قازاق تىلى – كوركەم تىلدەردىڭ بىرى

1856
0
بولىسۋ:

قازاق تىلىنىڭ لاتىن گرافيكاسىنا وتۋ ماسەلەسى «لينگۆيستيكالىق توڭكەرىستەن» بۇرىن ەلىمىزدىڭ وركەنيەت, عىلىم مەن تەحنولوگييا تۇرعىسىندا دامۋىمەن تىعىز بايلانىستى. لاتىن قارپىنە كوشۋ ارقىلى دۇنيەجۇزىلىك مادەنيەت, بىلىم جانە اقپارات ايدىنىنا جولداما الامىز. دەسەك تە, جاڭا گرافيكاعا وتۋ جانە ونى جاڭعىرتۋ – وقىتۋدىڭ جاڭا ۇلگىسى بولعاندىقتان, جاڭا وقۋ باعدارلامالارى مەن ادىس-تاسىلدەرىن قايتا جاساقتاۋىمىز قاجەت. مەملەكەتىمىزدىڭ تۇپتىڭ تۇبىندە لاتىن الىپبيىنە كوشەتىنى انىق. انا تىلىمىزدى لاتىن گرافيكاسىنا بەيىمدەۋدىڭ وزىمىزگە تان تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا لينگۆيستيكالىق جانە تاعى باسقا قاۋىپ-قاتەردى بولدىرماۋ ۇشىن لاتىن الىپبيىنە وتكەن وزگە مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبەسىن دە ەسكەرگەنىمىز دۇرىس.

كسرو-دان باستاپ, بىرنەشە مەملە­كەتتىڭ تاريحىندا لاتىنعا وتۋ تاجىريبەسى بار. قازاق حالقى وزىنىڭ تاريحىندا ۇش رەت الىپبيىن اۋىستىردى. 1929-1940 جىلدارى بىزدىڭ مەملەكەتىمىز لاتىن قارپىن پاي­دالانعانىنان حاباردارمىز. ياناليف (جاڭاالىپ) – لاتىن قارپىنەن اۋىسقان «i», «h» سىندى ارىپتەر قولدانىستاعى الىپبيدە الى كۇنگە دەيىن بار. ايتا كەتەيىك, لاتىن جانە كيريلل قارىپتەرىنىڭ ورتاق تاريحىنا ۇڭىلەر بولساق, لاتىن الىپبيى ب.ز.ب. VII عاسىردا, ال كيريلل ب.ز.د. VIII عا­سىردا پايدا بولعان.
كەڭەس وداعى قۇلاعاننان كەيىن الەۋمەتتىك-مادەني, ەكونو­ميكالىق جانە ساياسي باسىمدىق­تاردىڭ وزگەرۋىنە باي­لانىستى پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى الىپبي اتاۋلىنىڭ بارلىعىن لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋدىڭ جاڭا كەزەڭى باستالدى. بۇل الىپبيگە كوشۋ جانە بەيىمدەلۋ كەزەڭدەرى ار ەلدە ارتۇرلى بولدى. مەنىڭ ويىمشا, وسى مادەني كەڭىستىكتەگى لاتىندانۋدىڭ ىشىندە ۇتىمدى جۇزەگە اسىرىلعانى – 2001 جىلى اياقتالعان ازىربايجان تاجىريبەسى. وزبەكستاندا لاتىن قارپىنە وتۋ ۇدەرىسى الى كۇنگە دەيىن جالعاسۋدا. لاتىن الىپبيىنە وتۋ تۋرالى زاڭ 1993 جىلى قابىلدانىپ, العاش­قىدا تولىق وتىپ بىتۋ ۋاقىتى 2005 جىل دەپ بەلگىلەندى. كەيىننەن, بۇل مەرزىم 2010 جىلعا ۇزارتىل­عانىمەن, وزبەك اعايىن­داردا الى كۇنگە دەيىن كيريلل جانە لاتىن گرافيكالارى قاتار قولدانىلىپ كەلەدى. بۇل مەملەكەتتە لاتىن قارپىنە وتۋ تەتىگى ىسكە قوسىلعان, ۇدەرىس بەلگىلى بىر دەڭ­گەيدە جۇرۋدە, تەك مۇنداعى لينگۆيس­تيكالىق بو­گەت ۇرپاق ماسەلەسىمەن تىعىز باي­لانىسۋدا.
