اباي: ادام جانە قوعام

6084
0
بولىسۋ:

سانا سىلكىنىسى, ساندى ساپاعا اينالدىرۋ
وتانىمىزدىڭ جالپى حالقىنىڭ سانى ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, بۇگىنگى كۇنى ون سەگىز ميلليونعا جەتسە, ال قازاقتىڭ سانى ون ەكى ميلليوننان استى, جالپى, الەمدەگى قازاق سانى ون بەس ميلليون دەلىنىپ جۇر. وسىدان بىر عاسىر بۇرىنعى احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ «الحامدۋليللا, التى ميلليون قازاقپىز» دەگەننەن كەيىن قولدان جاسالعان دۇنيە توزاعىنىڭ وتى مەن سۋىن كەشىپ, وز جەرىمىزدە جۇز جىلدان كەيىن ەكى ەسە عانا وستىك. كەزىندەگى قىرىلعان جاقسى مەن جايساڭنىڭ ورنى بوستىعىنان, جازۋشى اسقار سۇلەيمەنوۆ ايتقانداي «قازاق قاۋىمى گۋمانيتارييانىڭ تاقىرىنا وتىرىپ قالدى». قازاقشالاساق, باعىت-باعدارسىز, اقىل-ويسىز, يدەياسىز, وزىندىك قۇندىلىقتارىنان اجىراعان حالدە قالدى. تاۋەلسىزدىككە جەتىپ, ەل بولۋعا ۇمتىلۋعا اقىلىمىز جەتسە دە, زامان تالابىنا ساي عىلىمىمىز جەتپەي جاتىر, بوداندىق داۋىردەن سەمىپ قالعان سانانى جاڭعىرتۋعا, سۇيەككە سىڭگەن ناداندىقتان ارىلۋعا قالىپتاسقان مىنەز-قۇلىق تا ىرىق بەرەر ەمەس.
وزگەرىس كەرەك ەكەنى انىق, بىراق قالاي وز­گەرۋىمىز كەرەك, نەنى وزگەرتۋىمىز كەرەك? سانى­مىز كوبەيدى دەپ بورىكتى اسپانعا اتقانمەن, اسقار سۇلەيمەنوۆتىڭ تاعى بىر سوزى «ساپاعا اينالماعان سان جەمە-جەمگە كەلگەندە, سان بولۋ­دان دا قالادى» دەگەنىندەي, وزگەرىپ ساپا­لى قازاققا اينالماساق, ەل بولۋدان قالامىز.
اسقار سۇلەيمەنوۆ ايتتى دەگەن ۇشىنشى بىر سوز بار ەدى: «اباي ەسكىرمەسە, قازاققا ەس كىر­مەيدى» دەگەن. تۇسىنىگى: قازاق ابايدى يگەرىپ, تۇسىنبەيىنشە ۇلتتىق ساناعا جەتىپ, ساپاسىن تۇزەي المايدى.
ەندى قالاي وزگەرۋ كەرەگىن باعدارلاماققا پايعامبار زامانىنا بىزدەن گورى بىر عاسىر جاقىن ومىر سۇرگەن اباي حاكىمنىڭ وتىز سەگىزىنشى قاراسوزىنە, «كىتاپ تاسديققا» نەمەسە «عاقليات تاسديقاتقا» (ع.ت) ۇڭىلىپ كورەلىك.

