مەكتەپتەردە قاعاز جۋرنالعا تىيىم سالىنادى

1240
0
بولىسۋ:

قازاقستاندا «مەگا-زاڭ» ازىرلەندى. ول ەلىمىزدى الەمدىك رەيتينگتەردە تاياۋدا-اق وزىق «وتىزدىق» قاتارىنا قوسۋى مۇمكىن. بۇل باقىتجان ساعىنتاەۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن ۇكىمەتتىڭ كەشەگى وتىرىسىندا مالىم بولدى. جيىندا ۇكىمەت مۇشەلەرى الدىمەن 9 ايداعى ينفلياتسييا دەڭگەيىن باعامداپ, ونى جىل سوڭىنا دەيىن ۇستاپ تۇرۋ شارالارىن قارادى. سونداي-اق كۇن تارتىبىنە ەلەكتروندىق بىلىم بەرۋ ماسەلەلەرى, كاسىپكەرلىك قىزمەتتى رەتتەۋدى جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان زاڭ جوباسى شىعارىلدى.

بىرىنشى ماسەلە بويىنشا بايانداعان ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترى تيمۋر سۇلەي­مەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, «جىل با­سىنان بەرى رەسپۋبليكادا ينفلياتسييالىق ۇدە­رىستەردىڭ باياۋلاعانى بايقالادى».
– بيىل قىركۇيەك ايىندا ينفلياتسييا 0,3 پايىزدى, جالپى جىل باسىنان بەرى – 4,2 پايىزدى قۇرادى. باياۋلاۋدىڭ نەگىزگى فاكتورلارى «ۆاليۋتالىق نارىقتاعى جاع­دايدىڭ تۇراقتانۋى», «نارىقتاعى ينفليا­تسييالىق كۇتىلىمدەردىڭ ۇستامدى بولۋى», «ازىق-تۇلىك تاۋارلارىنىڭ نەگىزگى تۇرلەرى بويىنشا ونىم شىعارۋدىڭ وسۋى» بولدى. اتاپ ايتقاندا, ازىق-تۇلىك تاۋارلارىنىڭ باعالارى سوڭعى ۇش اي قاتارىنان تومەندەۋدە. بۇل رەتتە, ازىق-تۇلىكتىك ەمەس تاۋارلار باعاسى تامىزدا جانە قىركۇيەكتە جوعارىلاي باستادى. اقىلى قىزمەت تۇرلەرى بويىنشا تاريفتەر بىرقالىپتى قارقىنمەن وسۋدە, – دەدى باس ەكونوميست.
ونىڭ دەرەگىنشە, جىل باسىنان بەرى ەلىمىزدە ازىق-تۇلىك تاۋارلارىنىڭ باعاسى 3,1 پايىزعا, ازىق-تۇلىكتىك ەمەس تاۋارلار با­عاسى – 5,5 پايىزعا, اقىلى قىزمەتتەر باعاسى 4,3 پايىزعا قىمباتتاپتى. ازىق-تۇ­لىكتەر باعاسىنىڭ ماۋسىمدىق تومەن­دەۋىنە قاراماستان, جالپى العاندا, پيياز, سابىز, قىزىلشا, قوي ەتى جانە سيىر ەتى باعا­سىنىڭ بىردەن ەكى تاڭبالى سانعا قىمباتتاعانى تىركەلدى.
ارزانداۋ دا بايقالعان: جۇمىرتقا, قاراقۇمىق جارماسى, قىرىققابات, قانت جانە كۇنباعىس مايى باعاسى ەكى تاڭبالى سانعا تومەندەگەن ەكەن. بۇل ونىمدەردىڭ ازىق-تۇلىك تاۋارلارى قۇرامىنداعى  ۇلەسى – 9,1 پايىز.