بىزدىڭ قوعامدا الى كۇنگە دەيىن لاتىن قار­پىنە وتۋ مەرزىمىن كەيىنگە شەگەرۋ مەن ۇزاق­مەرزىمدى بولاشاعىن جوسپارلاۋ ما­سە­لەسى تالقىلانىپ جاتقانىمەن, بۇل وقي­عا تاريح سۇزگىسىنەن وتىپ, جان-جاقتى تالدانىپ, اب­دەن سارالان­عان شەشىم ەكەنىن اتاپ وتۋىمىز قاجەت. بىز بۇل ۇدەرىستىڭ ۇزاق ۋاقىت جۇزەگە اسىرىلاتىنىنا جانە قو­عامنىڭ بىلىمى مەن زييالىلىعىنىڭ كورسەتكىشى وسى ماسەلەمەن بايلا­نىستى تومەندەۋى مۇمكىن ەكەنىنە اسا سەنىڭكىرەي بەرمەيمىز. ارينە, بۇل ىرى وقي­عاداعى باستى نازار اۋ­داراتىن ماسەلە – ما­دەني قور­جىنىمىزدى تولىققاندى ساقتاپ قالۋ پروبلەماسى. ويتكەنى ينتەل­لەكتۋالدى-مادەني مۇرالارىمىز 77 جىل بويى كيريلل جازۋىندا جا­­ساقتالىپ, مەڭگەرىلدى. ونىڭ ۇستىنە, بىر كەزدەگى قانشاما جىل قولدانىپ كەل­گەن اراب قارپىنەن لاتىنعا اۋىستىرعان تۇس­تا قازاق حالقى مىڭداعان تاريحي, ادەبي قۇ­جاتىنان قول ۇزىپ قالدى. ياعني, بىر ۇلت تۇ­تاستاي تاريحي, مادەني جادىنان, رۋحا­نييا­تىنان اجىرا­دى. دال قازىرگى ۋاقىتتا دا الىپ­بي اۋىستىرۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىندە تۇر. وسىعان وراي, ەل تۇرعىندارى, ۇلت زييا­لى­­لارى اراسىندا «سوڭعى جۇز جىلدا كيريلل قار­پ­ىندە جا­زىلعان ادەبي مۇرالارىمىزدان اجى­ر­اپ قالمايمىز با?» دەيتىن الاڭ­داۋ­شىلىقتىڭ بولۋى زاڭدى. بىراق 1940 جىلى لاتىننان كي­ريل­گە كوشكەنىمىزدى ەسكەرسەك جانە سول ۋاقىتتان بەرگى ازىن-اۋلاق كەزەڭدە عىلىمي-وقۋ جوباسى ساتتى جۇزەگە اسىرىلعان بولسا, جاڭا مادەني-جاڭعىرۋ جاعدايىندا بۇل تۇيتكىلدى ماسەلەنىڭ دە تۇيىنى شە­شىلەر. مازمۇن مەن پىشىن (بەلگى) ۇيلەسىپ, ۇندەسۋى شارت تىلدىك تۇر­لەنۋدىڭ جاڭا ۇلگىسى جايىندا سوز بولعاندا, ىشكى قورقىنىش پەن تول­عا­نىستىڭ بولۋى زاڭدى. ويت­كەنى مادەني-رۋحاني بىرەگەيلىك, ۇلتتىق كودتى ساقتاۋ ما­سەلەسى انا تىلىنىڭ اسقاقتالۋىمەن تىعىز باي­لانىستى دەسەك, دال وسى قازاق تى­لىنىڭ «لين­گۆيستيكالىق تۇرلەنۋى», ونىڭ دى­بىس­تالۋى­نىڭ جازىلۋى­مەن سايكەستەنۋى كۇن تار­تىبىندەگى نەگىزگى ماسەلە بولىپ وتىر.

حح عا­سىردىڭ فيلوسوفى مارتين حاي­دەگگەر «تىل – بولمىس اقيقاتىنىڭ ۇياسى» دەيدى. سو­زىنىڭ جانى بار. ويتكەنى بىز انا تىلىمىزدى بىرە­گەي ەتىپ وتىرعان بىر بەلگىنىڭ نازاردان تىس قالۋى, بارلىق تىزبەكتى بۇزىپ, ۇلكەن پروب­لەما تۋدىرۋى مۇمكىن ەكەنىن جىتى تۇ­سىنۋىمىز كەرەك. سوندىقتان دا لاتىنعا وتۋ با­رىسىندا قازاق تىلىنىڭ بارلىق قاعيدالارى مەن زاڭدىلىقتارىن قاپەرگە الىپ, قاتاڭ ساق­تايتىن قازاق لاتىن جازۋىنىڭ پارا­ديگ­ماسىن قۇرۋىمىز قاجەت. بۇل پاراديگما تى­لى­مىزدىڭ داستۇرلى-مادەني مازمۇنىن, تەرەڭ ۇعى­مىن, جان-جاقتىلىعىن, مانى مەن كوپ ما­عى­نالىلىعىن مەڭگەرۋگە مۇمكىندىك بەرۋ­گە تيىستى.
قازاق تىلى – وز كەزەگىندە ارتۇرلى گرافي­كا­لاردى قۇراستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن تە­رەڭ ديالوگتىق قۇرىلىمدى قامتيتىن تىل. انا تىلىمىزدىڭ بىرەگەي بولۋىنىڭ سەبەبى دە – وسى. قازاق تىلىنىڭ تاريحىندا ورحون-ەني­سەي, قىپشاق, شاعاتاي, سكيف-ساق-جەتىسۋ, اراب, لاتىن جانە كيريلل جازباسىنىڭ گرا­في­كالىق پاراديگماسىنا ونتولوگييالىق كىرىك­تىرىلگەن مىسالدار جەتىپ ارتىلادى. كلاس­سيكالىق, ادەبي قازاق تىلىنىڭ تاريحى تىم تەرەڭدە, سوناۋ ساق جازباسىنان باستاۋ الىپ, جەتىسۋ دالاسىنىڭ زاماناۋي تىلىنە دەيىن­گى كەزەڭدى قامتيدى.
قازاق تىلىنىڭ تاريحى – بۇل تۇركى جۇر­تى­نىڭ رۋحاني-مادەني داستۇرىنىڭ تاريحى. تۇر­­كى جازباسىنىڭ تاريحى تىم تەرەڭدە. ەني­سەيدەگى ەجەلگى تۇركى جازبالارىنىڭ ما­تىنى جيناقتالعان د.ۆاسيلەۆتىڭ «كورپۋس تيۋركسكيح رۋنيچەسكيح پامياتنيكوۆ باسسەينا ەني­سەي» عىلىمي ەڭبەگىندە تۇركى جازبالارى وزى­نىڭ گرافيكاسى مەن سەمانتيكاسى تۇر­عى­سىنان ەجەلگى جازبالاردىڭ ىشىندەگى ەڭ كۇر­دەلىسى دەلىنگەن. سونداي-اق اكادەميك ۆ.بار­تو­لد ەجەلگى سكيف جازبالارىن زەرتتەي كەلە: «مۇندا وزگە الىپبيلەرگە قاراعاندا تۇركى تىلىنە جاقسى بەيىمدەلگەن كۇردەلى جازبانى باي­قاي الامىز. داۋىستىلاردىڭ سانى اسا كوپ ەمەس, بىراق داۋىسسىزدار دىبىس ۇندەس­تىگىنىڭ زاڭدىلىقتارىنا سايكەس, ەكى توپقا بو­لىنگەن. وسىدان تۇركى تىلىنە تولىق سايكە­سە­تىن الىپبي پايدا بولىپ, بەلگى اتاۋلىنىڭ كوپتىگىنەن كۇردەلى ورفوگرافييا تۋىپ وتىر» دەپ جازادى. تالدانۋى قيىن تالاستاعى رۋ­نا­لىق ەسكەركىشتەر ر.تەنىشوۆ پەن ا.امان­جولوۆ سىندى عالىمداردىڭ عىلىمي تۇسىن­دىر­مەسىنىڭ ارقاسىندا قازاق مادەنيەتىنىڭ كودىن جازبا تاريحى ارقىلى تۇسىنۋىمىزدىڭ نەگىزى بولا الدى.
