ار قازاقستاندىقتىڭ «جەكە كابينەتى» اشىلماق

1248
0
بولىسۋ:

قازاقستان شەتەلگە شىعاتىن تۋريستەرىمىزدىڭ مۇلىكتەرىن مىندەتتى ساقتاندىرۋعا كوشەتىن بولدى. قولدانىستاعى زاڭناماعا ساقتاندىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا تۇزەتۋلەر ەنگىزەتىن جاڭا زاڭ جوباسى باقىتجان ساعىنتاەۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن ۇكىمەتتىڭ كەشەگى وتىرىسىندا قۇپتالدى. مينيسترلەر كابينەتىنىڭ مۇشەلەرى سونداي-اق اۋىلدىق ەلدىمەكەندەردى كەڭجولاقتى ينتەرنەت جەلىسىنە قوسۋ جوباسىن قارادى. جيىندا مەملەكەتتىك فۋنكتسييالاردى باسەكەلەس ورتاعا بەرۋدى قاراستىراتىن جاڭا زاڭ جوباسى دا ماقۇلداندى.

كۇن تارتىبىندەگى بىرىنشى ماسەلە بويىن­شا بايانداعان اقپارات جانە كوم­مۋ­نيكاتسييالار مينيسترى داۋرەن اباەۆ «تسيفرلىق قازاقستان» باعدارلاما­سىن­دا ازاماتتاردى جوعارى جىلدامدىقتى ينتەرنەتپەن قامتاماسىز ەتۋ, اۋىل مەن قالا اراسىنداعى تسيفرلىق الشاقتىقتى قىسقارتۋ كوزدەلگەنىن مالىمدەدى. وسىعان وراي ازىرلەنگەن ارناۋلى جوبا ەلەكتروندى ساۋدامەن قامتۋدى, «ەلەكتروندى ۇكىمەت­تىڭ» قىزمەت كورسەتۋىن, ينتەراكتيۆ­تى بىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ قۇرالدارىن كەڭەيتۋ ەسەبىنەن سالماقتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق اسەر-ەففەكتى بەرەدى دەپ بولجانۋدا.

مينيستردىڭ دەرەگىنشە, ەلىمىزدەگى 122 قالانىڭ بارلىعى جانە 1200-گە جۋىق اۋىل جوعارى جىلدامدىقتى ينتەرنەتكە قول جەتكىزگەن. ارى قاراي مينيسترلىك تۇرعىندارىنىڭ جالپى سانى 2 ميلليون­نان اساتىن 1 800 اۋىلعا بايلانىس جەلىسىن تارتۋدى جوسپارلاپ وتىر. ناتيجەسىندە, 2021 جىلعا دەيىن ۇزىندىعى 24 مىڭ شاقى­رىم بولاتىن تالشىقتى-وپتيكالىق بايلانىس جەلىلەرى تارتىلادى. بۇل جەر­گى­لىك­تى اتقارۋشى ورگانداردى جانە مەمور­گانداردىڭ قۇرىلىمدىق بولىم­شە­لە­رىن ينتەرنەتكە قوسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
جالپى, جوبانى 2018-2030 جىلدارى, ياعني, 13 جىلدىڭ ىشىندە مەملەكەت پەن جەكەنىڭ ارىپتەستىگى (مجا) نەگىزىندە ىسكە اسىرۋ قاراستىرىلۋدا. وسىنىڭ ارقا­سىن­دا ينتەرنەتكە قولجەتىمدىلىكتىڭ سەكۋن­دىنا 20 مەگابيتكە دەيىنگى جىلدا­م­دى­­عىن قامتا­ماسىز ەتۋ, سونداي-اق شاما­مەن 2000 مەكتەپتى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن جەر­گى­لىكتى مەمورگاندار مەكەمەلەرىن­دە 1 200 ينتەرنەت-نۇكتەنى قوسۋ جوسپار­لان­عان.
مينيسترلىكتىڭ بۇل جوباسىن ىسكە اسىرۋ ۇشىن ارناۋلى جول كارتاسى ازىرلەن­دى جانە بەكىتىلدى. وندا ناقتى ىس-شارالار مەن ولاردى ورىنداۋ مەرزىمدەرى كورسەتىل­گەن. بايلانىس وپەراتورلارى تاراپىنان جەكە سەكتورداعى سەرىكتەستەردى انىقتاۋ ۇشىن بايقاۋ وتكىزۋگە قاجەتتى قۇجاتتا­ما­لار­دى ازىرلەۋ جۇمىستارى باستالىپ كەتىپتى.
