100 جاڭا وقۋلىق: تاۋەكەل تۇبى – جەلقايىق

5183
0
بولىسۋ:

ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا «بىز الداعى بىرنەشە جىلدا گۋمانيتارلىق بىلىمنىڭ بارلىق باعىتتى بويىنشا الەمدەگى ەڭ جاقسى 100 وقۋلىقتى ارتۇرلى تىلدەردەن قازاق تىلىنە اۋدارىپ, جاستارعا دۇنيەجۇزىندەگى تاڭداۋلى ۇلگىلەردىڭ نەگىزىندە بىلىم الۋعا مۇمكىندىك جاسايمىز. 2018-2019 وقۋ جىلىنىڭ وزىندە ستۋدەنتتەردى وسى وقۋلىقتارمەن وقىتا باستاۋعا تيىسپىز» دەگەن ەدى. قوعامدىق جانە گۋمانيتارلىق عىلىمدار بويىنشا 100 جاڭا وقۋلىقتى اۋدارۋعا جاڭادان قۇرىلعان ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسى كىرىسىپ كەتتى.
جوبانىڭ العاشقى كەزەڭىندە 17 ىرى وقۋلىق ىرىكتەپ الىنىپ, اۋدارىلا باستادى. وسى جىلدىڭ اياعىنا دەيىن وقىرمان قولىنا تيەدى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. الەۋمەتتانۋ, فيلوسوفييا, تىل بىلىمى, پسيحولوگييا سالالارىمەن قاتار, اتقارىلاتىن جۇمىستىڭ ۇلكەن بىر بولىگى ەكونوميكا عىلىمىن دا قامتىپ وتىر. بيىل جارىق كورگەلى وتىرعان 17 وقۋلىقتىڭ تورتەۋى – وسى سالادان. گرەگوري مەنكيۋدىڭ اتاقتى «ەكونوميكس» وقۋلىعىنىڭ تورتىنشى باسىلىمى, توماس گريففيننىڭ «مەنەدجمەنتى», دونالد كۋراتكونىڭ «كاسىپكەرلىك: تەورييا, پروتسەسس جانە پراكتيكا» وقۋلىعى جانە كلاۋس شۆابتىڭ «تورتىنشى يندۋسترييالىق رەۆوليۋتسييا» ەڭبەگى – وسى ۋاقىتقا دەيىن تەك اعىلشىن جانە ورىس تىلدەرىندە قولجەتىمدى بولىپ كەلگەن, پان سالاسى بويىنشا ماڭىزدى وقۋلىقتار.
وسىعان وراي, ال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسىنىڭ نەگىز بولۋىمەن, ەكونوميكا سالاسى بويىنشا جارىق كورگەلى وتىرعان كىتاپتارعا قاتىستى تەرمينولوگييا, اۋدارما ماسەلەلەرى تالقىلانعان دوڭگەلەك ۇستەل وتتى. جيىنعا قازۇۋ جانىنان قۇرىلعان «رۋحاني جاڭعىرۋ» ورتالىعىنىڭ باسشىسى كەنجەحان ماتىجانوۆ, قازۇۋ ەكونوميكا جانە بيزنەس جوعارى مەكتەبىنىڭ دەكانى بايان ەرمەكباەۆا, ەكونوميكا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, دوتسەنت گۇلنار سادىحانوۆا, AlmaU جوعارى بيزنەس مەكتەبىنىڭ دەكانى, دوتسەنت گۇلنار كۇرەڭكەەۆا جانە Narxoz ۋنيۆەرسيتەتى ەكونوميكا جانە مەنەدجمەنت مەكتەبىنىڭ دەكانى, پروفەسسور ساماجان ومىرزاقوۆ قاتىستى.
مودەراتور – ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسىنىڭ رەداكتورى نازگۇل قوجابەك.


نازگۇل قوجابەك: «جاڭا گۋ­ما­نيتارلىق بىلىم. قازاق تىلىندەگى 100 جاڭا وقۋلىق» جوباسى قولعا الىندى. بۇل جوبا بويىنشا جۇمىس باس­تالىپ كەتتى. وسى ورايدا سىزدەردىڭ سا­لا­لا­رىڭىزداعى ىزدەنىستەر قانداي?


كەنجەحان ماتىجانوۆ: شىن­دى­عىندا, بۇل – ەلباسىمىزدىڭ «بو­لاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭ­عىرۋ» اتتى باعدارلاماسى نەگىزىندە قو­ل­عا الىنعان دۇنيە. 100 جاڭا وقۋ­­لىقتىڭ قوعامدىق سانانى جاڭ­عىر­تۋداعى رولى ەرەكشە. بىردەن 100 وقۋ­لىقتى اۋدارۋ ەشقانداي مەم­لە­كەتتىڭ ماڭدايىنا جازىلماعان دۇ­نيە بولۋى كەرەك. قازاقتا «اقىل – اۋىز, ىرىس – جۇعىس» دەگەن سوز بار. الەم­دىك مىقتى ستاندارتتار الما­سىپ وتىرۋعا تيىس. بۇل – كەز كەلگەن قو­عامدىق دامۋدىڭ كوشىندە بار تا­جىريبەلەر. الاش اۆتونوميياسى قۇرىلعان ساتتە ولاردىڭ دا الدىندا دال وسىنداي ماسەلە تۋىنداعانى راس. الىپبي ماسەلەسى, جاڭا وقۋلىق قۇ­راستىرۋ, اۋدارما ماسەلەسى كۇن تار­تىبىندە تۇردى. وسى كەزەڭدە الاش قايراتكەرلەرىنىڭ بارلىعى دەر­لىك وقۋلىق اۋدارۋمەن اينا­لىس­قان. ماسەلەن, ماعجان جۇماباەۆ «پەداگوگيكا», جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ «پسيحولوگييا», حالەل دوسمۇحامەدوۆ «بيولوگييا» پانىن اۋدارسا, جيىرما جاستاعى مۇحتار اۋەزوۆ «جەتكىن­شەك» دەگەن وقۋلىق جازدى. قانىش سات­باەۆ – العاشقى «ماتەماتيكا» وقۋلىعىن جازعان اۆتورلاردىڭ بىرى. مۇنىڭ بارى حح عاسىردىڭ باسىندا جاڭالىق بولىپ سانالدى. قازىرگى دۇنيەگە كەلەر بولساق, جاھاندانۋ داۋى­رى باستالدى. عالام عارىشتاپ دا­مىپ بارادى. الەمدەگى ەكو­نو­ميكانىڭ, وندىرىستىڭ, ادامزاتتىڭ اقىل-ويىنىڭ دامۋى ەرەكشە. سون­دىقتان بىزدىڭ دە «100 جاڭا وقۋ­لىقتى» اۋدارۋ ماسەلەسىن قولعا الۋىمىز – قاجەتتىلىك. ماسەلەن, بىز اۋدارىپ باستاعان كلاۋس شۆابتىڭ ەڭ­بەگى وسال دۇنيە ەمەس. ول وزىنىڭ «تورتىنشى يندۋسترييالىق رە­ۆوليۋ­تسييا» كىتابىندا بىرقاتار ەكو­نوميكالىق پروتسەستەرگە جان-جاق­تى باعا بەرۋگە تىرىسادى. ادام­زات تاريحىندا بەس كۇردەلى رە­ۆوليۋتسييا بولعان. ونىڭ ال­عاش­قىسى – اگرارلىق رەۆوليۋتسييا. ول قاي كە­زەڭدە بولدى? بۇل ادامزاتتىڭ تە­رىمشىلىكتەن مال شارۋاشىلىعىنا اۋىسقان كەزەڭىن قامتيدى. ادامزات بۇلشىق ەتى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا جانۋارلاردى قولعا ۇيرەتۋ ارقىلى اگرارلىق رەۆوليۋتسييا جاسادى. ودان كەيىنگى رەۆوليۋتسييانى بۋ ما­شي­نا­سىنىڭ پايدا بولۋىمەن باي­لا­نىس­تىرادى. وندىرىس دامىدى, قارىم-قاتىناس ارتتى. ار رەۆوليۋتسييانىڭ بولۋىمەن ادامزاتتىڭ دا دامۋى ايشىقتالىپ وتىرعان. ەكونو­مي­كامىز قالاي وركەندەيدى, بىزدىڭ ال­دىمىزدا قانداي قاۋىپ-قاتەرلەر تۇر دەگەندى كلاۋس شۆاب اشىپ كور­سە­تەدى. بىزدىڭ جاس مەملەكەتى ۇشىن, ادامي سانانى دامىتۋ ۇشىن بۇل ەڭبەكتىڭ رولى ەرەكشە دەپ وي­لاي­مىز. بۇل ارى سانامىزدى جاڭ­عىرتۋدىڭ رەۆوليۋتسييالىق جولى دە­گەندى ايتقىمىز كەلەدى. ەلباسى «100 جاڭا وقۋلىق» ماسەلەسىن اي­رىقشا باقىلاۋىندا ۇستاپ وتىر. جە­دەل ارادا 100 وقۋلىقتى اۋدارىپ, وندىرىسكە شىعارۋ كەرەك دەگەن ماسەلەنى الدىمىزعا قويدى. ال-فا­رابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋني­ۆەرسيتەتى 100 كىتاپتىڭ العاشقى ال­تاۋىن اۋدارۋدى وز قولىنا الدى. ازىر­گە كوڭىل تۇششىتارلىق دەڭگەيدە.


بايان ەرمەكباەۆا: رۋحاني جاڭ­عىرۋدىڭ نەگىزىندە ەكونوميكالىق جاڭ­عىرۋ دا بار. قازىر الەمدىك جاھان­دانۋ زامانىندا ار ەل ەكونو­مي­كاسىز ومىر سۇرە المايدى. سون­دىق­تان ەكونوميكامەن ۇندەستىرە ق­اراماساق, ۇتىلامىز. باسەكەگە قا­بى­لەتتى ەل بولۋ ۇشىن الەمدىك ەكو­نوميكامەن بايلانىسا دامۋىمىز قاجەت. ادەمدىك ەكونوميكالىق ۇن­دەستىككە بىلىم ارقىلى عانا قول جەت­كىزە الامىز. بىلىم مەن عىلىم وقۋ­لىق ارقىلى كەلەدى. سول وقۋلىق ار­قىلى سانامىزدى جاڭعىرتا وتى­رىپ, باسەكەگە قابىلەتتى مامان دايىن­­داي الامىز. ەكونوميكامىز دا­مىسا, رۋحاني كوكجيەگىمىز كەڭەيە­دى. جاعدايىمىز دا جاق­سارا­دى. «100 جاڭا وقۋلىق» جوباسىنا بىز­دىڭ دە قاتىسۋىمىز – قۋانىشتى جاع­داي. اعىلشىن تىلىنەن قازاق تى­لىنە اۋدارۋ ماسەلەسى بىزدىڭ ارىپ­تەس­تەرگە وڭاي تيىپ وتىرعان جوق. بۇل ارى ولاردىڭ كاسىبي دەڭگەيىن ارت­تىرۋعا دا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. جاھاندانۋ زامانىندا باسەكەگە قا­بىلەتتى ەكونوميست ماماندار دايىن­داۋ ۇشىن الەمدە بار وزىق تا­جىريبەلەردى پايدالانۋعا تيىسپىز. ول ۇشىن بىرىنشى كەزەكتە الەمنىڭ نا­زارىن اۋدارعان وقۋلىقتارعا قول جەت­كىزۋىمىز كەرەك. ول ۇشىن الەمدەگى تا­نىمال بىلىكتى ەكونوميست مامان­داردىڭ تاجىريبەلەرىنە سۇيەنگەن ابزال. ولار ونداي دارەجەگە قالاي قول جەتكىزدى? دامۋ پروتسەسىندە نەنى پايدالاندى? ارينە, ىلىم-بىلىمسىز شىڭعا شىعا المايمىز. بىز اۋدارىپ وتىرعان «ەكونوميكس» كىتابىندا وسى­نىڭ بارى جان-جاقتى تۇسىندىرى­لە­دى. مۇنى اۋدارۋدىڭ ۇلكەن ماڭى­زى بار.