تىل – ادامزاتتىڭ جالپى عۇمىرى مەن ما­دەني ومىرىنىڭ تاجىريبەسىن بىر بويىنا جي­ناقتايتىن قاسيەتكە يە بولعاندىقتان, ەش­بىر تىل ۇرپاق پەن داستۇردىڭ رۋحاني ساباق­تاستىعىنان تىس جازىلعان ەمەس.
كوپتىلدىلىك – العاشقىدا تۇركى الەمى ۇشىن كەز كەلگەن زاڭدىلىققا سىيىمدى ما­دەني قۇبىلىس بولدى. كەيىننەن, تۇركى جانە اراب تىلدەرى كەڭىنەن تارالىپ, كوپتىلدىلىك جۇيەسىن ىعىستىردى. دال وسى كەزەڭدە ادەبي قازاق تىلىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋى ورىن الدى. عالىمدار يسلام مادەنيەتىنىڭ بەلەڭ الۋى تۇسىنداعى اراب-پارسى سوزدەرىنىڭ تۇر­كى تىلىنە كىرىگۋى بارىسىن, ونداعى قالىپ­تاس­قان ماڭىزدى وقيعانى كوپ جازدى. ول كەزەڭ­دە ەنگەن اراب-پارسى سوزدەرى تۇركى تىلىنىڭ زاڭ­دىلىقتارىنا بەيىمدەلىپ, وزگەشە ۇلگى­لەنە باستايدى.
تۇركى جۇرتىنا تيەسىلى تاريحي اۋماقتاردا تۇر­لى ەتنيكالىق توپتار مەن تىلدەردىڭ ما­دەني بەيىمدەلۋ ۇدەرىستەرى جۇزەگە استى. ما­سە­لەن, سوعدى – ىعىستىرىلعان تۇركى تىلى. وسى تۋراسىندا, ۇلى عالىم-لينگۆيست ماح­مۇد قاشقاري اراب تىلىندە جازىلعان «ديۋا­ني-لۇعات ات-تۇرىك» («تۇركى تىلدەرىنىڭ سوز­دىگى») اتتى ەڭبەگىندە جەتىسۋ جەرىندە تۇر­­­كىلەردىڭ كيىم ۇلگىسى مەن داستۇرىن قا­بىل­داعان سوعدىلاردىڭ مەكەن ەتكەنىن جا­زادى. بالاساعۇن (جەتىسۋ) تۇرعىندارى تۇركى تى­لىندە سويلەسكەن, ال بالاساعۇننان يسپيد­جاب­قا (قازىرگى شىمكەنت) دەيىنگى تۇر­عىلىقتى حالىقتىڭ تىلى ارالاس بولعان (ي.م.ورانسكيي). حىى عاسىردىڭ باسىندا وسى ايماقتىڭ مادەني كەڭىستىگى تۇركى تىلىنە ابدەن بەيىمدەلە باستايدى. اراب تىلى – عى­لىمي جانە رەسمي تۇرعىدا ماڭىزدى رولگە يە بولعانىمەن, لينگۆيستيكالىق الماسۋدىڭ نا­­تيجەسىندە, تىلدەردە پارسى, اراب جانە باس­قا دا تۇركى-يران ديالەكتىلەرى پايدا بول­عان.
تۇركى تىلى مەن جازباسىنىڭ دامۋى قازاق تىلى­نىڭ داستۇرلى كلاسسيكالىق قالىپتاسۋىنا اكەلدى دەۋگە تولىق تاريحي-عىلىمي نەگىز بار. وسى ورايدا, انا تىلىمىزدىڭ ەڭ بيىك دەڭ­گەي­دە قالىپتاسۋىنىڭ ۇلى كەزەڭى – قازاق­تىڭ دارا اقىنى اباي تىلىنىڭ پايدا بولۋى­مەن تۇسپا-تۇس كەلەتىنىن ەرەكشە اتاپ وتۋىمىز كەرەك.
