قازاقستان Fintech نارىعىن قالاي يگەرۋدە?

1396
0
بولىسۋ:

قازىرگى قالالىق جاستاردىڭ ومىرىن بىر ەلەستەتىپ كورەلىكشى. وقۋىنا نەمەسە جۇمىسىنا باراردا ينتەرنەتتەن اۆتوبۋستىڭ قاي جەردە كەلە جاتقانىن قاراپ جولعا شىعادى, باياعىداي ايالدامادا سارىلىپ كۇتپەيدى. اۆتوبۋسقا مىنىپ, ەلەكتروندى كارتاسىمەن نەمەسە تەلەفونى ارقىلى جول اقىسىن تولەيدى. تۇسكى اس ىشكىسى كەلسە, تاعى دا ينتەرنەت ارقىلى تاپسىرىس بەرۋىنە بولادى ارى ونى بانك كارتاسىمەن-اق تولەي سالادى. ساياحاتقا شىعاردا ۇشاققا بيلەت الۋ ۇشىن اقشاسى جەتپەسە, كرەديتتىك كارتاسىمەن پايىزسىز نەسيەگە-اق ساتىپ الادى. نەسى بار, ەكى ايدىڭ ىشىندە بولىپ تولەسە, ەشكىم دە ونىڭ شاپانىن شەشىپ المايدى عوي. قاراپ تۇرساڭىز, قازىر بارلىعى بىر عانا قۇرىلعىعا بايلانعان. قارجى تەحنولوگييالارى ومىرىمىزگە ەنىپ كەلە جاتقانى سونشالىق, ول بۇكىل ادامزاتتىڭ كۇن تارتىبىن تولىق وزگەرتىپ جىبەرۋگە قاۋقارلى. بۇعان دەيىن بىرنەشە يننوۆاتسييالىق قارجى قۇرالى تۋرالى سوز ەتكەن بولاتىنبىز. بۇگىن وسى نارىققا جالپىلاما شولۋ جاساپ كورەلىك.

قازاقستاندىق Fintech
ەلىمىزدە قارجى تەحنولوگييا­لارى قارقىندى دامىپ كەلە جا­تىر, بىراق الى دە تاڭداي قاعا­تىنداي ناتيجەگە قول جەتكىزە العان جوقپىز. دەگەنمەن وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا وتاندىق fintech ەكى ەسەگە ۇلعايعان. بۇگىندە ەلىمىزدىڭ قارجى تەحنولو­گييالارىنىڭ 10 سالاسىندا 63 كوم­پانييا قىزمەت ەتەدى. «الماتى اي­ماقتىق قارجى ورتالىعى» رەي­تينگ اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەن­­­سەك, ولاردىڭ نەگىزگى باعىتى – تولەمدەر مەن اقشا اۋدارىمدارى جانە ميكروكرەديت سالاسى. ونىڭ العاشقىسىندا 26 كومپانييا قىز­مەت ەتسە, سوڭعىسىندا 15 كومپانييا تابىس تاۋىپ وتىر. تىپتى ر2ر فور­ماتىندا كرەديت بەرەتىن الاڭدار دا جۇمىس ىستەيدى. بۇل سەرۆيستىڭ ەرەكشەلىگى سول, مۇندا كرەديتتى بانك­تەر نەمەسە كرەديتتىك ۇيىم­دار ەمەس, توپتاسقان ادامدار مەن ينۆەستورلار بەرەدى. بىراق وكىنىش­تىسى ەلىمىزدەگى ر2ر كومپانييا­لار­دىڭ ناقتى قىزمەتى تۋرالى تولىق ارى اشىق اقپارات جوق.
ادامداردىڭ «بىر-بىرىنە قارىز بەرۋىنە» ارنالعان الاڭداردىڭ نەلىكتەن جاپپاي قولدانىسقا ەنىپ كەتپەگەنىن قايدام, بىراق ينتەر­نەت جانە موبيلدى بانكينگتى تۇتىنۋ­شىلاردىڭ سانى كۇن ساناپ ارتىپ كەلەدى. مىسالى, وتكەن جىلى ەلى­مىزدە وسى قىزمەت ار­قىلى 58,3 ملن ترانزاكتسييا جاسال­عان ارى ولاردىڭ جالپى سوماسى 934 ملرد تەڭگەگە جەتىپ وتىر. بۇل 2015 جىلمەن سالىستىرعاندا 2,3 ەسەگە, ياعني 69,4 پايىزعا جوعارى ارى قولما-قول جاسالماعان تران­زاكتسييالاردىڭ 44 پايىزىن قۇ­رايدى.