گۇلنار كۇرەڭكەەۆا: 2013-2014 جىل­دان باستاپ كاسىپكەرلىك ۋني­ۆەر­سيتەت يدەياسىن ستراتەگييامىزعا ەن­گىز­گەن ەدىك. ەكى-ۇش جىل بۇرىن «بو­لاشاق» باعدارلاماسىمەن امە­ريكادا توعىز اي بولىپ كەلدىك. سون­دا بايقاعانى – ارنايى كا­سىپكەرلىك ۋنيۆەرسيتەتتەرى بار ەكەن. بىز-
دىڭ ستراتەگييا – كاسىپكەرلەردى دايىن­داۋ ەمەس. بىزدىڭ ماقسات – كا­سىپكەرلەر سيياقتى ويلاي الاتىن ما­ماندار دايارلاۋ. كاسىپكەر دەگە­نىمىز كىم? ول جاڭاشا ويلاي الاتىن, ىزدەنىستە جۇرەتىن ادام. مۇنداي ادام كەز كەلگەن قىزمەتكە قاجەت. سون­دىقتان كاسىپكەرلىك پانىن بار­لىق وقۋ جوسپارىنا ەنگىزدىك. كا­سىپ­كەرلىك ويلاۋ قابىلەتىن دامىتۋعا ار­نالعان ارنايى وقۋلىقتاردى ىزدەي باستادىق. بىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت تاڭ­داپ العان دونالد كۋراتكونىڭ كىت­ابى – وسى تۇرعىدان كەلگەندە, تاپ­تىرماس وقۋ قۇرالىنىڭ بىرى. بۇل كى­تاپتىڭ ورىس تىلىندەگى نۇسقاسى جوق. وقۋلىقتى بۇعان دەيىن دە اعىل­شىن تىلىندە قولدانىپ جۇردىك. بۇل كى­تاپتى اۋداردىق جانە سول كىتاپ­تاعى بار دۇنيەمەن جۇرەمىز دەپ ەش­كىم ايتا المايدى. كەز كەلگەن وزىق مەملەكەتتىڭ وزىندە بىر فيرما ەكىنشى بىر فيرماعا ۇقسامايدى عوي. وزىندىك باعىت-باعدارى بار. سول سە­بەپتى دە, كاسىپكەرلىك وقۋلىعى – تەو­رييا تۇرىندە كاسىپكەرلىكتىڭ باع­دارىن ايقىنداپ بەرۋ ۇشىن قاجەت.
ن.ق.: وقۋلىقتاردى تاڭداپ الۋ­دا بەلگىلى بىر ستاندارت, تالاپتار بار ما? ماسەلەن, نەگە دال شۆابتىڭ نە­مەسە گريففيننىڭ, كۋراتكونىڭ كى­تاپتارى تاڭداپ الىندى?
ك.م.: بۇل وقۋلىقتار جايدان-جاي تاڭداپ الىنعان جوق. بۇل باع­دار­لامانى رەتتەپ وتىرعان – پرە­زيدەنت جانىنان قۇرىلعان ۇلتتىق كوميسسييا. ىرىك­تەۋدى جۇرگىزەتىن – كوميسسييا مۇ­شە­لەرى. ار جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ما­مان­دارى دا ارنايى ۇسىنىستار جاسادى. كوميسسييا سونى بەكىتتى. ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسىنىڭ قويىپ وتىرعان تالابى – اربىر وقۋ­لىق الەمدەگى ەڭ مىقتى وقۋ ورنىندا شىققان بولۋعا تيىس. كەم دەگەندە, باسپادا ۇش رەت باسىلعانى جون. ارى تارالىمى دا جوعارى بولۋى كەرەك. وسى تالاپتار ەسكەرىلگەن جاعدايدا عانا وقۋلىقتى اۋدارۋ پروتسەسى باس­تالادى. جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن 17 وقۋلىق اۋدارىلىپ بىتۋگە تيىس. سو­نىڭ نەگىزگى با­سىم بولىگى – ەكو­نو­ميكامەن باي­لا­نىستى. گۋمانيتار­لىق عىلىمنىڭ ىشىندە ەكونوميكا, فيلوسوفييا, پسي­حولوگييا پاندەرى تاڭداپ الىندى. ودان كەيىن پەدا­گوگيكا, ونەر مەن ما­دەنيەتكە قا­تىس­تى وقۋلىقتار اۋ­دارىلۋى مۇم­كىن. ەكونوميكالىق دامۋ – قوعام­دىق دامۋدىڭ قوزعاۋ­شى كۇشى. ازىرگە الەمگە تانىلعان, سارالانعان, سۇرا­نىسقا يە بولعان دۇنيەلەردى عانا تاڭداپ الىپ وتىر. ەۋروپا مەن ۇلىبريتانييانىڭ وقۋ ورىندارى عانا ەمەس, جالپى الەمدە سۇرانىستا بار وقۋلىقتارعا جەتە نازار اۋ­دارىلعانى دۇرىس شەشىم دەپ وي­لايمىز. بۇل – بىر. ەكىنشىدەن, وقۋ­لىقتى تاڭداپ العاننان كەيىن, ونىڭ رۇقساتىن الۋىمىز كەرەك ەمەس پە?! ماسەلەن, 17 وقۋلىقتىڭ بار­لى­عى دەرلىك, انگلييا ۋنيۆەر­سي­تەتى­نىڭ باسپاسىنان الىنىپ وتىر. ولار قولدانىسقا يە بولعان, تارالىمى جوعارى, جيى پايدالانىلاتىن وقۋ­لىقتاردىڭ ستاتيستيكاسىن جا­سايدى ەكەن. ەڭ مىقتى وقۋلىقتىڭ بار­لىعىن بىر باسپاعا جيناقتاعان. باسپا رۇقسات ەتكەننەن كەيىن عانا قازاقشاعا اۋدارۋ پروتسەسى باستالدى.