مينيستر ازىق-تۇلىكتىك ەمەس تاۋارلار بويىنشا ديزەل وتىنىنا, بەنزينگە, سۇ­يى­تىلعان گازعا, ماتالارعا, كەڭسە تاۋارلا­رىنا, اياق كيىمگە, قاتتى وتىنعا باعانىڭ بارىنشا وسكەنىن ايتادى. اقىلى قىز­مەتتەردىڭ ىشىندە گاز, كارىز جۇيەسى, قوقىس جيناۋ تاريفتەرى ينفلياتسييانىڭ بەكىتىلگەن ارالىعىنان ارتىق وستى. وڭىرلەر اراسىندا اققۇلا بەسەۋىندە – اتىراۋ, سولتۇستىك قازاق­ستان, پاۆلودار, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارى جانە استانا قالاسىندا ين­فلياتسييا ورتاشا رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەن جوعارى قالىپتاسىپ وتىر.
وز سوزىندە مينيستر ت.سۇلەيمەنوۆ جىل سوڭىنا دەيىن ينفلياتسييانىڭ وسۋىنە ىقپال ەتۋى مۇمكىن قاتەرلەردى اتادى. «ماۋ­سىمدىق فاكتورلادى ەسكەرسەك, سون­داي-اق ىرى مەيرامدار IV توقسان ەن­شىسىنە تيەتىندىكتەن, مەرەكە كۇندەرى داستۇرلى تۇردە جەمىستەر مەن كوكونىستەردىڭ جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ باعاسى وسەدى. مۇنىڭ سىرتىندا جىلىتۋ ماۋسىمى كەزەڭىندە بىرقاتار وڭىرلەردە قاتتى وتىن باعاسى كۇرت قىمباتتاۋدا. مىسالى, قىركۇيەكتە استانا قالاسىندا كومىر – 19 پايىزعا, الماتى وبلىسىندا 16,4 پايىزعا جانە اقمولا وبلىسىندا 10,6 پايىزعا وستى» دەدى ول.
سوندىقتان ۇكىمەت وتىرىسىندا ين­فليا­تسييانى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن جوس­پارلانعان 6-8 پايىز ارالىعىندا ۇستاپ قالۋعا قاجەتتى شارالار بەلگىلەندى. سونىمەن, وڭىرلەر اكىمدەرىنە, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ, وڭىرلىك تۇراقتاندىرۋشى قورلاردا نەگىزگى ازىق-تۇلىك تاۋارلارىنىڭ جەتكىلىكتى قورىن قامتاماسىز ەتۋ جۇكتەلدى. سونداي-اق ولار باعاعا كۇندەلىكتى مونيتورينگ جۇرگىزۋگە, تاپشىلىققا جول بەرمەۋ جانە نارىقتى قاجەتتى ازىق-تۇلىك تاۋارلا­رىمەن مولىقتىرۋ ۇشىن تۇراقتاندىرۋ قورلارىنىڭ رەسۋرستارىن تيىمدى پايدا­لانۋعا مىندەتتەلدى. تۇراقتاندىرۋ قورلا­رى ۇشىن ونىمدەر ساتىپ الۋدى جاندان­دىرىپ, 15 قاراشاعا دەيىن اياقتاۋلارى كەرەك.
ەگەر وسى الدىن-الۋ شارالارى ورىن­دالسا, 2017 جىل قورىتىندىسىندا ين­فليا­تسييا دەڭگەيى 6,9-7,5 پايىز ارالى­عىندا بولادى دەپ كۇتىلۋدە.
بۇل ماسەلە بويىنشا وتىرىستا ۇلتتىق بانك توراعاسى دانييار اقىشەۆ, اتىراۋ وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى الىبەك ناۋتيەۆ, سولتۇستىك قازاقستان وب­لىسىنىڭ اكىمى قۇمار اقساقالوۆ, پاۆ­لودار وبلىسىنىڭ اكىمى بولات باقاۋوۆ, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى تولەگەن سارسەمباەۆ جانە استانا قالاسى اكىمى اسەت يسەكەشەۆ سوز سويلەدى.
