاتريوتيزممەن ورىستىلدى اۋديتورييانىڭ بەتىن بەرى قاراتۋ مۇمكىن ەمەس.
مەملەكەتتىك تىلمەن قوسامجار­لا­تىپ, «دارىحانا-اپتەكا», «اسحانا- ستولوۆايا» «نان-حلەب», «مەكتەپ-شكولا», «كەنەسارى كوشەسى-ۋليتسا كەنەسارى» دەپ جازا بەرۋدىڭ نە كەرەگى بار. بىر عانا مەملەكەتتىك تىلدە «دۇكەن», «مەكتەپ» «ەمحانا» دەپ جازا بەرسەك بولماي ما? ول ونسىز دا بارىنە تۇسىنىكتى عوي. ەشكىم ساۋاتسىز ەمەس. الايدا بىزدە بارى كەرىسىنشە, ار تۇستا تەك ورىس تىلىندەگى اتاۋلار كوپ. كوشەدەگى جازۋلارعا كوز سالساڭىز سوعان كۋا بولاسىز. بۇل – تىل تۋرالى زاڭدى بۇرمالاۋ.
بايقاساڭىزدار, قازاقپارات اگەنتتىگى بىرنەشە جىلدان بەرى كيريلمەن قاتار, لاتىن الىپبيىن دە قولدانىپ جۇر. سونىمەن قوسا, توتەنشە جاعداي قىزمەتى كۇندەلىكتى حابارلاماسىن تەلەفون ارقىلى قازاق, ورىس تىلدەرىندە لاتىن الىپ­بيىمەن جارييالانىپ جۇر عوي. سونى بارىمىز قينالماي وقيمىز, ەش قيىندىعى جوق.
دال قازىرگى نەگىزگى ماسەلە – قازاقتىلدى ورتانىڭ لاتىن الىپبيىنە وتۋى بولىپ وتىر. ورىستىلدى قا­زاق­تار, وزگە ۇلت وكىلدەرى سوندا بۇل شارادان تىسقارى قالا ما?- دەگەن ماسەلە ويلاندىرادى. جازۋ, وقۋ, ارى قاراي بىلىم الۋ قالاي بولادى? بۇل جىككە بولىنۋگە اپارىپ سوقتىرماي ما. قازىر قازاق مەكتەپتەرىنە ەلى­مىز­دىڭ سەكسەن پايىز وقۋشىسى بارۋدا. قۇداي كوپ كورمەسىن, قارا­كوز­دە­رىمىز قاۋلاپ وسىپ كەلەدى. دەمەك, بولاشاقتا بۇكىل مەملەكەتتە, ەلى­مىز­دەگى بارلىق مەكتەپتە لاتىن ارپىن ەنگىزۋ جايىن باتىل تۇردە, ناق­تى دالەلدەرمەن ناسيحاتتاي بە­رۋىمىز كەرەك. لاتىن الىپبيىنە وتۋ – قازاق تىلىن دامىتۋدىڭ ۇلكەن مۇم­كىندىگى. قاتەلىكتەر, كەمشىلىكتەر كەز­دەسە جاتار, الايدا كوش جۇرە تۇزەلەدى.

ساياسات بەيىسباي,
حالىقارالىق جۋرناليست

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*