ساماجان ومىرزاقوۆ: توماس گريف­­فيننىڭ «مەنەدجمەنت» وقۋ­لى­عىنىڭ قازاق تىلىنە اۋدارىلۋى – قا­زىرگى كەزدەگى ماڭىزدى قادامداردىڭ بىرى. بۇعان دەيىن مەنەدجمەنت سالا­سىندا تۇرلى وقۋلىقتاردى قولدانىپ كەلەمىز. اتاپ ايتقاندا, مايكل مەسكوننىڭ «مەنەدجمەنت نەگىز­دەرىن» جانە ستيۆەن روبينس پەن مەري كوۋلتەردىڭ «مەنەدجمەنتىن», ريچارد دافتىڭ وقۋلىعىن ورىس تى­لىندە وقىپ كەلدىك. ال مىنا كىتاپ­ت­ىڭ باستى ەرەكشەلىگى – ورىس تىلىندە جا­رىق كورمەگەنى. تۇپنۇسقا اعىل­شىن تىلىنەن اۋدارىپ جاتىرمىز.
بۇل وقۋلىقتىڭ ەڭ ۇلكەن ارتىق­شى­لىعى – تەورييادان بولەك, شەت مەم­لەكەتتەردەگى ورتا, شاعىن, ىرى كا­سىپورىندارداعى باسقارۋ تاسىل­دەرىنىڭ ناقتى كومپانييالاردا قا­لاي قولدانىلعانى, سول ارقىلى قان­داي جەتىستىكتەرگە قول جەت­كىزىل­گەنى ناقتى كەيستار تۇرىندە كەل­تى­رىل­گەن. ار تاراۋدىڭ سوڭىندا تالقىلاۋ سۇر­اقتارى, تاپسىرمالار بەرىلەدى جانە ول تاپسىرمالاردى ورىنداۋ ۇشىن قانداي ماتەريالدارعا جۇگىنۋ كەرەك ەكەنى سىلتەمەمەن كورسەتىلەدى.
مەنەدجمەنتتىڭ داستۇرلى, قازىر­گى زامانعى تاسىلدەرى مەن امالدارى كور­سەتىلگەن. جاڭا تەحنولوگييا­لار­داعى وزگەرىستەردى قالاي پايدالانۋ كە­رەك ەكەنى دە ايتىلادى. ەڭ قىزى­عى, وقۋلىقتا كومپانييالاردىڭ جا­نە تابىستى ادامداردىڭ قول جەت­كەن تابىستارى عانا ەمەس, قالاي قا­تەلەسكەنى تۋرالى دا ايتىلادى. سو­نىسىمەن دە تارتىمدى, قولايلى. ال­عاشقى تاراۋىنىڭ وزى «اداسا جۇ­رىپ جول تابۋ» دەپ باستالادى, ياعني, سال­عان جەردەن باسقارۋ, مەنەدج-مەنت – ورلەۋ مەن قۇلاۋدىڭ الما-كە­زەك اۋىسىپ وتىرۋى ەكەنىن باتى­رىپ تۇسىندىرەدى.
ن.ق.: وقۋلىقتى اۋدارۋ پروتسە­سىن­دە قانداي قيىندىقتار تۋىنداپ وتىر? تەرمين ماسەلەسىندە بىرىزدىلىك بار ما?
ك.م.: قانداي كۇردەلى ماسەلەلەر بار دەگەنگە كەلەر بولساق, وقۋلىق­تار­دىڭ دەنى – نەگىزىنەن اعىلشىن تى­لىنەن اۋدارىلۋىندا. اعىلشىن تىلىن بىلەتىن مامان قازاق تىلىن ەركىن بىلمەيدى. بىلگەن كۇننىڭ وزىندە ەركىن جازا المايدى. قازاقشانى ەركىن بى­لەتىن تىل ماماندارىنا اعىلشىن تىلى قيىنداۋ تيىپ تۇر. سوندىقتان اۋ­دارما جۇمىسى ۇش كەزەڭگە بولىن­گەن: اۋدارماشىلار اۋدارادى, عى­لىمي رەداكتور قارايدى, ادەبي رە­داكتور وڭدەيدى. اۋدارمانىڭ تاعى بىر وسال تۇسى – عىلىمي تەرمينو­لو­گييا. اعىلشىن تىلىندە بەلگىلى عى­لىمي تۇسىنىكتەردى قازاق تىلىنە قا­لاي ەندىرۋىمىز قاجەت? وسى ما­سە­لەدە تۇرلى-تۇرلى كوزقاراستار بار. ەل تاۋەلسىزدىك العان العاشقى تۇستا كوپتەگەن تەرميندەردى قازاقشالاپ جى­بەردىك. كەيبىرىنە قيسىنعا كەل­مەيتىن اۋدارمالار جاسادىق. عىلىم مەن بىلىمنىڭ تىلىندە قولدانىل­ما­عانىمەن, قازاق تىلىندە سينونيمدەر كوپ. بىراق ول سينونيمدەر عىلىمي تەرميندى دال ماعىناسىندا بەرە الماۋى مۇمكىن. ماسەلەن, اعىلشىن تىلىندە اربىر تەرميننىڭ وزىندىك ۇعىمى بار. ول باسقا بىر ماعىنادا قولدانىلمايدى. تەرميننىڭ تۇراق­تىلىعى قاجەت. عىلىمي تەرميندەر تىلدىك نورماعا تۇسەتىن بولسا, قازاق تىلىن بايىتا تۇسەدى, قۋاتتاندىرا تۇسەدى دەپ ويلايمىز. تەرميندەردى قالاي اۋدارامىز? بۇل – ەڭ ۇلكەن ماسەلە. وسى ۋاقىتقا دەيىن تەر­مين­دەردىڭ كوبى ورىس تىلى