ابايدى تۇسىنۋگە تالپىنىس
اقىل-ويىمىز, ارىمىز, ابىرويىمىز اباي قانداي جولمەن وسىنداي دانالىق وي بيىگىنە جەتتى دەگەن سۇراق قويساق, جاراتقان­نىڭ تاراپىنان وعان بەرىلگەن حاكىمدىكتەن باسقا وزى كوپ ايتاتىن «اقىل» مەن «عىلىمعا» سۇيەنگەنى انىق. بىراق نەندەي عىلىم? التىن حاكىم وزىنىڭ وي-تۇجىرىمدارىنا جەتۋ ۇشىن قانداي ادىس-مەتودولوگييا قولداندى? ول قان­داي كىتاپتار وقىدى جانە ولاردا قانداي يدەيا­لار بار ەدى? ونى كەمەڭگەردىڭ وزى قول­دانعان تەرميندەر مەن ۇعىمدارىنا سارالاپ, وي جۇگىرتىپ كورۋ ارقىلى جانە اباي جايىندا جازىلعان تاريحي فاكتىلەرگە سۇيەنە وتىرىپ, انىقتاپ كورۋگە تىرىسايىق. سودان كەيىن با­رىپ, ونىڭ «باتىسى» مەن «شىعىسىن» تولى­عىراق تۇسىنىپ, بايىپتاۋعا جول اشىلماق جانە كۇنى بۇگىنگە دەيىن ابايدا فالسافا (في­لو­سوفييا) جوق دەگەن كوزقاراسقا جاۋاپ بە­رىپ كورۋگە مۇمكىندىك تابىلماق.

ابايدىڭ «باتىسى»
ابايدىڭ «باتىسىنا» كەلسەك, ول تانىس بولۋى مۇمكىن, ورىستىڭ ويشىل, اقىن-جازۋ­شىلارىنان باسقا, ادەبيەتتەر تىزىمى امە­ريكاندىق جازۋشى-ساياحاتشى (George Kennan Siberia and the Exile System English. Published: New York, Century Co., 1891), دجوردج كەن­نان­نىڭ «سىبىر جانە قۋعىن-سۇرگىندىك جۇيە» (1891 ج. اعىلشىنشا) اتتى كىتابىنداعى سەمەي كىتاپحاناسىنداعى اباي تانىس بولعان, سول كەزدە ورىسشاعا اۋدارىلعان, بىراق تسەنزۋرا­دان وتكەن جازۋشى-ويشىلداردىڭ سپەنسەر, بوكل, ليۋيس, Mيلل, تەن, لاببوك, تايلور, حاكسلي, دارۆين, لايەل, تيندال, الفرەد راسسەل ۋوللەس, ماككەنزي ۋوللەس جانە سەر گەنري مەن ەڭبەكتەرى مەن سكوتت, ديككەنس, Maرريەت, دجوردج ەليوت, دجوردج ماكدونالد, انتوني تروللوپ, دجاستين ماككارتي, ەككەرمانن-شاتريان, ەدگار الان پو جانە بەرت گارت رومان, نوۆەللالارىن اتاپ كورسەتكەن. ارينە, بۇلار اباي ورىس تىلى ار­قى­لى تانىس بولۋى مۇمكىن ادەبيەتتىڭ بىر بو­لىگى عانا.