قازاق تىلى – الەمدەگى ماعىناعا باي, سوز­دىك قورى باسىم, بويىنا كونە مادەنيەتتىڭ سار­قى­تىن جيعان كوركەم تىلدەردىڭ بىرى ارى بىرە­گەيى. تىل – تەك قارىم-قاتىناس قۇرالى ەمەس. ول تاريحي جانە مادەني-اعارتۋشىلىق ماز­مۇنعا يە. ەندىگى ماڭىزدى دۇنيە – انا تىلى­مىزدىڭ جازىلۋىنىڭ تەپە-تەڭدىگىن تابۋ. لا­تىن قارپىندە قازاقشا جازىلاتىن حات تىل­دىڭ زاڭدىلىعىن ساقتاي وتىرىپ, جازىلۋ­دان بولەك, بويىنا ونتولوگييالىق بىرىزدىلىك­تى ساقتاۋ, قازاقتىڭ سوزدىك قورىن پايدا­لانۋ­عا بەيىمدەلۋ جانە تىڭ ماعىنالىق مازمۇن مەن ۇعىمداردى مودەلدەۋدى بىرىكتىرۋى قا­جەت.
كەز كەلگەن تىلدىڭ عاسىرلار بويى ۇرپاق­تان-ۇرپاققا امانات ەتىلىپ كەلگەن جازىل­ما­عان زاڭدىلىعى بار. ول – تىلدىڭ جاراتىلىسى, ونىڭ مادەنيەتىنىڭ تاريحىنان بولەكتەنبەۋى كەرەك. ويتكەنى بىز بەلگىلى بىر حالىقتىڭ تى­لىندە سويلەۋ ارقىلى سول ۇلتتىڭ مادەنيەتى مەن رۋحانيياتىنان حابار بەرەمىز. بۇل زاڭ­دىلىق بارلىق ۇلت پەن ۇلىستىڭ تىلدىك ما­دەنيەتىنە تان. سوندىقتان دا تىل ماسە­لە­لەرى قاشان دا وزەكتى جانە ۇلكەن جاۋاپ­­كەر­شىلىكتى تالاپ ەتەدى. اسىرەسە, تىلدىڭ كلاسسيكالىق دامۋى كەزەڭىندە بۇل ماسەلەگە جاۋاپتى قا­راۋى­مىز قاجەت. زاماناۋي قازاقستان – كوپ­كونفەسسييالى مەملەكەت. مۇندا ارتۇرلى ۇلت پەن ۇلىس وكىلدەرى تۇرادى. سايكەسىنشە, ار­تۇرلى تىلدە سويلەيتىن تۇرعىندار شوعىر­لانعان. مەملەكەتىمىزدە ۇشتىلدىلىك تۇجى­رىم­داماسىنىڭ قابىلدانۋى دا بەكەر ەمەس. بۇل باعدارلاما قازىرگى ۋاقىت پەن بۇگىنگى زا­مانعى الەۋمەتتىك قوعامنىڭ مۇددەسىن تو­لىقتاي ەسكەرىپ وتىر. مەملەكەتتىك تىل سايا­سا­تىنىڭ قازاق تىلىنىڭ ونتولوگييالىق مار­تەبەسىن دامىتۋعا باعىتتالۋى دا بەكەر دۇنيە ەمەس. ويتكەنى تىل – ۇلتتىڭ تاعدىرى, تاريحي باي­لانىسى. لاتىن گرافيكاسىنا وتۋ بارى­سىندا لينگۆيستيكالىق ماسەلەلەردىڭ شە­شىلۋىنە ماڭىز بەرەتىنىمىز انىق. بىراق تىل­دىڭ ونتولوگييالىق اسپەكتىلەرىن دە نازار­دان تىس قالدىرماۋىمىز اسا قاجەت.
