الەم قازاقستاننىڭ باستاماسىمەن ساناسادى

1692
0
بولىسۋ:

29 تامىز – حالىقارالىق يادرولىق سىناقتارعا قارسى ىس-قيمىل كۇنى. بۇل كۇننىڭ جاھاندىق ساياساتتا ۇلكەن تاريحي مانى بار. ويتكەنى قازاقستاننىڭ باستاماسى بويىنشا ماقۇلدانىپ, حالىقارالىق ارەنادا اتالىپ وتىلەتىن مارتەبەلى كۇننىڭ ساياسي ماڭىزى جىل وتكەن سايىن ارتىپ كەلەدى.

ويتكەنى سەمەي يادرولىق پوليگونىندا جا­سالعان سىناقتىڭ زاردابىن قازاق حالقى الى ۇمىتا قويعان جوق. جارىلىستان كوز اش­پاعان ۇلى دالا ەلى اقيقاتىندا اۋىر سى­ناقتى باستان كەشىردى. يادرولىق قارۋ ادام­زاتقا جاقسىلىق اكەلگەن جوق. اسىرەسە, قا­زاق جۇرتى سەمەي پوليگونىنىڭ قاسىرەتىن تارت­تى. سەمەي پوليگونىندا 500-گە جۋىق اتوم, سۋتەگى بومبالارى سىنالدى, ول قۋاتى جا­عىنان حيروسيما مەن ناگاساكيدەگى جا­رىلىستان 40 مىڭ ەسە اسىپ تۇستى.
بىراق قازاقستان بۇكىل الەمگە بەي­بىتسۇي­گىش ەل رەتىندە قىرىپ-جوياتىن قارۋدان وز ەركى­مەن, سانالى تۇردە باس تارتتى. 1993 جى­لى ەلىمىز تمد مەملەكەتتەرىنىڭ اراسىندا بىرىن­شى بولىپ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جو­نىندەگى كەلىسىمشارتقا قول قويدى. 1994 جىل­دىڭ جەلتوقسانىندا الەمنىڭ يادرولىق دەر­جاۆالارى قازاقستاننىڭ قاۋىپسىزدىگىنە كە­پىلدىك بەرەتىن مەموراندۋمعا قول قويدى. سوي­تىپ, 1994 جىلى ەلىمىز بۇكىل يادرولىق قارۋ­دان تازاردى. 1997 جىلى بۇۇ-نىڭ باس اس­سامبلەياسى قازاقستاننىڭ يادرولىق سى­ناقتاردان زارداپ شەككەن وڭىرلەرىنە كومەك كور­سەتۋ جونىندە قارار قابىلدادى.