ودان بولەك, ەلەكتروندى قارا­جاتتى پايدالانۋ اياسى دا كەڭەيىپ كەلەدى. 2016 جىلى ەلەكتروندى امييان ارقىلى جاسالعان وپەرا­تسييالار سانى 2,7 ەسەگە وسىپ, 43,3 ميلليونعا جەتكەن. ااقو رەي­تينگ اگەنتتىگىنىڭ كىشى ساراپشىسى ەكاتەرينا اندريۋشينا وز زەرت­تەۋىندە بيىل جىل باسىندا 5,9 ميلليون قازاقستاندىقتىڭ ەلەكترون­دى امييانى بولعانىن ما­لىمدەگەن. سالىستىرار بولساق, 2015 جىلى بۇل كورسەتكىش نەبارى 2,9 ميلليون ەدى.
ونلاين-كرەديت سالاسىندا دا سەڭ قوزعالعانداي. بىرىنشى كرە­ديتتىك بيۋرونىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا, ەڭ العاش رەت نارىققا شىققان 2013 جىلدان بەرى ون­لاين-نەسيە بەرەتىن كومپانييا­لاردىڭ كرەديتتىك پورتفەلى 18,8 ملرد تەڭگەگە ۇلعايعان. بىراق بۇل «تەڭىزدىڭ تامشىسىنداي» عانا, سەبەبى, ونلاين-كرەديتتىڭ جالپى تۇتىنۋشىلىق كرەديت نارى­عىن­داعى ۇلەسى 0,5 پايىزدان دا اس­پايدى.

بۇگىنگى بانك وزگەرە مە?
قازاقستاندىق بانكتەر وزگە ەلدەرمەن سالىستىرعاندا بولشەك­تىك كرەديت بەرۋگە بىرشاما بەيىم­دەلگەن. مىسالى, «ااقو رەيتينگ اگەنتتىگىنىڭ» مالىمەتتەرى بويىن­شا, 2017 جىلى ەكونوميكالىق تۇرعىدا بەلسەندى حالىقتىڭ 56 پايىزى – بولشەكتىك كرەديت الۋشىلار. بىراق ەلىمىزدە 100 مىڭ ادامعا 600 روS-تەرمينال مەن 53 بانكوماتتان كەلەدى ەكەن. قازاق­ستاندىق بانكتەردىڭ 90 پايىزى­نان استامى ينتەرنەت-بانكينگ قىز­مەتىن ۇسىنادى. بىراق ونى جەكە تۇلعالاردىڭ 20 پايىزى عانا پاي­دالانادى. ياعني, ازىرگە ون­لاين-اۋدارىمدار مەن تولەم­دەردىڭ اينالىمى ەندى عانا كۇشەيىپ كەلەدى, سوندىقتان بىزدىڭ بانكتەر­دىڭ بۇل نارىقتا «تامىر جايۋىنا» ابدەن بولادى.
كورىپ جۇرگەنىمىزدەي, بانكتەر­دىڭ كرەديتتىك پورتفەلىنىڭ ناشار­لاۋى مەن دەۆالۆاتسييادان كەيىنگى حالىقتىڭ تازا تابىسىنىڭ تو­مەندەۋى – تۇتىنۋشىلىق كرەديت­تىڭ وسىمىن تەجەپ وتىر. بىراق مۇ­نىڭ وزى قارجى تەحنولوگييالارى­نىڭ كرەديتتىك سەكتورىن دامىتۋعا العىشارت بولا الادى.
ودان بولەك, ەلىمىزدەگى ۇلتتىق بانكتىڭ قۇندى قاعازدارىن بلوك­چەين-تەحنولوگيياسى ارقىلى ساۋ­داعا شىعارۋى دا وتاندىق قارجى تەحنولوگييالارىنا بىرشاما قولداۋ بولار ەدى دەپ تۇسىنەمىز.