تاعى بىر ايتا كەتەتىن ماسەلە – تۇسىنۋ ياكي, تۇسىنىسۋ ماسەلەسى. گەرمەنەۆتيكالىق سوز­دىك قور مەن ولاردىڭ مان-ماعىناسىن بو­ساتۋ جانە بۇرمالانعان نەمەسە مۇلدەم دۇ­رىس جازىلماعان ماتىندەردە بولاتىن تۇسى­ن­دىرۋ, يا بولماسا, تالداۋ شيەلەنىستەرىن بول­دىرماۋ.
سونىمەن قاتار تىلدىڭ مەتافيزيكالىق م­ا­عىناسىن ساقتاۋ دا اسا ماڭىزدى. ويتكەنى جازىلۋدىڭ تۇرلى گرافيكاسىنا قاراماستان, قازاق تىلى وزىندىك كلاسسيكالىق دىبىستالۋى مەن ۇلگىلەنۋىن باياعى زاماننان-اق ساقتاپ كەلگەن جانە ساقتاپ قالادى. قازاق تىلىنىڭ وز­گەشەلىگى سول, بۇل تىلى ەتنيكالىق-مادەني باي­لىعىن, بەينەلىلىگىن, كوركەمدىگىن, بىر سوز­بەن ايتقاندا, داستۇرىن بويىنا توعىس­تىرعان. انا تىلىمىزدىڭ دال وسى قۇندىلىعىن ساقتاپ قالۋىمىز كەرەك. ايتپەسە, لاتىن گرافيكاسىنىڭ ۇستەمدىگىن اسىرا سىلتەپ, مازمۇن مەن بەلگىنىڭ بىرتۇتاستىعىن جاساۋ جو­لىندا جيناقتالعان الىپبي قۇرۋ – عى­لىمي-وقۋ كوممۋنيكاتسيياسىنىڭ بولا­شا­عىنا بالتا شابۋى ابدەن مۇمكىن.
لاتىن گرافيكاسىنا وتۋدىڭ نەگىزگى ماق­ساتى:
– دۇنيەجۇزىلىك عىلىمي-وقۋ جانە كوم­مۋ­نيكاتيۆتىك كەڭىستىگىمەن بىرىگۋ;
– بىلىم مەن عىلىم سالاسىن جاڭعىرتۋ;
– تىلدىڭ ۇتقىر جاسامپازدىعى;
– تىڭ ويلاۋ جانە موبيليزاتسييالاۋ;
– بولون ۇدەرىسىن تولىققاندى جۇزەگە اسىرۋ;
– الەمدىك وقۋ رەسۋرستارىنا قولجە­تىم-دى­لىك جانە كوممۋنيكاتيۆتىك قورمەن قام­تاما­سىز ەتۋ;
– سانانىڭ جاڭعىرۋى.
لاتىن الىپبيىنە وتۋ بارىسىندا وقى­تۋ­دىڭ دەسكريپتيۆتى-تۇسىندىرۋ ادىستەرىنەن وز­گە كونسترۋكتيۆتى, فۋنكتسيونالدىق جوبا تا­سىلدەرىن دە قولدانۋ قاجەت. دالىرەك ايت­قان­دا, لاتىن گرافيكاسىندا قازاق تىلىن وقىتۋدىڭ وقۋ باعدارلاماسى جان-جاقتى دى­بىستالۋعا بەيىم ديالوگ قۇرۋعا مۇمكىندىك بە­رەتىن كوممۋنيكاتيۆتى ويلاۋدى قا­لىپ­تاستىرۋى تيىس. ياعني, ەركىن قارىم-قاتىناس ور­ناتۋدىڭ قۇرامداس بولىگى بولاتىن بىلىم جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ جايىن ايتىپ وتىر­مىز. سويتكەندە عانا لاتىن الىپبيىنە وتۋ جايىن­دا سوز قوزعالعاندا ايتىلاتىن ماسە­لەنىڭ بارلىعى شەشۋگە بولادى.

زارەما شاۋكەنوۆا,
پرەزيدەنت جانىنداعى قازاقستان ستراتەگييالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, الەۋمەتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*