بۇل ەڭ الدىمەن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەرەن ەڭبەگى ەكەنىن ايتا كەتكەن جون. ايتپەسە, يادرولىق قۋاتى جاعىنان الەمدە تورتىنشى ورىندا تۇرعان پوليگوندى وز ەركىمەن جابۋ كەز كەلگەن باسشىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى. قازاقستان وزىنىڭ انتييادرولىق تاجىري­بەسىمەن يادرولىق قارۋسىزدانۋ مەن ونى تاراتپاۋ ماسەلەلەرىندەگى اشىقتىعىن بۇكىل الەمگە وسىلاي پاش ەتتى.
– يادرولىق پوليگوندى العاش جاپقان مەملەكەتتىڭ پرەزيدەنتى رەتىندە جەكە وز باسىم ۇشىن يادرولىق قارۋسىز الەم – بۇل ابسوليۋتتى ساياسي اكسيوما. كەيدە تاريحي وقيعالار مەن جەكەلەگەن ادام باسىنداعى وقيعالار قايشىلاساتىن ساتتەر بولادى. مەن ۇشىن جانە مەنىڭ حالقىم ۇشىن تاۋەلسىزدىگىمىزگە قول جەتكىزىپ, يادرولىق پوليگوندى جاپقان 1991 جىل سونداي جىل بولدى. تاريحتىڭ ساباقتارى ولار بولاشاققا باعدارلانعاندا عانا قانداي دا بىر مازمۇن يەلەنەدى. سوندىقتان وتكەندى ەسكە الا وتىرىپ بىز بولاشاقتاعى ىس-ارەكەتتەرىمىز تۋرالى, بالالارىمىز بەن نەمەرەلەرىمىز ۇشىن ححى عاسىرداعى يادرولىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى ويلاۋعا تيىسپىز. يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى بىزدىڭ باستامالارى­مىز – الەمدىك تۇراقتىلىققا, تارتىپ پەن قاۋىپسىزدىككە قوسقان سوزسىز ۇلەسىمىز. الەمدە العاشقى بولىپ سەمەي يادرولىق پوليگونىن جاۋىپ جانە اتوم قارۋىنان باس تارتا وتىرىپ, بىز جەتەكشى يادرولىق دەرجاۆا­لاردان – اقش-تان, رەسەيدەن, ۇلىبري­تانييادان, فرانتسييادان جانە قىتايدان قاۋىپسىزدىگىمىزگە بەرىك حالىقارالىق كەپىلدىك الدىق. بىز ورتالىق ازييادا يادرولىق قارۋسىز ايماق قۇرۋدا نەگىزگى رول اتقاردىق جانە جەر شارىنىڭ باسقا دا ايماقتارىندا, اسىرەسە, تاياۋ شىعىستا وسىنداي ايماقتار قۇرۋعا بەلسەندى قولداۋ كورسەتەمىز. بىز الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ يادرولىق تەرروريزم قاتەرىنە قارسى تۇرۋداعى كۇش-جىگەرىنە قولداۋ جاسايمىز. قازىر بىز يادرولىق قاتەردى تاراتپاۋ جونىندە ودان ارى تاباندى شەشىم قابىلداۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى باتىل ايتامىز, – دەدى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
راسىندا, قازىر بۇكىل الەم قازاقستاننىڭ قارۋسىزدانۋ تۋرالى باتىل باستامالارىمەن ساناسادى جانە ونى سوزسىز قولدايدى. بۇۇ-نىڭ باس اسسامبلەياسى «29 تامىزدى حا­لىقارالىق يادرولىق سىناقتارعا قارسى ىس-قيمىل كۇنى» دەپ جارييالاۋ تۋرالى پرە­زيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ ۇسىنىسىن قول­دادى. قازاقستان باسشىسىنىڭ تارا­پىنان ۇسىنىلىپ جاتقان باستامالاردىڭ بارلىعى دا جاھاندىق ساياساتتاعى بىزدىڭ ەلىمىزدىڭ رولىن ايقىن تانىتىپ وتىر. وسىدان بىرنەشە جىل سەمەي وڭىرىنە ىس­سا­پارمەن كەلگەن بۇۇ-نىڭ بۇرىنعى باس حات­شىسى پان گي مۋن دا يادرولىق قارۋ­سىز­دانۋعا قاتىستى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ­تىڭ جاھاندىق ۇسىنىستارىن قولدايتىنىن بىلدىردى.
– سەمەيگە ساپارىمدى ەش ۋاقىتتا ۇمىتپايمىن. ون شاقتى جىل بويى وسى نۇكتە «قىرعي-قاباق سوعىسىنىڭ» كىندىگىنە اينالىپ كەلدى. سىزدىڭ باتىل شەشىمىڭىزدىڭ ارقاسىندا سەمەي بەيبىتشىلىككە دەگەن ۇمىتتىڭ ۇلكەن نىشانىنا اينالدى. بۇل بارلىق يادرولىق سىناقتاردى مۇلدەم توقتاتۋدىڭ ۇمىتىن وياتىپ, يادرولىق قارۋدان ادا بەيبىتشىلىككە ۇمتىلۋعا دا جارقىن جول اشتى, – دەدى پان گي مۋن.
