جۇرتتى الداعاندار جازالاندى

1480
0
بولىسۋ:

الاياقتىق – الداۋ نەمەسە سەنىمگە كىرۋ ارقىلى بوتەننىڭ مۇلكىنە قول سۇعۋ, يا بولماسا, بوتەن مۇلىكتىڭ قۇقىعىنا يە بولۋ ارقىلى ىسكە اساتىن قىلمىس. الاياقتىقتىڭ نەگىزگى پرينتسيپى – وزى قۇربان ەتىپ وتىرعان ادامدى الداۋ ارقىلى وزىنە اقشا, مۇلىك, باسقاداي نارسەلەردىڭ قۇقىن ەرىكتى تۇردە بەرگىزۋ.
قازاقستاندا ادامدى الداپ پاي­دا تابۋدىڭ جاڭا تۇرلەرى شىعىپ جا­تىر. جۇمىسسىزدار سانىنىڭ ار­تۋى, تۇرمەلەردەن بوساپ شىققان ازا­مات­تاردىڭ قايتادان قىلمىستىق جول­عا تۇسىپ, جەڭىل ولجاعا وڭاي كەنە­لۋ­دىڭ جولدارىن ىزدەۋى الاياقتىق قىل­مىستاردىڭ ورىن الۋىنا نەگىز بو­لىپ وتىر. ستاتيستيكالىق مالى­مەت­تەرگە قا­را­عاندا, الاياقتار كوبىنە بىرەۋدىڭ اق­شاسىن الۋدى كوزدەيدى. ونداي­لار­دىڭ ارباۋىنا ايەلدەر جيى تۇسەتىن كو­رىنەدى. ارباۋعا تۇسىپ الدانىپ قال­عان­داردىڭ ورتاق كەمشىلىگى – زاڭدى بىلمەۋى. كوپتەگەن ادام اڭعالدىق­تىڭ كەسىرىنەن اقشا ايىرباستاۋ, ۇيا­لى تەلەفوننان حابارلاسۋ سەكىلدى الاياق­تاردىڭ وتىنىشتەرگە سەنىپ, الدا­نىپ قالىپ جاتادى. سونداي-اق سوڭعى كەز­دەرى تەلەفون ارقىلى حابارلاسىپ «جا­­قىنىڭىز قيىن جاعدايعا تاپ بول­دى» دەپ ۇپتەپ كەتەتىندەر دە جيى كەز­دە­سەدى. وزگەنىڭ جىلجىمايتىن مۇل­كىن, كو­لىگىن الداپ يەلەنىپ كەتۋ فاك­­­تىلە­رى­نىڭ كوبەيۋى بۇگىندە وزەكتى ماسەلە بو­لىپ وتىر. جۇمىسقا ورنالاستىرۋعا ۋا­دە بەر­گىشتەر مەن ارتۇرلى مەملە­كەت­تىك جار­دەماقىلاردى تاعايىنداۋ جۇ­مىس­تارىنا «كومەكتەسەتىن» الاياقتار دا كوبەيدى. سوندىقتان قۇقىق قورعاۋ ور­­گاندارى حالىققا وسىنداي جاعداي­لاردان اباي بولۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتەدى.