ونلاين-ساۋدا
ەلىمىزدەگى ونلاين-ساۋدا كولە­مى وتكەن جىلى 45 پايىزعا وسكەن. بۇل جوعارى كورسەتكىش, دەگەنمەن ينتەرنەت ارقىلى ساتىپ الىنعان تاۋار كولەمى نارىقتىڭ 3 پايى­زىنا عانا تەڭ. تاۋارلار مەن قىز­مەت اقىسى ۇشىن جاسالعان ەلەكتروندى تولەم وتكەن جىلى 93,6 ملرد تەڭگەگە جەتكەن. بىراق بۇل ونلاين-ساۋدانىڭ تەك 41 پايىزى عانا. سەبەبى, كوپشىلىگى اقشاسىن تاۋار العان سوڭ عانا تولەۋدى جون كورەدى. ياعني, ستاتيس­تيكا اگەنتتىگىنىڭ ساۋالناماسى كورسەتكەندەي, تۇتىنۋشىلاردىڭ 17,8 پايىزى ينتەرنەتتە ساۋدا جا­سايدى, ال ساۋالناماعا قاتىسقان­داردىڭ ىشىندە 44,2 پايىزى تاۋار قۇنىن قولما-قول, 15,1 پايىزى موبيلدى جولمەن تولەيدى.
كوپتەگەن مەملەكەتتەردە ەلەكترون­دى كوممەرتسييا fintech-تىڭ دامۋىنا نەگىز بولىپ وتىر. بىراق بىزدە بۇلاي دەۋگە الى ەرتە, سەبەبى ونلاين-ساۋدانىڭ كورسەت­كىشتەرى جوعارى بولعانىمەن, نارىقتا تولىق ورنىعا العان جوق. ساراپشى ەكاتەرينا اندريۋشي­نانىڭ ايتۋىنشا, دال قازىر بىز­دەگى ينتەرنەت-دۇكەندەردىڭ سايت­تارى «ۆيترينا» سەكىلدى قىزمەت اتقارىپ جۇر. ول جەردە ساتىپ الۋشى تاۋار­دى ابدەن زەرتتەيدى, ال ساۋدا نەگى­زىنەن, وفلاين جۇرگىزىلەدى.


Fintech – قارجى قىزمەتى نارىعىندا «جاڭا تەحنولوگييالار» مەن يننوۆاتسييانى قولداناتىن بيزنەستىڭ بىر باعىتى. وعان تسيفرلىق جانە موبيلدىك تولەمدەر مەن اقشا اۋدارىمدارى, ەلەكتروندى امييان, ونلاين-كرەديت, ر2ر الاڭدار, كراۋدفاندينگ, ونلاين-قورلار مەن ساقتاندىرۋ كومپانييالارى جاتادى.