ابايدىڭ «شىعىسى» جانە قازاق جاديدشىلدىگى نەگىزى
ەندى حاكىمنىڭ «شىعىسىنا» كەلسەك, «ادە­بيەت مايدانى» جۋرنالىنىڭ, 1934 جىلعى №11 سانىنداعى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي اقىن­دىعىنىڭ اينالاسى» ماقالاسىندا اباي­دى بىرىنشى يمام عازاليگە ۇقسايتىندىعى, حايىم ناسىري, شيعابۋددين مارجانيدى, ىسمايىل عاسپارالىنى قولدايتىنى ايتى­لادى, سونىمەن قاتار جالەلەددين اۋعاني مەن مۇحاممەد ابدۋھتى اتايدى, بۇلار سول زا­مانداعى مۇسىلمان الەمىندەگى پروگرەسشىل تۇل­عالار ەدى. «اللا بىزگە ەكى كىتاپ بەردى, بىرەۋى قۇران, ەكىنشىسى تابيعات», – دەگەن ەكەن XIX عا­سىرداعى مىسىردىڭ قوعام جانە دىن قاي­راتكەرى مۇحاممەد ابدۋھ. بۇل جەردە «قۇران» دەپ جالپى يسلامدى, ال «تابيعات» دەپ تۇتاس بولمىستى, جاراتىلىستى ايتىپ وتىر. «قۇران مەن تابيعاتتىڭ اراسىندا قاراما-قايشىلىق بولماۋى كەرەك, ويتكەنى ەكەۋىنىڭ اۆتورى
بىر – جاراتۋشى. ەگەر قاراما-قايشىلىق كەز­دەسسە, ول ەكەۋىن كەلىستىرەتىندەي شەشىم تابۋ كەرەك», – دەيدى ابدۋھ. «باتىسقا باردىم, يسلام­دى كوردىم, مۇسىلمان كورگەنىم جوق, شىعىسقا كەلدىم مۇسىلمان بار, يسلام
جوق», – دەگەن دە ابدۋھ. ەندى اباي ۇستاز تۇتقان مارجانيگە كەلسەك, كەزىندە بۇقارا مەن سامارقانتتا ون جىلداي وقىعان, كەيىن وز ەلىنە قازانعا قايتقان. بۇقاراداعى اتاقتى «مير اراب» مەدرەسەسىن وقىعان, وندا ول شىعىس ويشىلدارى ال-فارابي, ال-بيرۋني, يبن سينا, يبن رۋشد, ال-كيندي, ال-عازالي, ال-مااري, يبن حالدۋندار ت.ب. مەن اتاقتى شىعىس شايىرلارى — ساعدي, فيردوۋسي, حايام, نيزامي, رۋمي, ناۆوي ت.ب. شىعارما­لارى­مەن جاقسى تانىس بولعان, ۇستازى تانىس بولعان ادەبيەتپەن شاكىرتىنىڭ دە تانىس بولۋى زاڭدى قۇبىلىس جانە شىعىس جايىندا اڭگىمە بولعاندا جوعارىدا كەلتىرىلگەن شىعىس وي­شىلدارىن اينالىپ وتۋ مۇمكىن ەمەس. تاعى بىر ايتۋعا تۇرارلىعى, اباي بۇلاردى تۇپنۇس­قا­دا وقي الاتىندىعى. مارجاني تاتار بالا­لارىنا بۇقاراعا وقۋعا بارۋىنا تىيىم سال­عان. كەرىتارتپا ىلىم الاسىڭدار, ودان دا ورىس­شا, تاتارشا وقى دەگەن تالاپ قويعان. شيعابۋددين مارجاني مەن ىسمايىل عاس­پارالى رەسەي جاديدشىلدىگىنىڭ نەگىزىن قالاۋ­شىلار.
اباي قازاق اراسىنداعى جاديدشىلدىكتىڭ نەگىزىن قالاۋشى تۇلعا.

اباي حاكىمنىڭ عىلىمعا قىزىعۋشىلىعى
دجوردج كەنناننىڭ «سىبىر جانە قۋعىن-سۇرگىندىك جۇيە» كىتابىنان ۇزىندى: سەمەيگە جەر اۋدارىلعان لەونتەۆ: «مەن وسىندا بوكل­دى, ميلدى, درەپەردى وقىعان بىر قارت وقى­مىستى (learned, (اعىل.)) قىرعىزدى (قا­زاقتى) (ابايدى) (تۇپنۇسقادا Ibrahim Konobai) بىلەمىن.
– شىنىمەن قىرعىز با? – دەپ اڭگىمەگە قاتىسا وتىرعان ستۋدەنت شەكتەن تىس تاڭعالا سۇرادى.
– يا, قىرعىز, – دەدى لەونتەۆ. – بىرىنشى كەزدەسكەنىمدە ول مەنەن يندۋكتسييا مەن دە­دۋكتسييا­نىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىقتى وزىنە تۇسىندىرۋدى سۇراعاندا تاڭدانعانىمنان تالىپ قالا جازدادىم. كەيىن اڭگىمەلەسە كەلە بىلدىم, ول اعىلشىن فيلوسوفتارىنىڭ جانە جوعارىدا مەن ايتقان اۆتورلاردىڭ شىعار­ما­لارىن وقىپ, زەرتتەپ جۇر ەكەن. درەپەردىڭ «ەۆ­روپانىڭ اقىل-ويىنىڭ دامۋ تاريحى» كىتابىنىڭ توڭىرەگىندە ەكى كەش بويى اڭ­گىمەلەستىم. سوندا ونىڭ وقىعاندارىنىڭ با­رىن تۇسىنەتىنىنە كوزىمدى جەتكىزدىم, – دەپ جاۋاپ بەرەدى لەونتەۆ».
وسى بىر كىشكەنتاي ديالوگتان كوپ نارسەنى اڭعارۋعا بولادى. حاكىم وسى ۇش كىتاپقا نەگە با­سا كوڭىل اۋداردى جانە دەدۋكتسييا مەن ين­دۋكتسيياعا نەگە قىزىقتى ەكەن? سونى باعدارلاپ كورەيىك.