باقىتجان ساعىنتاەۆ بارلىق سالالىق مەملەكەتتىك جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا تاۋارلار مەن قىزمەتتەرگە, اسى­رەسە, الەۋمەتتىك ماڭىزدى ازىق-تۇلىك تاۋارلارىنا باعانىڭ وسۋ ماسەلەسىن ەرەكشە باقىلاۋدا ۇستاۋدى تاپسىردى.
ۇكىمەت وتىرىسىندا وسىدان كەيىن ەلەك­تروندى بىلىم بەرۋدى دامىتۋ ماسەلە­لەرى بويىنشا بىلىم جانە عىلىم مينيسترى ەرلان ساعاديەۆ بايان ەتتى. ونىڭ اي­تۋىنشا, بۇگىندە قازاقستاندا بىلىم بەرۋ جۇيەسى «بىلىم بەرۋ ۇدەرىسىن تسيفرلان­دىرۋ», «تسيفرلىق بىلىم بەرۋ كونتەنتىن تۇزۋ», «بىلىم بەرۋدى باسقارۋدى تسيفرلان­دىرۋ» سەكىلدى نەگىزگى ۇش باعىتتا دامۋدا.
مەكتەپتەردەگى وقۋ ۇدەرىسىن اۆتومات­تاندىرۋ ۇشىن ەلەكتروندى جۋرنالدار جۇيەسى پايدالانىلۋدا. ەلەكتروندى جۋر­نالداردى ەنگىزگەن ورتا بىلىم وردا­لارىندا قاعاز تۇرىندەگى جۋرنالدى قولدانۋعا تى­يىم سالۋ جوسپارلانىپ وتىرعان كورىنەدى. بعم باسشىسى وسى ونىمدى ازىرلەۋشىلەر پىكىرىنە سۇيەنىپ, بۇل تىيىم «قوسارلانۋ­شىلىقتى توقتاتاتىنىن جانە ۇستازدار ەسەپتىلىگىن ايتارلىقتاي قىسقارتاتىنىن» ايتتى.
جوعارى وقۋ ورىندارىندا «جوعارى بىلىمدى باسقارۋدىڭ بىرىڭعاي جۇيەسى» جۇمىس جاساۋدا, ونىڭ كونتەنتى جوو-لاردىڭ اقپاراتتىق جۇيەلەرىن ينتەگرا­تسييالاۋ كومەگىمەن تولىعادى ەكەن. وسى­لاي­شا, ولارداعى اربىر شاكىرتتىڭ مارتە­بەسى بويىنشا وزەكتى مالىمەتتەردى اردايىم كورۋگە مۇمكىندىك بەرىلەدى. عى­لىم سالاسىندا بارلىق عىلىمي گرانت­تارعا وتىنىم بەرۋ, ەسەپتەر قابىلداۋ, ما­قالالاردى ەسەپكە الۋ, ەلەكتروندى مەكەنجايلار بازاسى تسيفرلاندىرىلدى.
ەكىنشى باعىت – تسيفرلىق بىلىم بەرۋ كونتەنتى بويىنشا مەكتەپتەر ۇشىن ۇش تىلدە 80 مىڭ بەينەفيلم مەن ينتەراك­تيۆتى ساباقتار ەنگىزىلدى. ولار مۇعالىمگە ساباقتى الدەقايدا جوعارى دەڭگەيدە جۇر­گىزۋگە كومەكتەسۋگە تيىس. بيىل 7 082 مەكتەپ اتالعان تسيفرلىق رەسۋرستارعا قول جەت­كىزگەن. بۇل تسيفرلىق رەسۋرستار ون­لاين جانە وفلاين رەجيمدەردە قولجە­تىمدى.
«پاندى جۇرگىزۋشى مۇعالىم دايىن بەي­نەماتەريالدى الىپ, ونى ساباق بارى­سىندا وقۋ ماتەريالىن تۇسىندىرۋ ۇشىن پايدالانا الادى. مۇعالىمگە ەندى ساباق­تارعا قوسىمشا ماتەريال ىزدەۋدىڭ قاجەتى جوق» دەدى ە.ساعاديەۆ.