ارقىلى جەتتى. ما­سەلەن, كلاۋس شۆابتىڭ ەڭ­بەگىن «تور­تىنشى يندۋسترييالىق رە­ۆوليۋتسييا» دەپ الدىق. ورىس تىلىن­دە «چەت­ۆەرتايا پرومىشلەننايا رە­ۆوليۋتسييا» دەپ الىنعان. پرومىش­لەن­­نوس – ونەركاسىپ. ەگەر بىز «تور­­تىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسييا» دەپ اۋدارساق, وندا ماعىناسىنان اۋىت­قىپ كەتەمىز. اعىلشىن تىلىندە «Industrial» دەپ جازىلعان. الەمدە قولدىنىلىپ جۇرگەن قالىپتاسقان حا­لىقارالىق تەرميندەردى اۋدار­مايىق دەگەن شەشىمگە كەلىپ وتىر­مىز. ينتەرنەتتىڭ وزىن عالامتور دەپ اۋ­دار­دىق. قازاقشا قولدانعاندا قۇ­لاققا جىلى ەستىلەدى. ۇعىنىقتى سيياق­تى. بىراق بۇكىل الەمدە ينتە­ر­نەت بولىپ سىڭىسىپ كەتتى. تەرمين­دەر­دىڭ ارتيكۋلياتسييالىق ايتىلىمى بىز­دىڭ تىلىمىزدى بۇزبايتىن بولسا, ون­دا ول تەرميندى سول كۇيىندە العان دۇرىس بولار ەدى. بۇل – زاماننىڭ سۇرانىسى. قازاق تىلىنىڭ وزى ەش­قا­شان تازا كۇيىندە ساقتالعان ەمەس. بىر كەزدەرى عىلىمنىڭ تىلى اراب-پار­سى تىلدەرىندە بولدى. سول اراب-پار­سى تىلدەرىنەن قازاققا سىڭىسىپ كەت­كەن سوزدەر وتە كوپ. مەكتەپ, ما­دەنيەت, كىتاپ, ايەل – اراب-پارسى تى­ل­دەرىنەن ەنگەن سوزدەر. مۇنىڭ بارىن قازاق تىلىنە جات دەپ ايتا الا­مىز با? سوندىقتان تىلدىڭ دامۋىنا كەرى اسەرىن بەرمەيتىن تەرمينو­لو­گييانىڭ بارلىعىن كىتاپقا ەنگىزسەك, ودان ەش ۇتىلماسىمىز انىق. ويت­كەنى بىراز قولدانىسقا تۇسكەننەن كەيىن ول قازاقى ۇعىمعا سىڭىسىپ كە­تە­دى. بۇل كىتاپتىڭ تاعى بىر ەرەك­شە­لىگى – اعىلشىن تىلىنە بىرتابان بول­سا دا جاقىندايمىز.
ب.ە.: تەرمين ماسەلەسىندە بىزدىڭ دە تۇيىققا تىرەلەر تۇسىمىز كوپ. «ەكونوميكس» كىتابىندا كەزدەسەتىن سوز­دەردىڭ اۋدارماسىن بىز بىر ىزگە الى تۇ­سىرە الماي كەلەمىز. ماسەلەن, ارگۋ­مەنت, مودەل, كونتسەپتسييا, دە­فيتسيت. ەكونوميكالىق مودەل دەي­مىز. ونى باسقاشا ايتا الماي­مىز. دەفيتسيت – مۇقتاج, قارىز دەپ اي­تىلىپ جۇر. بىراق ەكونوميكالىق تەر­ميندە مۇقتاج دەپ قولدانا ال­مايمىز. وقۋلىق شىققاننان كەيىن تىل ماماندارى تاراپىنان سىن پى­كىرلەر تۋىنداۋى مۇمكىن. بىز ول سىن­عا دايىنبىز. ويتكەنى تىل ما­مان­دارى دا بىزدىڭ ۋاجگە توقتاۋى تيىس. ەكونوميكالىق تەرميندەردى وز بەتىمىزشە قازاقشالايتىن بول­ساق, ونىڭ ماعىناسى بۇزىلادى.
س.و.: مەنەدجمەنت پانى بويىن­شا الى دە قالىپتاسپاعان, قۇلاققا سىڭبەگەن كاتەگورييالار بار. ودان بولەك, باسقا سالالارعا دا قاتىستى ۇعىمداردىڭ اۋدارماسىنان الى دە قي­نالامىز. جاي مىسال رەتىندە ين­تەرناتسيوناليزاتسييا, پروفەس­سيو­ناليزم, موتيۆاتسييا دەگەن سوزدەردى-اق الايىق. بىز بۇگىنگە دەيىن موتي­ۆا­تسييانى ىنتالاندىرۋ دەسەك, بىر جا­عىنان ۋاجدەمە دەيتىن ەدى. كا­رەرا, ينيتسياتيۆا شە? كوبىنەسە باس­تاما دەيمىز, بىراق كوپ جەردە قا­زىر ينيتسياتيۆا دەپ قولدانۋعا كو­شىپ جاتىرمىز.
ن.ق.: بىزدە ارنايى ەكونو­مي­كا­لىق سوزدىكتەر بار ەمەس پە? تەر­مي­نولوگييا ماسەلەسىندە سوزدىكتەردى پاي­دالانۋ مۇمكىندىگى قالاي?
ب.ە.: وكىنىشكە قاراي, بۇل سوز­دىك­تەردە بىرىزدىلىك جوق. بىر تەر­مين­نىڭ وزىنىڭ بىرنەشە نۇسقاسى بار. قاي­سىسىن پايدالانۋ قاجەتتىگىن بىل­مەي, قينالاسىڭ.