وز كەزەگىندە ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ اۋىلداردى ينتەرنەتپەن قامتاماسىز ەتۋ كەزىندە الەۋمەتتىك سالا نىساندارىنا باسىمدىق بەرىلەتىنىن نىقتادى. ول وسى ىستىڭ رەس­پۋبلي­كالىق بيۋدجەتكە ەشقانداي جۇكتەمە تۇسىرمەيتىنىنە سەندىردى. سەبەبى, باستان-اياق مجا تەتىكتەرى پايدالانىلادى ەكەن. بۇل ۇشىن «سەرۆيستىك كونتراكت», ياعني ۇزاق­مەرزىمدى قىزمەتتەردى ساتىپ الۋ مودەلى تاڭدالعان. قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, مۇنداعى جەكە سەرىكتەستەردى مەملەكەتتىك قولداۋ شاراسى – مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇيىمداردىڭ ولار ۇسىناتىن قىزمەتتى ۇزاق ۋاقىت بويى ارى تۇراقتى كولەمدە تۇتىنا­تىنىنا كەپىلدىك بەرۋدەن كورىنىس تاپپاق.
مينيستردىڭ مالىمەتىنشە, بايقاۋدا جەڭىپ شىققان ينۆەستور 3 جىل بويى ار توق­سان سايىن جەلىلەردى ىسكە قوسۋعا, سوي­تىپ 1 800-گە جۋىق اۋىلدى جەلىمەن قام­تا­ما­سىز ەتۋگە مىندەتتەنەدى, ال مەملە­كەت ولاردىڭ عالامتورعا قوسۋ قىزمەتتەرىن 13 جىل بويى كەپىلدەندىرىلگەن تۇردە ساتىپ الادى.
بىلىم جانە عىلىم مينيسترى ەرلان ساعاديەۆ بۇگىندە قازاقستان مەكتەپتەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگى ۇشىن «تسيفرلىق بىلىم بەرۋ رەسۋرستارى قولجەتىمدى» ەكەنىن بايان­دادى. ول رەسۋرستاردا 80 مىڭنان استام ماتەريال – ۇش تىلدەگى ينتەراكتيۆتى جانە مۋلتيمەدييالىق ساباقتار, ۆيدەولار بار.
– بۇلار, ارينە, مۇعالىمدەردى اۋىس­تىرا المايدى, اسىرەسە, شاعىن جيناق­تى مەكتەپتەر ۇشىن وقىتۋ پرو­تسە­سىندە قوسىمشا كومەكشى بولىپ تابىلادى. سونداي-اق «ەلەكتروندى كۇندەلىكتەردى» تولىققاندى پايدالانۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى. وسىنىڭ بارلىعى ۇشىن جوعارى جىلدامدىقتى ينتەرنەت كەرەك, – دەدى بعم باسشىسى.
ونىڭ ايتۋىنشا, ينتەرنەتپەن قامتا­ماسىز ەتۋ جاعدايى «قاناعاتتانار­لىق» دەڭگەيدە. تۇتاستاي العاندا, رەسپۋب­ليكا بويىنشا 6 956 مەكتەپ نەمەسە 98%-ى عالام­تورعا قوسىلعان. الايدا سەكۋندىنا 4 مەگابيتتى جىلدامدىقتاعى كەڭجولاقتى ينتەرنەت تەك 34%-ىنا عانا قولجەتىمدى بولىپ وتىر. سوڭعى ەكى جىلدا بۇل كورسەت­كىش تەك 9%-عا ۇلعايعان. ەندەشە, بۇل جوبانى ىسكە اسىرۋ بىلىم بەرۋ جۇيەسىن دامىتۋعا دا ماڭىزدى تۇرتكى بولماق.
ە.ساعاديەۆ قازىرگى «ەلەكتروندى كۇندەلىكتەر» بولاشاقتا اربىر قازاقستان­دىق­تىڭ «جەكە كابينەتىنە» اينالاتىنىن بول­جا­دى. «بۇل – بىلىم سالاسىن تولىق تسيفرلاندىرۋعا باستار جولىمىز. يدەال­دى جاعدايدا اربىر ادامنىڭ تول «جەكە كابينەتى» بولۋى كەرەك, وندا ازاماتتىڭ بالاباقشاعا بارعاننان باستاپ, مىسالعا, PhD مارتەبەسىنە يە بولعانعا دەيىنگى بارلىق اقپاراتتارى – بۇكىل باعالارى, وليمپيادالارداعى جۇلدەلەرى, ديپلومدا­رى جانە باسقالارى ساقتالادى» دەگەن مينيستر بۇل ۇشىن بارلىق مەكتەپتە ۇش­قىر ينتەرنەت بولۋعا تيىستىگىن جەتكىزدى.
دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترى ەلجان بىرتانوۆ «ەلىمىزدەگى دەنساۋلىق ساقتاۋ جەلىسىندە 6 030 نىسان بارلىعىن», سونىڭ ىشىندە «قالالار مەن اۋدان ورتالىقتارىن­دا­عىلارى ينتەرنەتكە 100% قوسىلعانىن» مالىم ەتتى. شالعايدا ورنالاسقان ەلدىمەكەندەردە ينتەرنەت ماسەلەلەرى الى شەشىلمەگەن. ناقتىراق ايتقاندا, دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋ جۇيەسىندە عالامتورعا قو­سىل­ماعان نىساندار سانى 3 715-تى قۇراي­دى. مىنا جوبا اياسىندا كەڭجولاقتى ينتەر­نەت­كە 1 700 نىساندى (50%-ىن) قوسۋ جوس­پار­لانۋدا ەكەن. قالعان نىسانداردى قوسۋ ۇشىن بايلانىستىڭ وزگە تاسىلدەرىن, سونىڭ ىشىندە تەلەفون وپەراتورلارى قىزمەت­تە­رىن قاراستىرۋ كوزدەلگەن.
ۇكىمەت وتىرىسى اياسىندا «قازاقتە­لە­كوم» باسقارما توراعاسى قۋانىشبەك ەسەكەەۆتىڭ, قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمى قىرىمبەك كوشەرباەۆ پەن سقو اكىمى قۇمار اقساقالوۆتىڭ ەسەپتەرى تىڭدالدى.
ۇكىمەت وتىرىسىندا ەكىنشى ماسەلە بو­يىن­شا مىنبەرگە شىققان ۇلتتىق بانك توراعاسى د.اقىشەۆ ۇكىمەت مۇشەلەرى نا­زا­رىنا «كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە ساق­تاندىرۋ جانە ساقتاندىرۋ قىزمەتى ما­سە­لەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تو­لىق­تىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوبا­سىن ۇسىن­دى. ول «الى كۇنگە دەيىن ساقتاندىرۋ نا­رىعى ازاماتتار مەن كاسىپورىنداردىڭ مۇ­لىكتىك مۇددەلەرىن قورعاۋدىڭ تيىمدى تە­تى­گىنە اينالا الماعانىن» قىنجىلا جەتكىزدى.
جاڭا زاڭ جوباسى «ساقتاندىرۋ قىز­مەتتەرىنىڭ تەك ىرى قالالاردا عانا ەمەس, سون­داي-اق وڭىرلەردە دە قولجەتىمدى بولۋىنا جاعداي جاساۋعا», «حالىق جانە بيزنەس ۇشىن ساقتاندىرۋ قىزمەتتەرىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا جانە قۇنىن تومەندە­تۋ­گە», «ساقتاندىرۋ قىزمەتتەرىن تۇتىنۋ­شى­­لاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى كۇشەي­تۋ­گە», «ساقتاندىرۋ نارىعىنىڭ قارجىلىق ورنىقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە» باعىت­تالعان.
جوبا قازاقستاندا ونلاين-ساقتان­دىرۋ­دى ەنگىزۋدى قاراستىرادى. «مىسالى, ۇلىبريتانييا تۇرعىندارىنىڭ 70%-دان استامى ساقتاندىرۋ قۇجاتىن تەلەفون نەمەسە ينتەرنەت ارقىلى ساتىپ الادى. فرانتسييادا پوليستى ونلاين ساتىپ الۋشى كليەنتتەردىڭ ۇلەسى 50%-عا جۋىق. قازاق­ستان­دا ونلاين-ساقتاندىرۋدى ەندىرۋ نا­تي­­جەسىندە, حالىقتىڭ ساقتاندىرۋ شارت­تا­رىن ەلەكتروندىق فورمادا راسىمدەۋىنە جول اشىلادى. ايتپەسە, قولدانىستاعى قۇ­قىقتىق بازا مۇنداي ونىمدى تولىق كو­لەم­دە ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەرگەن جوق» دەدى دانييار اقىشەۆ.
ونىڭ تۇسىندىرۋىنشە, جاڭا زاڭدى پار­لا­مەنت قابىلداعاننان كەيىن قازاقستان­دىقتار وفيسكە بارماي-اق نەمەسە وز كو­ميس­­سيياسىن الاتىن اگەنتتىڭ قاتىسۋىنسىز, ساقتاندىرۋ كومپانييالارىنىڭ ينتەرنەت-رەسۋرستارى ارقىلى ساقتاندىرۋ شارت­تا­رىن بەكىتە الادى. بۇعان قوسا, ساقتاندىرۋ تولەم­دەرىن الۋ ۇشىن دە ونلاين وتىنىش جاساۋ مۇمكىندىگى پايدا بولادى. بۇل رەتتە زاڭ جوباسىندا ساقتاندىرۋ كومپانييا­لا­رىنىڭ ينتەرنەت-رەسۋرستارىنا جانە اۆتو­ماتتاندىرۋ دەڭگەيىنە, ازاماتتىڭ دەربەس دەرەكتەرىن قورعاۋعا جانە كيبەر­قاۋىپسىزدىككە تالاپتار بەلگىلەنەدى.