اقپارات جانە كوممۋنيكاتسييالار مينيسترى داۋرەن اباەۆ بعم-نىڭ اقپا­راتتىق جۇيەلەرىن ۆيرتۋالدى سەرۆەرلەرگە كوشىرۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىپ جات­قانىن حابارلادى.
تالقىلاۋدى قورىتقان پرەمەر-مينيستر باقىتجان ساعىنتاەۆ وسى ەكى مينيسترلىككە, اكىمدەرمەن بىرگە, ار وڭىر­دە مەكتەپتەردى جىلدامدىقتى ينتەرنەتكە قوسۋ جوسپارىن ازىرلەۋ تۋرالى تاپسىرما بەردى. بۇدان وزگە, ۆەدومستۆوارالىق بىلىم بەرۋدىڭ مالىمەتتەر بازالارىن ىقپال­داس­تىرۋدى جوسپارلانعان مەرزىمدەردە اياقتاۋ تاپسىرىلدى. وسى بارلىق تاپسىر­ما­لار­دىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋعا ۆيتسە-پرە­مەر اسقار جۇماعاليەۆ جاۋاپتى بولادى.
كۇن تارتىبىنە سايكەس, وسى وتىرىستا ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترى تيمۋر سۇلەي­مەنوۆ «كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلە­رىنە كاسىپكەرلىك قىزمەتتى رەتتەۋدى جەتىل­دىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن تانىستىردى. بۇل قۇجات «مەملە­كەتتىڭ باقىلاۋ-قاداعالاۋ قىزمەتىن رەفورمالاۋ», «وزىن-وزى رەتتەۋ ينستيتۋتىن دامىتۋ», «بيزنەس شىعىندارىن جاپپاي تومەندەتۋ», «بيزنەستى قولداۋ شارالارىن دامىتۋ», Doing Business رەيتينگىندەگى قازاقستاننىڭ پوزيتسيياسىن جاقسارتۋ» جانە باسقا دا باعىتتاردى قامتيدى. بۇل زاڭدى كاسىپكەرلىك ورتا «مەگا-زاڭ» دەپ باعالاۋدا.
ەلباسىنىڭ بيىلعى جولداۋىنداعى تاپسىرمالارىن ورىنداۋ ۇشىن ازىرلەنگەن جاڭا جوبا قولدانىستاعى 13 كودەكسكە جانە 103 زاڭعا 1000-نان استام تۇزەتۋلەر ەنگىزەتىن بولادى.
ت.سۇلەيمەنوۆتىڭ تۇسىندىرۋىنشە, زاڭ جوباسىنىڭ نەگىزگى جاڭالىقتارىنىڭ بىرى – «الدىن-الا باقىلاۋدى» ەنگىزۋ بولماق. بۇل رەفورما تەكسەرۋشىلەردىڭ مىنەز-قۇلقىن جانە ۇستانىمىن قازىرگى «انىقتاۋ جانە جازالاۋ» ساياساتىنان «قۇقىق بۇزۋ­شىلىقتاردىڭ الدىن-الۋ جانە ەسكەرتۋ» باعىتىنا قاراي وزگەرتۋگە تيىس. باسقاشا ايتقاندا, تەكسەرۋ بارى­سىندا كاسىپكەردىڭ زاڭ بۇزعانى انىقتالسا, وعان بىردەن اكىمشىلىك ىس قوزعالىپ, ايىپپۇل سالىن­باي, سول بۇزۋشىلىقتى وز بەتىمەن تۇزەۋىنە ۋاقىت بەرىلەتىن بولادى.
جاڭا زاڭنىڭ باسقا دا ەلەڭ ەتكىزەرلىك جاڭالىقتارى جەتەرلىك.