– الاياقتىڭ بويىندا ادامنىڭ پسي­حولوگيياسىن تەرەڭ بىلەتىن جانە قيىن جاعدايلارعا تاپ بولعان ادام­نىڭ پسيحيكالىق كۇيى مەن جۇرىس-تۇ­رى­سىنداعى وزگەرىستى بىردەن بايقاپ, وز پايداسىنا باعىتتاي الاتىن بەلگىلى بىر وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىنىڭ بولۋى زاڭ­دى. ادەتتە, افەريستەر تارتىمدى كەل­بەتى بار, ادامدارمەن تەز تىل تابىسا الاتىن, وزىنە جاقىن تارتىپ, ىشى-باۋى­رىنا كىرىپ كەتەتىن, ار نارسەگە كوڭىل اۋدارىپ, جاندى جەرىن دوپ باسۋ ار­قىلى ادامنىڭ سەنىمىنە يە بولاتىن قاسيەتتەرىمەن ەرەكشەلەنەدى. سون­دىق­تان قىلمىستىڭ بۇل تۇرىمەن كۇ­رەس­تىڭ تيىمدى جولى سىزدى الداۋى مۇم­كىن ادامنىڭ ايتقان مالىمەتتەرىنىڭ انىق-قانىعىنا كوز جەتكىزۋ كەرەك. الاياق­تىق بەلگىلەرىن بايقاپ قال­سا­ڭىز, بىرقاتار قاراپايىم ساقتىق شا­رالارى ەسىڭىزدە بولسىن. ەگەر جاڭا تا­نىسىڭىزدىڭ ىس-ارەكەتى, سوزى كۇدىك تۋ­دىرسا, ەڭ الدىمەن ونىڭ كىم ەكەن­دى­گىن انىقتاۋعا تىرىسىڭىز. وزىنىڭ كىم ەكەنىن راستايتىن قۇجاتتارىن (كۋالىك, سەنىمحات, سەرتيفيكات, ت.ب.) كور­سەتۋىن سۇراڭىز. ارتۇرلى سەبەپپەن ول ۇسىنعان ارەكەتتىڭ ورىندالۋىن كەيىنگە قالدىرۋعا تىرىسىڭىز. ىستىڭ مان-جايىن انىقتاعانعا دەيىن وعان اقشا بەرمەڭىز, ەشقانداي قۇجاتقا قول قويماڭىز. بولعان وقيعا جايلى دە­رەۋ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا حا­بار­­لاڭىز, – دەيدى اتىراۋ وبلىسى قى­زىلقوعا اۋداندىق پروكۋراتۋرا­سى­نىڭ اعا پروكۋرورى ع.ورىنباساروۆ.

ادەتتە, الاياقتاردىڭ ارباۋىنا جەڭىل پايدا تاپقىسى كەلگەندەر تۇسەدى. مىسالى, وتكەن ايدىڭ سوڭىندا شىمكەنت قالالىق ىىب 35 جاستاعى جابىرلەنۋشى بەلگىسىز بىر قىز كرەديت راسىمدەۋگە كومەكتەسەتىنىن ايتىپ, الداپ 300 مىڭ تەڭگەسىن الىپ ىزىن سۋىتقانى تۋرالى ارىزدانعان. وسى فاكت بويىنشا قىلمىستىق كودەكستىڭ 190-بابىمەن قىلمىستىق ىس قوزعالدى. پوليتسييا بولىمىنە وسىعان ۇقساس الاياقتىق ارەكەتتەر بويىنشا وبلىس ورتالىعىنىڭ بىرنەشە تۇرعىندارى ارىزدانعان. جەدەل ىزدەستىرۋ شارالارىن جۇرگىزۋ بارىسىندا 23 جاستاعى ەشقايدا جۇمىس ىستەمەيتىن سارىاعاش اۋدانىنىڭ تۇرعىنى ۇستالدى. ول مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ بىرىنە سايكەس, كرەديت راسىمدەۋگە كومەك كورسەتە­مىن دەپ سەنىمدەرىنە كىرىپ, جالعان ۋادەمەن اقشالارىن العان, سويتىپ, زىم-زييا بولاتىن كورىنەدى. تەرگەۋ بارىسىندا كۇدىكتىنىڭ جالپى سوماسى ۇش ميلليون تەڭگە بولاتىن 10 الاياقتىق ارەكەتكە قاتىسى بارى انىقتالعان. وسى جايتتار بويىنشا كۇدىكتى قاماۋعا الىنىپ, سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ امالدارى جۇرگىزىلۋدە. شىمكەنت قالالىق ىىب ال-فارابي پوليتسييا بولىمىنىڭ قىزمەت­كەرلەرى 1995 جىلى تۋعان كۇدىكتى ناسيبا يۋلداشەۆا تاراپىنان الاياقتىقتىڭ قۇربانى بولعان ازاماتتار بولسا, پوليتسييا بولىمىنىڭ «102» نومىرىنە حابارلاسۋلا­رىڭىزدى سۇرايدى.