گ.ك.: وقۋلىقتى اۋدارۋ پروتسە­سىن­دە بىزدى الاڭداتىپ وتىرعان ما­سە­لە – وسى. ار اۋدارماشى وز نۇسقا­سىن الىپ كەلەدى. بارىمىز كەلىسكەن ورتاق تەرميندەرىمىز از. كەيدە جە­كە­لەگەن اۆتورلاردىڭ كىتابىن قارا­ساڭىز, قارنىڭىز اشادى. اۆتور ار تەر­ميندى وز بەتىمەن قازاقشاعا اۋ­دارعان. ماعىناسى مۇلدەم وزگەرىپ كەت­كەن. وكىنىشكە قاراي, ورتاق كەلى­سىمگە كەلگەن, تەرمينولوگييا بە­كىتكەن نۇسقالارى جوقتىڭ قاسى. سول سەبەپتى دە, ەكونوميكا سا­لا­سىندا تەرميندەردە بىرىز­دى­لىك جوق. ماسەلەن, وسىدان 100-120 جىل بۇرىن تۇركييا تىل رەفورماسىن جاسادى. ولار نەدەن باستادى? ەڭ ال­دىمەن, باسقا تىلدەن ەن­گەن تەرميندەردى وز­گەرت­تى. ارى ونى جەكەلە­گەن ادامدار ەمەس, توپ بولىپ جۇمىس ىستەدى. قا­زىرگى تۇركى تى­لىندە گۋما­نيتارلىق عى­لىم ەرەكشە دامىعان. بىز تەر­مينولوگييا سالاسىندا بىرىگىپ جۇمىس ات­قارعان جوقپىز. «جۇمىلا كوتەر­گەن جۇك جەڭىل» ەكەنىن ۇمىتىپ كەتە­مىز. جەكە دارا شاپقاننان كەيىن تەر­ميندەر دە بىرىزدى بولمايدى. سىن­نىڭ دا كوپ ايتىلاتىنى – سون­دىق­تان. ورتاق كەلىسىمگە كەلگەن ەمەس­پىز. «100 جاڭا وقۋلىق» باع­دار­لا­ماسى وسى ورايدا بىزگە ۇلكەن مۇم­كىندىك بەرىپ وتىر. ەكونوميكا سا­لاسىندا جۇرگەن ماماندار بىرىگىپ, ورتاق تەرميندەردى قالىپتاس­تى­را­مىز.
ن.ق.: بۇعان دەيىن قولدانىستا بول­عان وقۋلىقتار مەن «رۋحاني جاڭ­عىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا جارىق كو­رەتىن وقۋلىقتاردىڭ تەرميندەرىندە ايىر­ماشىلىق بولا ما?
ب.ە.: ەسكى وقۋلىقتار مەن جاڭا وقۋلىقتىڭ تەرميندەرى اراسىندا اسا ايىرماشىلىق بولمايدى دەپ وي­لايمىن. قانشا دەگەنمەن, ۇزاق جىل بويى قالىپتاسىپ كەلە جاتقان عىلىم, ورنىعىپ, نىقتالعان تەر­مي­نولوگييا بار. مىنا اتقارىلىپ جات­قان جۇمىس ناتيجەسىندە سول تەر­مينولوگييالىق بازا مولايىپ, تو­لىعىپ, تەك كەيبىر بىرنەشە نۇس­قادا قولدانىلىپ جۇرگەن تەرميندەر بىر ىزگە تۇسەدى.
ك.م.: 100 وقۋلىقتى جۇيەلەۋ ۇشىن ارنايى ۇلتتىق اۋدارما بيۋ­روسى قۇرىلىپ وتىر. ەرتەڭ اۋدا­رىل­عان كىتاپتاردىڭ بارلىعى ورتاق با­زاعا ەنگىزىلەتىن بولادى. اقى­رىن­داپ بىر جۇيەگە تۇسەدى. بار­لىق مەم­لەكەتتەر مۇنداي كەزەڭدى باستان كەشىردى. بۇل باعدارلاما قازاق تىلىن دامىتۋعا, قازاقى ورتادا عىلىمي ۇعىمداردى سىڭىرۋگە ەرەكشە اسەر ەتپەك. وسى ۋاقىتقا دەيىن قازاقتىڭ تىلى جۋرناليستيكا مەن كوركەم ادە­بيەتتىڭ تىلى بولىپ كەل­دى. قوعامدىق جانە گۋمانيتار­لىق عىلىمنىڭ تىلىنە اينالا العان جوق. ويتكەنى عىلىمي وقۋلىق جوق. جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ دەنى ورىس تىلىندەگى وقۋلىقتاردى پايدا­لانۋى­نا تۋرا كەلدى. جاڭا وقۋلىق­تار قولدانىسقا ەنگەن كەزدە ەكونو­ميست ماماندار­دىڭ بارلىعى ورتاق بىر تىلدە سوي­لەي­تىن بولادى. جاڭا وقۋ­لىقتاردا جاڭا تەرمين, جاڭا ۇعىم­دار بار. جاڭا دۇنيەنى بىردەن قا­لىپقا تۇ­سىرۋ­دىڭ ادىسى وسى كىتاپ­تان كورىنەدى دە­گەن ويدامىز.
ب.ە.: «بىتكەن ىسكە سىنشى كوپ» دەي­دى. ەرتەڭ بىزدىڭ بۇل وقۋلىقتارى­مىز­عا دا سىن ايتاتىن ادامدار تا­بىلار. تىل ماماندارى, ادەبيەتشى قاۋىم دا سىن ايتار. بىز بۇل كەزەڭ­نەن وتتىك. ماسەلەن, ماگيسترانتتار مەن دوكتورانتتاردىڭ ديسسەرتا­تسييا­لىق جۇمىستارىنا انىقتامانى ۇش تىلدە بەرەمىز. وسى جۇمىستاردىڭ قا­زاقشا نۇسقاسىن اۋدارتۋ ۇشىن في­لولوگتارعا ارنايى بەرگەن ەدىك. قا­زاقشا اۋدارماسىن مۇلدەم تا­نىماي قالدىق. تىپتى ديپلوم جۇ­مىسىنىڭ تاقىرىبىنىڭ وزى وزگەرىپ كەتكەن. اقىرىندا قايتا اۋدارۋعا تۋرا كەلدى. ول كىسىلەردىڭ جۇمىسىن جوققا شىعارعىم كەلىپ وتىرعان جوق. ولار دا – بىلىكتى مامان. بىراق ەكو­نوميكانىڭ تىلى بولەك. ونى كور­كەم ادەبيەتتەگىدەي سۋرەتتەپ جازا المايسىڭ.