بىرىنشىدەن, بىرىن-بىرى قايتالاۋىنا جانە تيىمدىلىگىنىڭ بولماۋىنا بايلانىس­تى قازىرگى باقىلاۋ سالاسىنىڭ 114-ىنىڭ 27-سىن, قاداعالاۋ سالاسىنىڭ 18-ىنىڭ ۇشەۋىن جويۋ كوزدەلەدى. مىسالى, ينۆەستي­تسييالار جانە دامۋ مينيسترلىگىندە – «جەر قويناۋىن پايدالانۋ كونتراكتىلەرى شارت­تارىنىڭ ورىندالۋىن», «قىزمەتى ۇشىنشى تۇلعالارعا زييان كەلتىرۋ قاۋپىمەن بايلا­نىستى وبەكتىلەر يەلەرىنىڭ ازاماتتىق-قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىگىن مىندەتتى ساقتاندىرۋدى» باقىلاۋ سالالارى, ادىلەت مينيسترلىگىندە – «نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ رەسمي ماتىندەرىن كەيىننەن جارييالاۋدى» باقىلاۋ سالاسى, مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىندە – «سپورت نىساندارىنا تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ جانە پايدالانۋ, سونداي-اق دەنە شىنىق­تىرۋ جانە سپورت سالاسىنداعى زاڭناما ستاندارتتارىن, ەرەجەلەرى مەن نورمالا­رىن ساقتاۋدى» باقىلاۋ سالالارى, دەنساۋ­لىق ساقتاۋ مينيسترلىگىندە – «حالىققا جۇقپالى اۋرۋلارعا قارسى پروفيلاك­تي­كالىق ەگۋلەردى ۇيىمداستىرۋ جانە وت­كىزۋدى» باقىلاۋ سالاسى الىپ تاستا­لىنادى.
بۇدان بولەك, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىندە «جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋ, مولايتۋ جانە پايدالانۋدا», «ورمان قورىن كۇزەتۋ, قورعاۋ, پايدالانۋ, ورمانداردى مولىقتىرۋ جانە ورمان وسiرۋدە», سونداي-اق «ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردا» قاداعالاۋ سالالارى جويىلادى.
– مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ 540 باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ فۋنكتسيياسىنىڭ مەملەكەت جانە تۇتىنۋشىلار قاۋىپسىزدى­گىنە قاۋىپ-قاتەرگە بايلانىستى ەمەس, ارى بىرىن-بىرى قايتالايتىن 137 فۋنكتسيياسىن جويۋ ۇسىنىلادى. بۇل رەتتە ولاردىڭ شتاتتىق سانى دا وڭتايلاندىرىلادى. تەكسەرۋشى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ 1 مىڭ 137-سىن قىسقارتۋ ۇسىنىلدى, – دەدى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ.
بۇعان قوسا, كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىن تەكسەرۋ بويىنشا قولدانىستاعى 30 497 تالاپتىڭ 17 654-ى نەمەسە شامامەن 50 پايىزى قىسقارتىلادى. سونىڭ ىشىندە, حالىقتىڭ سانيتارلىق-ەپيدەميولو­گييالىق سالاۋاتتىلىعى سالاسىنداعى تالاپتاردىڭ 85 پايىزى, ورت قاۋىپسىزدىگى سالاسىنداعى تالاپتاردىڭ 72 پايىزى قىسقارتۋعا ىلىگەدى.
ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترىنىڭ ايتۋىنشا, بارلىق ىس-شارالاردى ىسكە اسىرۋ ناتيجەسىندە 2018 جىلعا قاراي تەكسەرۋلەردىڭ جالپى سانى 30 پايىزعا ازايادى. سويتىپ, ولاردىڭ سانى 70 مىڭنان اسپايتىن بولادى. سالىستىرۋ ۇشىن ايتا كەتسەك, 2016 جىلى 101 مىڭ تەكسەرۋلەر تىركەلدى. 2020 جىلعا قاراي تەكسەرىستەر سانى تاعى 10 پايىزعا كەمىمەك.