Fintech بولاشاعى – Next بۋىن
قارجى تەحنولوگييا­لا­رىنىڭ دامۋىنا قاي جەر­دە بولماسىن تسيفرلىق كەڭىستىكتە ەركىن تىنىس­تاي الا­تىن ۇرپاق اسەر ەتىپ وتىر­عانى شىن­دىق. مىسالى, قى­تاي­دى الىپ قاراساق, 2015 جىلدارى ون­داعى حا­لىقتىڭ 25 پايى­زى – 20-34 جاس ارا­لىعىنداعى جاس­تار, ياعني, Y بۋىن نەمەسە «ميلليە­نيال­دار» بولعان. بىراق سول 25 پايىز­دىڭ وزى جالپى ونلاين-قىزمەتتىڭ 45 پايىزىن پايدا­لانىپ وتىر. ولار جاڭا تەحنو­لو­گييالار­عا دەگەن كوز­قاراسى اشىق ارى ينتەرنەت-كەڭىستىكتە ەركىن «جۇرىپ-تۇ­رادى», قارجىلىق تاۋەكەل­دەرگە توزىمدى­لىكپەن قارايدى, جاسى ۇلكەن بۋىن­مەن سالىستىر­عاندا شىعىن­دارى ەداۋىر جوعارى, بىراق جىلدام قىزمەت كورسەتىلۋىن تالاپ ەتەدى.
بىزدە دە ينتەرنەتتە بەلسەندى بۋىن – حالىقتىڭ 25 پايىزىنا تەڭ. دەگەنمەن قىتايعا قاراعاندا بىزدە «قارتايۋ» پروتسەسى ەمەس, كە­رىسىنشە, 1995 جىلدان كەيىن تۋىل­عان Z بۋىننىڭ اسەرىنەن 2030 جىلعا قاراي ونلاين قىزمەتتەردى پايدالانۋشىلاردىڭ ۇلەسى 45 پايىزعا وسەدى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. مۇنىڭ وزى ەلىمىزدەگى fintech ۇشىن تاعى بىر مۇمكىندىك دەۋگە بولادى.
بىراق ازىرگە, قازاقستاندىقتار ينتەرنەت ارقىلى ماڭىزدى قار­جىلىق وپەراتسييالاردى ورىندا­ماق تۇگىلى, تاۋار ساتىپ الۋعا دا ونشا سەنىڭكىرەمەيدى. ياعني, قازىر قولىمىزدا بار قارجى تەحنولو­گييالارىن ودان ارى جەتىلدىرۋ ۇشىن, بىزگە اۋديتورييانىڭ ۆيرتۋالدى قىزمەت تۇرلەرىنە دەگەن نەگاتيۆتى كوزقاراسىن تۇبەگەيلى جويۋعا تۋرا كەلەدى ارى حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعىن جوعارىلاتۋ دا كەدەرگى كەلتىرمەس ەدى.


بىز ايتساق:

ەلىمىز قازىر قارجى تەحنولوگييالارىن تەك تاجىريبەدەن وتكىزىپ جاتىر دەسەك تە جاراسار. نارىق جاڭا تاۋارلاردى قالاي قابىلدايتىنى الى دە زەرتتەلۋدە. قازاقستان ينتەرنەت-بيزنەس قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى كونستانتين گوروجانكين تالاي جەرلەردە حالىقتىڭ سيرەك قونىستانعانى قولبايلاۋ بولىپ جۇرگەنىن ايتىپ كەلەدى. ول بىزدى تىپتى نانعا جۇقالاپ جاعىلعان سارىمايمەن تەڭەستىرگەن بولاتىن. دەمەك, ينتەرنەت-ينفراقۇرىلىمدار قالىپتى دامىعانىمەن, بىزدە حالىق سانىنىڭ ازدىعى قارجى تەحنولوگييالارىنىڭ قارقىندى دامۋىنا كەدەرگى. الەمدىك داعدارىستىڭ ەكونوميكامىزعا اسەرى مەن 2015 جىلعى دەۆالۆاتسييا بۇگىندە ادامداردىڭ كەز كەلگەن ۆيرتۋالدى ونىمگە ساقتىقپەن قاراۋىنا سەبەپ بولىپ وتىر. مۇنىڭ وزى ادام تابيعاتىنا تان نارسە, بىزدى عاسىرلار بويى قاۋىپ-قاتەردەن ساقتاپ كەلگەن تۇيسىگىمىزدى دە شەتكە ىسىرا المايتىنىمىز راس. دەگەنمەن «ساقتىقتى سۇڭقاردان ۇيرەن» دەگەن حالقىمىزعا قارجىلىق ساۋاتتىلىقتى ارتتىرۋ ۇشىن ينتەرنەتتە بەلسەندى بولۋ قاجەت-اق.