گ.ك.: قازاق تىلىندە شىققان ەكو­نوميكالىق كىتاپتار جەتەرلىك. ال­عاشقى بەتىن وقىعاننان كەيىن-اق كوڭىلىڭ قالادى. قازاق تىلىندە جا­زىلعان ەكونوميكالىق وقۋلىقتاردى وقى­ماۋعا تىرىسامىن. سەبەبى, تۇپ­نۇسقادان مۇلدەم اۋىتقىپ كەتكەن. بى­لىكتى ماماندار عانا ناتيجەلى وقۋلىق جازىپ شىعا الادى. باتىس اۆتورلارىنىڭ وقۋلىقتارىندا قالىپتاسقان تەرميندەردى مەي­لىن­شە سول كۇيىندە ساقتاعانىمىز دۇ­رىس. ودان بىز ۇتپاساق, ۇتىلمايمىز. تا­عى بىر قىزىعى, ورىس تىلىندە قا­لىپ­تاسقان كەيبىر تەرميندەر باس­تاپقى ماعىناسىنان مۇلدەم وزگەرىپ كەت­كەن. وكىنىشتىسى, ول بىزدە دە قول­دانىستا جۇر. تۇپكى ماقساتىن قا­راساڭىز, تىپتەن بولەك. وسىلايشا, ۇعىم­دى شاتاستىرىپ الامىز. ماسەلەن, ۆەنچۋر. ۆەنچۋر – اعىل­شىن تىلىندە كاسىپورىن دەگەن ماعى­نانى بىلدىرەدى. ورىس تىلىندە «ريس­كوۆاننىي بيزنەس» دەپ الىنعان. اۋدارماشىلارمەن اقىلداسا كەلە, ۆەنچۋر دەگەن تۇپنۇسقاسىن قالدى­رايىق دەپ شەشتىك.
ن.ق.: بىر كىتاپتى بىرنەشە مامان اۋدارادى. سەگىزىنىڭ اۋدارماسى بىرىزدى بولماۋى مۇمكىن. تەرمين بىرىزدى بول­ۋى ۇشىن نە ىستەۋ قاجەت?
گۇلنار سادىحانوۆا: «ەكو­نو­ميكس» وقۋلىعىن اۋدارۋ توبىندا سە­گىز مامان بار. ولاردىڭ بارى PhD, ەكونوميكا كافەدراسىنىڭ ۇستاز­دارى, بارلىعى شەتەلدە وقىپ كەل­گەن. بىز ار سوزدى, ار ۇعىمدى اقىل­داسىپ قولدانامىز. بىر تەرميندى تۇسىنە الماساق, بىر-بىرىمىزدەن كەڭەس الامىز. سوڭىندا ورتاق شەشىم قا­بىلدايمىز. بىر تەرمين بىرنەشە رەت قايتالانۋى مۇمكىن. تەك اعىل­شىن تىلىندە وقىپ وتىر­­­ساق, ونى وزىمىز تۇسى­نە­مىز. ونى قازاق تىلىنە اۋ­دارعان كەزدە, ورتاق تۇسىنىك قالىپتاس­تىرۋ­دى ماقسات تۇتقان جون. عىلىمنىڭ تىلى وڭاي ەمەس. ونىڭ جالپى كوپ­شى­لىككە ۇعىنىقتى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋى­مىز كەرەك. قازاق تىلىندە تەر­مين­دەر بول­ماسا, ورىس تىلىندەگى نۇس­قا­سى­مەن سا­لىستىرۋعا تىرىسامىز. ورىس تى­لىندەگى نۇسقاسى قازاق تىلىن­دەگى ۇعىم­­عا سايكەس كەلمەيتىن بولسا, ون­دا تۇپنۇسقادان كوپ اينىماعان جون. بىز اۋدارىپ وتىرعان «ەكو­نو­ميكس» كىتابىندا فورمۋلالار وتە كوپ. فورمۋلانى اۋدارۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ سانادىق. ويتكەنى ورىس اۋ­دارماشىلارى ورىس تىلىنە اۋ­دارا­دى, قازاق اۋدارماشىلارى قازاق تىلىنە اۋدارادى. اقىرىندا اعىل­شىن تىلىندەگى نۇسقاسىنان مۇلدەم وزگەرىپ كەتەدى.
س.و.: وقۋلىقتى اۋدارۋمەن اي­نا­لىسىپ جاتقان مامانداردىڭ بار­لىعى – وسى پان بويىنشا ساباق بە­رىپ كەلە جاتقان ۇستازدار, عىلىمي ەڭبەكتەرىن دە وسى سالا بويىنشا قور­عاعان. «100 جاڭا وقۋلىق» جوبا­سىن جۇزەگە اسىرۋداعى دال وسى ۇستا­نىم دۇرىس دەپ ەسەپتەيمىن. ويتكەنى كا­سىبي اۋدارماشى پان مامانى بى­لەتىن تەرميندەردى, ۇعىمداردى, ەرەك­شەلىكتەردى بىلمەيدى, ەسكەر­مەي­دى. ار ۇعىمدى, ار تەرميندى اۋدارۋعا كەلگەندە «بىز وسىنى قالاي وقىپ ەدىك, قازىر قالاي وقىتىپ جۇرمىز?» دە­گەن ۇستانىم تۇرعىسىنان اۋدارا­مىز. سوندىقتان وسى جوبانى جۇزە­گە اسىرۋ ارقىلى تەرميندەردىڭ بى­رىز­دىلىگىنە جاقىنداي تۇپەسەك, كەرى كە­تە قويامىز دەپ ويلامايمىن.
ن.ق.: بايقاساڭىزدار, ەكونومي­كا­لىق وقۋلىقتاردىڭ ىشىندە كەيستەر كوپ كەزدەسەدى. كەيبىر كەيستەر بىزدىڭ مەن­تاليتەتكە كەلمەۋى مۇمكىن. ون­داي جاعدايدا, مىسالداردى وزگەر­تۋگە بو­لا ما?