جاڭا زاڭ اياسىندا رۇقسات بەرۋ جۇيەسىن ودان ارى وڭتايلاندىرىلادى. وتكەن جىلى رۇقساتتاردى 50 پايىزعا قىسقارتۋ بويىنشا رەفورما جۇرگىزىلدى. ناتيجەسىندە رۇقساتتامالىق قۇجاتتار سانى 708-دەن 316-عا دەيىن قىس­قارتىلدى. ەندىگى وڭتايلاندىرۋ «قول­دانىستاعى زاڭنامامەن تولىق رەتتەل­مەگەن, ارى تابيعي مونوپولييالار مەن كۆازي­مەملەكەتتىك سەكتور كاسىپورىن­دارىنا با­سىبايلى بەرىلگەن 69 رۇقسات تۇرىنە قا­تىستى بولادى». ويتكەنى ولار كاسىپكەرلەر ۇشىن بەلگىلى بىر قيىندىقتار تۋدىرادى جانە وپەراتسييالىق شىعىس­تاردى تالاپ ەتەدى.
جالپى, زاڭ جوباسىندا بيزنەس شى­عىندارىن جاپپاي ازايتاتىن 80-نەن استام تۇزەتۋ ەنگەلى وتىر. ونىڭ بىرىنە سايكەس, بيزنەسمەندەر قىزمەتتەردى «ازامات­­تارعا ارنالعان ۇكىمەت» مەملەكەت­تىك كورپوراتسيياسى (حقكو-لار) نەمەسە «ەلەكتروندىق ۇكىمەت» ۆەب-پورتالى ارقى­لى الا الاتىن بولادى. تاعى بىر توبى بويىنشا كەيبىر سالىقتار مەن الىم­دار ستاۆكالارى تومەندەتىلەدى. مىسا­لى, وتاندىق كولىك قۇرالدارىن قا­زاقستان اۋماعىنان شىعارۋ ۇشىن قاراس­تىرىلعان الىمدار مولشەرلەمەسى 3-تەن 1 اەك-كە دەيىن تومەندەمەك. بۇل شارا قازاقستاندىق تاسىمالداۋشىلاردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا باعىت­تالادى.
تۇتاستاي العاندا, زاڭ قابىلدانعان سوڭ, ەلدەگى ىسكەرلىك احۋالدى جانە دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ Doing Business رەيتينگىسىندەگى قازاقستاننىڭ ورنىن جاقسارتۋ اياسىندا زاڭ جوباسىندا اتالعان جاھاندىق رەيتينگتىڭ 10 كورسەتكىشىنىڭ 7-ەۋى بويىنشا رەفورمالار باستالادى.
ۇكىمەت وتىرىسى سوڭىندا باقىتجان ساعىنتاەۆ ۇلتتىق ەكونوميكا مينيستر­لىگىنە پرەمەر-مينيستر كەڭسەسىمەن بىرلەسىپ, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىمەن زاڭ جوباسىن بەكىتىپ, وسى قازان ايىنىڭ سوڭىنا دەيىن ونى پارلامەنتكە ەنگىزۋدى تاپسىردى.
سونداي-اق باقىتجان ساعىنتاەۆ «تسيفرلىق قازاقستان» باعدارلاماسى اياسىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋعا باعىتتالعان بىرقاتار شارالاردى اتاپ وتتى. وسىعان وراي, ۆيتسە-پرەمەر اسقار جۇماعاليەۆكە, ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنە, «بايتەرەك» حولدينگىمەن بىرلەسىپ, قاراشا ايىنىڭ سوڭىنا دەيىن شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە ارنالعان «بىر تەرەزە» رەجيمىندەگى تسيفرلىق پلاتفور­مانىڭ جۇمىسىن باستاۋ تاپسىرىلدى.

 

 ايحان شارىپ

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*