پرەزيدەنتتىڭ قارۋسىزدانۋعا قاتىستى جاھاندىق باستامالارى قاشان دا ومىرشەڭ بولىپ قالا بەرەدى. ۆاشينگتوندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى تورتىنشى سامميتتە جارييا ەتىلگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «الەم. ححى عاسىر» مانيفەسى بۇكىل الەمنىڭ قولداۋىنا يە بولدى. ەڭ ماقتانارلىق جايت, ەلباسىنىڭ «الەم. XXI عاسىر» مانيفەسى بۇۇ باس اسسامبلەياسى مەن قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ رەسمي قۇجاتى مارتەبەسىن الدى. بۇۇ باس اسسامبلەياسىندا جانە قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە ەلباسى مانيفەسىنە وسىنداي جوعارى مارتەبە بەرۋ نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ حالىقارالىق قاۋىمداستىقتا مارتەبەسىنىڭ وتە جوعارى ەكەندىگىن كورسەتەدى.
قازاقستان باسشىسىنىڭ ۇزاق جىلعى باستامالارىن ماقۇلداي وتىرىپ, 2015 جىلدىڭ 7 جەلتوقسانىندا بۇۇ باس اسسامبلەياسى تاعى دا قازاقستاننىڭ ۇسىنىسى بويىنشا يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋ تۋرالى جالپىعا ورتاق دەكلاراتسيياسىن قابىلدادى.
– بارشا ادامزات ححى عاسىرعا جاھاندىق ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا داۋىرى رەتىندە ۇمىت ارتتى. بىراق بۇگىندە بۇل ەلەستى ساعىمعا اينالۋى ىقتيمال. الەمگە تاعى دا قاتەر تونىپ تۇر جانە ونىڭ اۋقىمىن ەسكەرمەۋگە بولمايدى. بۇل قاتەر – جاھاندىق سوعىس! عالىمداردىڭ ەسەبى بويىنشا, جەر ور­كەنيەتى 15 مىڭنان استام سوعىستى, ياعني ار جىل سايىن 3 سوعىستى باسىنان وتكەرگەن. ولاردا جۇزدەگەن ميلليون ادام قازا تاۋىپ, جەر بەتىنەن قالالار مەن ەلدەر جوعالعان, مادەنيەتتەر مەن وركەنيەتتەر جويىلعان. ححى عاسىرعا اياق باسقان ادام بالاسى قييالدىڭ وزىن تاڭعالدىراتىن عىلىمي جاڭا­لىقتار اشىپ, جاڭا بۋىن تەحنولو­گييالارىن جاساپ جاتىر. ادامزات وز دا­مۋىنىڭ ساپالى جاڭا ساتىسىنا وتۋدە. الەم تورتىنشى ونەركاسىپ توڭكەرىسىنىڭ تابالدىرىعىندا تۇر. كوپتەگەن قورقىنىش­تى اۋرۋدىڭ تامىرىنا بالتا شابىلۋدا. بىراق سوعىس ۆيرۋسى حالىقارالىق جاعدايدى ۋشىقتىرۋىن جالعاستىرۋدا. ول بىرقاتار مەملەكەتتەردە ەكونوميكانىڭ ولىم ۇرىعىن سەبەتىن ەڭ قۋاتتى سالاسىنا اينالىپ, اس­كەري-ونەركاسىپتىك كەشەننىڭ الەۋەتىن ارت­تىرىپ وتىر. سوعىس ۆيرۋسى الداعى جاساندى ينتەللەكت توڭىرەگىندەگى جاڭالىقتارعا كەسەل جۇقتىرۋعا دايىن تۇر, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۆاشينگتوندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى تورتىنشى سامميتتە.
دەمەك وسىدان 60 جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن البەرت ەينشتەين مەن بەرتران راسسەل «قاتال, قاتەرلى جانە قاشىپ قۇتىلا المايتىن سۇراق: بىز ادام بالاسىن جويۋعا تيىسپىز بە, الدە ادامزات سوعىستان باس تارتا ما?» دەگەن مانيفەست جارييالاسا, قازاقستان باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ دا «الەم. ححى عاسىر» مانيفەسى دە بۇگىنگى كۇننىڭ كوكەيكەستى ارى وزەكتى ماسەلەسىنە اينالىپ وتىر.

بەرىك بەيسەنۇلى

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*