گ.ك.: كاسىپكەرلىك كىتابىندا بىز­دىڭ مەنتاليتەتكە سايكەس كەل­مەيتىن تۇستارى از. ونداي قيىن­دىق­قا تاپ بولعان جوقپىز. الايدا قايت­كەن كۇندە دە, كىتاپتاعى كەيستەر تەك مىسال رەتىندە وقىتىلادى. كەز كەل­گەن ۇلتتىڭ وزىنە ساي داستۇرى, سال­تى بار. امەريكالىق كاسىپكەردىڭ تۇرمىسى, ىس-ارەكەتى بىزدىڭ ۇلتپەن سايكەس كەلمەيدى عوي. ار فيرمانىڭ وز قۇندىلىقتارى, مادەنيەتى بو­لادى. تىپتى قازاق فيرمالارىنىڭ وزىنىڭ باعىتتارى بىر-بىرىمەن ۇق­سامايدى. سوندىقتان بۇل وقۋلىقتار نەگىزىنەن تەورييالىق بازانى قالىپ­تاستىرۋ ۇشىن قاجەت. پراكتيكا جۇ­زىندە ونىڭ بارىن دال سول قال­پىندا قولدانا المايمىز. سوندىقتان مۇم­كىندىگىنشە, تەورييانى جەرگىلىكتى مى­سالدارمەن بەكىتۋگە نەمەسە كەيس­تەردى بىزدىڭ قوعامعا لايىقتاۋعا تى­رىسامىز.
س.و.: يا, كوپتەگەن تاقىرىپتار بويىن­شا كەيستەردى اۋدارۋ بارى­سىن­دا قوعامىمىزداعى ساياسي, الەۋ­مەتتىك, ەكونوميكالىق, مادەني فاك­تورلاردىڭ ىقپالىن دا ەسكەرۋ قا­جەت. ويتكەنى رەسپۋب­لي­كا­مىزدىڭ مادەنيەتى, دامۋ تاريحى, كاسىپو­رىن­داردىڭ ۇيىمداس­تىرۋ­شىلىق, كا­سىبي, ەكونوميكالىق مە­حانيزم­دەرى شەتەلدىكىمەن سايكەس كەل­مەيدى. سوندىقتان كوپ جەردە قا­زاقستاندىق ۇلگىلەردى كورسەتۋىمىز كە­رەك.
ن.ق.: اۋدارما كوشى باستالدى. ارى قاراي جۇمىس قالاي وربىمەك? بۇل وقۋلىقتار جاڭا بىر يدەيانىڭ باس­تاۋىنا جول اشا ما?
گ.ك.: وسىدان ۇش جىل بۇرىن ۇل­كەن جوبامەن «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنا ۇسىنىسپەن بارعان ەدىك. ونداعى ماقسات – قازاق تىلىندەگى مۆا دايىنداۋ. بىزدەگى ۇلكەن پروبلەما – قازاق تىلدى بيزنەس دامىماعان. ۇلكەن بيزنەس: بانك, كور­پوراتسييا, كومپانييالار قاي تىلدە سويلەيدى? رەسمي تىلدە. مەملەكەتتىك تىلدە سويلەيتىن شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك عانا. بىزدىڭ يدەيا – قازاق تىلدى بيزنەستى كاسىبي دەڭ­گەي­گە كوتەرۋ. دامىعان كاسىپورىن­دار­دى اشۋ. وسىدان ۇش جىل بۇرىن قازاق بيزنەسىن دامىتۋ ۇشىن قانداي كىتاپتاردى اۋدارعان جون دەپ ىزدە­نىپ, ەكونوميكالىق ساۋاتتى كىتاپ­تار­دىڭ تىزىمىن ازىرلەگەن ەدىك. بولا­شاق­تا «رۋحاني جاڭعىرۋ» اياسىندا وسى باعدارلامانى ىسكە اسىرۋدى ماق­سات تۇتىپ وتىرمىز. وسى ماق­سات­قا قول جەتكىزسەك, قازاق بيزنەسى وركەندەي تۇسەر ەدى.
س.و.: بۇل كىتاپتىڭ قولدانىسقا ەنۋى, ستۋدەنتتەردىڭ قولىنا تييۋى بىزدەگى مەنەدجمەنتتى وقىتۋداعى بىر ماقساتتىڭ ورىندالۋىنا سەپ بول­ماق. باعانا اتاپ وتتىم عوي, بۇل كى­تاپ­تىڭ ەرەكشەلىگى – تەورييادان بو­لەك, پراكتيكالىق مىسالدار, كەيس­تەر كوپ دەپ. سولاردىڭ ىشىندە تەك تابىسقا جەتۋ تاريحى عانا ەمەس, ساتسىزدىككە ۇشىراۋ مىسالدارى دا كوپ. ولاردى پراكتيكالىق تۇرعىدا, نەگە ولاي جاساۋعا بولمايتىنىن تۇسىنۋ ۇشىن قولدانا الامىز. قازىر بىزدىڭ وقىتۋشىلار دا قازاقستاندىق كوم­پانييالار مىسالىندا كەيستەر ار­قىلى وقىتۋ تاسىلىن قولدانىپ جۇر. وقۋلىق جازۋ ۇشىن دە جاقسى ۇلگى – وسى. وسىلاي كەيستەر ارقىلى وقى­تۋدى دامىتا بەرگىمىز كەلەدى.
ك.م.: ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باع­دار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدار­لا­ماسىن دامىتۋ ماقساتىندا ال-فا­را­بي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋني­ۆەرسيتەتى جانىنان وسىنى جۇزەگە اسىراتىن عىلىمي-يننوۆاتسييالىق «رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ورتالىق اشىل­عان. بۇل ورتالىق وسى جۇمىس­تار­دى جۇيەلەپ, رەتتەپ وتىرۋعا مۇرىندىق بولىپ وتىر. ەلباسىمىز ايتقان تسيفرلىق قازاقستان, لاتىن قارپىنە كوشۋ, 100 جاڭا وقۋلىق, 100 جاڭا ەسىم, قاسيەتتى قازاقستان, تۋعان جەر – بارى بىر-بىرىمەن تىعىز باي­لانىستى. قازىر بەلگىلەنگەن كەس­تە بويىنشا جۇزەگە اسىپ كەلەدى. ال­لا بۇيىرتسا, الداعى ۋاقىتتا مۇن­ىڭ ناتيجەسىن كورەمىز دەگەن وي­­دامىز.

دايىنداعان گۇلزينا بەكتاس

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*