ال-فارابي پوليتسييا بولىمى وسىعان ۇقساس تاعى بىر ىستى انىقتاپ, 32 جاستاعى بۇرىن سوتتالعان سايرام اۋدانىنىڭ تۇرعىنىن ۇستادى. ونىڭ الاياقتىق بويىن­شا 8 ىسكە قاتىسى بار بولىپ شىقتى. بۇل الداپ, اقشاسىن الۋ ماقساتىندا الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى قىزدارمەن تانىسىپ, كەز­دەسۋگە شاقىرادى. سويتىپ, بولاتىن ولار­دىڭ التىن بۇيىمدارىن, قىمبات قالتا تەلەفوندارىن الداپ-ارباۋ ارقىلى يەمدەنىپ كەتەتىن بولعان. قازىر قاماۋعا الىنىپ, ونىڭ ۇستىنەن قىلمىستىق ىس قوزعالدى.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا مۇنداي ىستەر سوڭعى كەزدە تىم كوبەيىپ كەتىپتى. الداۋعا تۇسىپ قالاتىندار كوبىنەسە, زاڭنان حابارى جوق, ساۋاتسىز ادامدار دەپ ەسەپتەلەدى. مۇنداي اڭعال ادامدار بارلىق جەردە بار. وسى ايدىڭ باسىندا شىمكەنت قالاسىنداعى قاراتاۋ پوليتسييا بولىمىنە جەرگىلىكتى تۇرعىن «تانىس بىر ايەلدىڭ بانكتە جۇمىس ىستەيتىنىن, ۇي الىپ بەرۋگە كومەكتەسە الاتىندىعىن ايتىپ ميلليون تەڭگە اقشامدى الىپ جوق بولدى» دەپ ارىزدانعان. وسىنداي ارىزدار تاعى بىر­نەشە ادامنان تۇسكەن. جەدەل ىزدەستىرۋ شا­راسى بارىسىندا شىمكەنت قالاسىنىڭ 29 جاستاعى تۇرعىنى ۇستالدى. بۇل ايەل باس­پاناسىز جۇرگەندەردىڭ سەنىمىنە كىرىپ, بانك­تەن نەسيە الۋعا, پاتەر الۋعا كومەكتە­سەمىن دەپ 10 ادامدى الداپ سوققان ەكەن. وسىنداي جولمەن ول 3,5 ملن تەڭگەنى يەم­دەنىپتى. تاعى بىر مىسال: تاراز قالاسىنىڭ 60 جاستاعى تۇرعىنىنان «جەر تەلىمىن الۋعا كومەكتەسەمىن» دەپ 1 700 000 تەڭگەسىن قاعىپ كەتكەن باقىتگۇل دەگەن 51 جاستاعى جامبىل وبلىسىنىڭ سارىكەمەر اۋىلىندا تۇراتىن ايەل ۇستالدى. تاراز قالاسىندا جۇرتتىڭ ميلليونداعان اقشاسىن الداپ العان باسقا دا الاياقتار ۇستالىپ جاتىر.
سوڭعى كەزدەردە اۆتوكولىك ساتۋ كەزىندەگى الاياقتىق ىستەر كوپتەپ انىقتالۋدا. تاراز قالاسىنىڭ 30 جاستاعى تۇرعىنى «كيا-سورەنتو» اۆتوكولىگىن ساتامىن دەپ ەكى ادامنان الداپ اقشالارىن الىپ كەتىپتى. بىرىنشى ساتىپ الۋشىدان 900 000 تەڭگە, ال ەكىنشىسىنەن 1 135 000 تەڭگە العان, بىراق ساتىلاتىن اۆتوكولىكتى بەرمەي, الداپ كەتكەن. وسى فاكت بويىنشا قىلمىستىق ىس قوزعالعان. جاقىندا قىزىلوردالىق پوليتسەيلەر اۆتوكولىكتى الىپ-ساتۋمەن بايلانىستى الاياقتىققا قاتىسى بار دەگەن ازاماتتاردىڭ قىلمىسىن اشكەرەلەدى. قىزىلوردا قالاسىنىڭ تۇرعىنى حابار­لاندىرۋ سايتتارى ارقىلى Audi ا6 ماركالى اۆتوكولىگى ساتىلىمعا قويىلعاندىعىن كورەدى. اۆتوكولىك يەسىمەن كەزدەسىپ, ەكەۋىنە دە قولايلى باعاعا ۋاعدالاسىپ, سۇراعان