اقش-تان ازيياعا
ەلىمىزدىڭ قارجى تەحنولوگييا­لارى سالاداعى مۇمكىندىكتەرىن ارت­تىرۋعا ولاردىڭ اقش-قا قا­راعاندا, ازييادا قارقىندى دامۋى اسەر ەتۋى مۇمكىن. الەمدىك ساراپ­شىلاردىڭ پىكىرىنشە, بۇل سالا­داعى كوشباسشى رولى جاقىندا ازيياعا بەرىلەدى. اقش-تىڭ تەح­نولوگييا مەن قارجى سالاسىنا اسەرى مول بولعانىمەن, InsiderPro سايتىنىڭ حابارلاۋىنشا SoftBank Group Corp. 1.4 ملرد اقش دوللارىن يندييالىق Paytm تولەم كومپانيياسىنا قۇيۋى – الدا بولاتىن وزگەرىستەردىڭ باستا­ماسى عانا ەكەنىن كورسەتەدى. ودان بولەك, الەمدەگى ەڭ قىمبات fintech-كومپانييانىڭ دا شتاب-پاتەرى ازييادا ورنالاسقان. ول – قىتاي­لىق ر2ر كرەديت الاڭى – Lufax. دەگەنمەن CB Insights ۇسىنعان مالىمەتتەرگە سەنسەك, ازيياداعى ستار­تاپتاردىڭ كوپ بولىگى قارجى­لاندىرۋعا جوبانىڭ باستاپقى كەزەڭىندە قول جەتكىزەتىن كورىنەدى. مۇنداعى ۆەنچۋرلىق كاپيتال تارتۋعا باعىتتالعان كەلىسىمنىڭ ۇشتەن ەكى بولىگىنەن كوبى جوبانىڭ ەندى اياققا تۇرىپ كەلە جاتقان ۋاقىتىندا جاسالادى. اقش-تا مۇنداي جوبالارعا قاراجات قۇيۋ كورسەتكىشى – 52 پايىز. بۇل – وڭىردە يدەيالار مەن ستاپتارتاردىڭ مىقتى كونۆەيەرى جۇمىس ىستەيدى دەگەن سوز. ياعني, بولاشاقتا وسى جوبالاردىڭ دەنى «مۇيىزتۇمسىق-كومپانييالارعا» اينالۋى مۇمكىن.
قازىرگى كريپتوۆاليۋتانىڭ اياسىنداعى دۇمپۋ اياقتالىسىمەن, بىزگە قارجى يندۋستريياسىنا ەن­گىزىلگەن كوپتەگەن ينفراقۇرى­لىمدار قولجەتىمدى بولار ەدى. سينگاپۋردىڭ بلوكچەين-تەحنو­لوگيياسىن قولداناتىن كومپا­نييالارعا بىرشاما قولداۋ كورسەت­كەنى جانە قىتايلىقتاردىڭ قا­زىرگى بيتكوين-ينفراقۇرىلىمىنا كەدەرگى كەلتىرمەۋىنىڭ وزى – ازييا­نىڭ بلوكچەين-بيزنەستىڭ ورتا­لىعىنا اينالىپ كەلە جاتقانى­نىڭ دالەلى. بۇل دەگەنىڭىز – نيۋ-يورك ۋولل-ستريت پەن ونىڭ بانك­تەرىنە يە بولىپ وتىرعانىمەن, ازييا­دا جاڭا تسيفرلىق ۋولل-ستيرت­تىڭ قالىپتاسىپ كەلە جات­قانىن كورسەتەدى. مىنە, بانك بيزنەسى مەن تەحنولوگيياداعى تالانت­تاردىڭ كەلەسى بۋىنى دا وسىندا قالىپتاساتىن بولادى. قازاقستان «استانا» قارجى ورتا­لىعىن قۇرۋ ارقىلى گەوگرافييالىق تيىمدىلىكتى وتە ورىندى پايدا­لانۋدا. سەبەبى, وندا قۇرىلاتىن تەحنوپارك پەن ەلىمىزدىڭ «جاسىل ەكونوميكاعا» بەت بۇرۋى ساندار داۋىرىنە ىلەسۋىمىزگە زور مۇمكىندىك بەرەدى.