قۇجات قازاقستاندىق تۋريستەردىڭ مۇلىكتىك مۇددەسىن قورعاماق. ۇلتتىق بانك باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, «تۋروپەراتور­دىڭ نەمەسە تۋراگەنتتىڭ ازاماتتىق-قۇ­قىق­تىق جاۋاپكەرشىلىگىن مىندەتتى ساقتان­دىرۋ سالاسىنداعى قولدانىستاعى زاڭ­­ناما» تۋريستەردىڭ مۇددەسىن قورعاۋعا مۇم­كىن­دىك بەرمەيدى.
– مىسالى, قازىر تۋريستەر ساقتاندىرۋ تولەمدەرىن تەك شەتەلدەن قايتىپ ورالعان­نان كەيىن جانە سوتتىڭ زاڭدى كۇشىنە ەن­گەن شەشىمى نەگىزىندە عانا الادى. ياعني, شە­تەلدە ساقتاندىرۋ وقيعاسى تۋىندا­عان­دا, تۋريست قورعانسىز قالادى. ونىڭ ۇستىنە تۋريستىڭ سول ساقتاندىرۋ تولەمىن الا الاتىن وقيعالاردىڭ تولىق تىزبەسى دە جوق. سونىمەن قاتار ساقتاندىرۋ وتەمىنىڭ سوماسى زارداپ شەككەن تۋريستەردىڭ مۇد­دەسىن قورعاۋ ۇشىن قاجەتتى سوماعا سايما-ساي بولماي تۇر, – دەدى د.اقىشەۆ.
سول سەبەپتى, جاڭا زاڭ جوباسىندا جاتجۇرتقا اتتاناتىن قازاقستاندىقتاردى قورعاۋ ماقساتىندا, «تۋريستىڭ وزىنىڭ مۇلىك­تىك مۇددەلەرىن مىندەتتى ساقتان­دىرۋعا» كوشۋ كوزدەلىپ وتىر. سونىمەن, تۋروپەراتور شەتەلگە ساياحاتتاۋعا شىعا­تىن تۋريستتى مىندەتتى ساقتاندىرۋ باع­دار­لا­مالارىنىڭ بىرى بويىنشا باراتىن ەلىنە جانە كۇندەر سانىنا قاراي ساقتان­دى­رادى. اتالعان باعدارلامالار حالىق­ارا­لىق تالاپتار مەن ونىمدەرگە سايكەس كەلەدى جانە «جازاتايىم وقيعا», «شۇعىل نەمەسە جەدەل كومەك», «رەپاترياتسييالاۋ» سەكىلدى تۋريستىڭ ومىرى مەن دەنساۋلىعىنا زييان كەلتىرۋمەن بايلانىستى بازالىق الەۋمەتتىك تاۋەكەلدەردى قامتيدى.
«ساقتاندىرۋ قۇنى جوعارى بولمايدى: كۇنىنە شامامەن 340 تەڭگەدەن. سول قارجىعا ساقتاندىرىلاتىن وتەماقى 3,4 ميلليوننان باستاپ, 17 ملن تەڭگەگە دەيىن جەتەدى» دەدى ۇلتتىق بانك توراعاسى
د.اقىشەۆ. بۇل زاڭ جوباسى بىر اي شاما­سىن­دا ماجىلىستىڭ قاراۋىنا ەنگىزىلەدى.
ۇكىمەت وكىلدەرى وسى كۇنى ۇلت جوس­پا­رى­نىڭ 97-قادامىن ورىنداۋ ماقساتىندا, باسەكەلەس ورتاعا بەرىلەتىن مەملەكەتتىك فۋنكتسييالار تىزىمىن دە قابىلدادى. تەك ۇلت­تىق جانە اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتى قور­عاۋ, قورعانىس, قوعامدىق تارتىپتى ساق­تاۋ, كونستيتۋتسييالىق قۇرىلىمدى, ادام قۇقىعى مەن ەركىندىگىن, ادىلەتتىلىكتى جانە باسقالارىن قورعاۋعا باعىتتالعان فۋن­ك­تسييا­لار بيزنەس ورتاعا بەرۋگە جاتپايدى. تيىس­تى زاڭ جوباسى دا الدا پارلامەنتكە ەن­گى­زىلەتىن بولدى.

ايحان شارىپ

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*