1 ملن 630 مىڭ تەڭگەسىن قولىنا ۇستاتادى. الايدا كولىك يەسى تۇرلى سىلتاۋلار ايتىپ, كولىكتى ساتىپ الۋشىنىڭ مەنشىگىنە زاڭدى تۇردە رەسىمدەپ بەرۋدەن قاشقاقتاپ جۇرەدى. بىراز ۋاقىت وتكەننەن كەيىن كولىك باسقا بىرەۋگە ساتىلىپ كەتكەندىگى بەلگىلى بولدى. الدانعانىن بىلگەن قالا تۇرعىنى ىشكى ىستەر ورگاندارىنا شاعىمدانادى. دال وسى تەكتەس الاياقتىق فاكتىسى ونىڭ الدىندا دا تىركەلگەن ەكەن. قىزىلوردا تۇرعىنى «كەپىلدە تۇرعان Toyota Camry – 40 ماركالى اۆتوكولىگىن ارزان باعاعا ساتىپ الىپ بەرەمىن» دەپ سەندىرىپ, جابىرلەنۋشىنىڭ
1 560 000 تەڭگە اقشاسىن العان. الايدا بەرگەن ۋادەسىن ورىنداماي, اقشاسىن زاڭ­سىز يەمدەنگەن. وسىعان وراي, قىزىل­وردالىق تارتىپ ساقشىلارى ىرى سومادا كەلىسىمشارت جاساماس بۇرىن نەمەسە جىلجىمايتىن مۇلىك ساتىپ الار الدىندا, بارلىق قۇجاتتارىنىڭ دۇرىستىعىنا مۇقييات كوز جەتكىزىپ, ساقتىق شارالارىنا باسا كوڭىل بولۋلەرىن سۇرايدى.
الاياقتىق ارەكەتتەرى ۇشىن پوليتسييا قىزمەتكەرلەرىنىڭ وزدەرى ۇستالىپ جاتىر. ارىس اۋدانىنىڭ پوليتسييا قىزمەتكەرىنە قاتىستى جاقىندا «الاياقتىق» بويىنشا قىلمىستىق ىس قوزعالدى. پوليتسەيدىڭ جەر قويناۋىن زاڭسىز پايدالانىپ, ۇساق تاس العان جەرگىلىكتى تۇرعىندى قىلمىستىق جاۋاپقا تارتپايتىن بولىپ كەلىسكەنى جانە ودان 300 مىڭ تەڭگە العانى انىقتالدى. ارىس اىىب جەدەل ۋاكىلى قاماۋعا الىنىپ, «الاياقتىق» بابى بويىنشا ىس قوزعالدى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ىىد مالىم­دەۋىنشە, وبلىستىق ىىد مەن ۇقك دەپارتا­مەنتىمەن بىرلەسكەن جەدەل شارالار بارى­سىندا جىل باسىنان بەرى اباي پوليتسييا بولىمشەسىنىڭ 4 قىزمەتكەرى جانە وتىرار پو­­لي­تسييا بولىمشەسىنىڭ 4 قىز­مەتكەرى وسىن­داي جاعدايلارمەن ۇستالىپ, ىستى بولعان ەكەن.
سوڭعى ۋاقىتتا جيى جاسالىپ جۇرگەن الاياق­تىق زامانىنا ساي تۇرلەنىپ, ادىس-تاسىلدەرىن جاڭارتىپ, جەتىلدىرىلە تۇسۋدە. ازاماتتىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ جاڭا تۇرلەرى جانە زاماناۋي تەحنولوگييا­لار­دى پايدالانۋ ارقىلى قىلمىستى جاساۋدىڭ جاڭا ادىستەرى, نەسيەنى ۇشىنشى ادامدار ار­قى­لى زاڭسىز رەسىمدەۋ, يەلىكتە جوق مۇلىكتىڭ ساۋدا-ساتتىعى, تۋىسقاندار تۋرالى جالعان مالىمەتتەر بەرۋ, الداپ-ارباۋدىڭ سان قيلى ايلا-شارعىلارى پايدا بولۋدا. بۇل قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا مەنشىككە قارسى قىلمىستىڭ الدىن الۋ جانە ونىمەن كۇرەسۋگە قاتىستى جاڭا تالاپتار قويۋدا.

قايىرجان تورەجان

 

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*