Fintech الەمىندەگى الپاۋىت
بۇگىندە قىتاي الەمدىك Fintech نارىعىنىڭ كوشباسشىسى دەسەك ارتىق ايتپاسپىز. مىسالى, وتكەن جىلى قىتاي بۇل سالاعا 10 ملرد دول­لار ينۆەستيتسييا تارتقان, بۇل – رەكوردتى كورسەتكىش. اكتيۆتەردى باسقاراتىن ونلاين قور Yu’e Bao (يەسى – Alibaba ينتەرنەت-كومپا­نيياسىنىڭ ەنشىلەسى Ant Financial) نەبارى تورت جىلدىڭ ىشىندە, ياعني, 2017 جىلى الەمدەگى ەڭ ىرى ينۆەس­تيتسييالىق قورعا اينالدى. ول بۇ­گىندە 260 ميلليون كليەنتىنىڭ اتى­نان 160,2 ملرد دوللاردى باس­قا­رادى. Fintech ۇسىناتىن ونىم­دەردىڭ كوبەيۋىنەن نارىقتا تولىق تسيفرلىق – MyBank پەن Webank بانكتەرى پايدا بولدى. قاراپ وتىر­ساق, قىتايدىڭ قارجى سەك­تورى كەڭەيىپ قانا كەلە جاتقان جوق, ول مۇلدەم وزگەشە فورمادا دامىپ جاتىر.
قىتايدا قارجى تەحنولوگييا­لا­رىنىڭ جىلدام ورىس الۋىنا نە سەبەپ بولدى? مامانداردىڭ اي­تۋىن­شا, بۇعان بىرنەشە فاكتور قا­تار اسەر ەتكەن. اسىرەسە, حا­لىق­تىڭ كەڭ جولاقتى ينتەرنەتكە جىل­دام ارى جاپپاي قول جەتكى­­زۋى – العاشقى فاكتور. Internet World Statistics سايتىندا جارييالانعان مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, 2017 جىل­دىڭ ناۋرىزىندا قىتايداعى ينتەرنەت قولدانۋشىلاردىڭ سانى 731,4 ميلليون ادام بولعان. بۇل – ەۋروپا مەن اقش-تىڭ كورسەت­كىشتەرىنەن دە جوعارى. ينتەرنەتتى قولدانۋشى قىتاي­لىقتاردىڭ 92,5 پايىزى جەلىگە وزدەرىنىڭ سمارت­فوندارى ارقىلى شىعادى. دەگەن­مەن جالپى ەل بويىنشا ينتەر­نەتتىڭ ەنۋى 53 پايىز عانا, ياعني, دامىعان ەلدەر­دىڭ كورسەتكىشىنەن تومەن. مى­سالى, سولتۇستىك امەري­كادا بۇل 76% بولسا, ەۋرو­پادا 74%. بىراق ساندىق تۇرعىدان العاندا ينتەر­نەتتى پايدالانۋ­شىلاردىڭ كوپتىگى قىتايدا تۇرلى ونلاين-سەرۆيستەر­دىڭ دامۋىنا سەبەپ بولىپ وتىر.
ەلىمىزگە كەلەر بولساق, بىز ين­تەرنەت-ينفراقۇرىلىمى جاعى­نان تىپتى قىتايدان دا الدا كەلە­مىز. مىسالى, بۇكىلالەمدىك ەكو­نو­ميكالىق فورۋمنىڭ Global Information Technology Report 2016 بايانداماسىندا جەلىلىك دايىن­دىق تۇرعىسىنان قازاقستان الەمدە 39-ورىندا, ال قىتاي 59-ورىندا تۇر. ەلىمىزدە حالىقتىڭ 65 پايىزى سمارتفون پايدالا­نادى. بۇل – پوستكەڭەستىك ەلدەر اراسىندا ەڭ جوعارعى كور­سەتكىش. ورتاشا ەسەپپەن العاندا ەلىمىزدە بىر ادامعا 2,1 ينتەرنەتكە قوسىل­عان سمارتفوننان كەلەدى. مۇنىڭ وزى – ەلىمىزدە ونلاين-بيزنەستىڭ قا­رىشتاپ دامۋىنا نەگىز بار ەكە­نىنىڭ ايعاعى.

كاميلا دۇيسەن

 

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*