بوكلدىڭ «انگليياداعى تسيۆيليزاتسييا تا­ريحى» دەگەن كىتابى بار. درەپەردىڭ «ەۆرو­پانىڭ اقىل-ويىنىڭ دامۋ تاريحى» ەكى تومدى­عىندا ەجەلگى گرەكتەردەن, سوكرات حاكىمنەن باستالىپ, XIX عاسىرداعى اشىلعان عىلىمي جاڭالىقتارى, مىسالى ابايدىڭ وزى (ع.ت.) ايتاتىن «ەلەكترييا» مەن ماگنەتيزم, جارىقتىڭ تارالۋى, ادامنىڭ اقىل-ويى دامۋىنىڭ زاڭدىلىقتارىنا دەيىن بار. ەكىنشى تومدا ەۋروپانىڭ اقىل-ويىنىڭ دامۋىنا اراب-مۇ­سىل­­ماننىڭ, ساراتسيندەردىڭ ىقپالى, مىسالى يبن ال حايتامنىڭ عىلىمىنىڭ, ال عازاليدىڭ فيلوسوفيياسىنىڭ اسەرى جايىندا جازىلعان. دجون ستيۋارت ميلل XIX عاسىردىڭ «ەڭ ىقپالدى فيلوسوفى» اتانعان, «لوگيكا جۇيەسى» دە­گەن ەڭبەگى بار جانە «يندۋكتيۆتىلىك لوگي­كانىڭ» نەگىزىن سالۋشى. «لوگيكا جۇيە­سىندە» ميلل سيللوگيزمنەن باس تارتىپ, جاراتىلىس­تانۋ عىلىمدارىنا نەگىزدەلگەن جاڭا لوگيكانى ۇسىنادى. وسى كىتاپتىڭ VI بولىمىندە ميلل «ادامگەرشىلىك عىلىمدار», ياعني ەتيكا مەن ادام تابيعاتىن زەرتتەۋ ۇشىن فيزيكالىق عىلىمدار سيياقتى لوگيكالىق قۇر­ىلىم­دار كەرەك ەكەنىن ايتادى. «اربىر ادام­نىڭ ەتيكالىق سيپاتتاعى قالىپتاسۋى سيياقتى, ادام پسي­حولوگيياسى مەن مىنەز-قۇلىعى امبە­باپ زاڭ­دار ارقىلى باسقا­رىلادى» دەيدى ميلل. بۇل زاڭدار باقىلاۋ مەن ەكس­پەريمەنت ارقىلى زەرت­تەلىنبەيدى, سوندىق­تان تەك قانا دەدۋكتسييا كە­رەك. ميلل عىلىم جانە ماتەماتيكادان الىن­­عان مىقتى عىلىمي دالەلدەر ادىسناماسى مەن فيلوسوفيياسىن ۇسىنادى. اباي وسى ادام پسي­حولوگيياسى مەن مىنەز-قۇلىعىنىڭ امبەباپ زاڭ­دىلىقتارىن ىزدەۋدە ميلدىڭ لوگيكاسىنا سۇيەنگەن.
كەنناننىڭ سىبىرگە ساياحاتى 1885 مامىر ايىندا باستالىپ 1886 جىلى اياقتالعان. سەمەيگە 1885 جىلدىڭ تامىز ايىندا كەلگەنگە ۇقسايدى. ابايدىڭ 40 جاستاعى كەزى, «قارتاي­دىق, قايعى ويلادىق» دەيتىن تۇسى. حاكىمنىڭ وزىنە قويعان سۇراعى: «وزىق ويلى, عىلىمى مەن تەحنيكاسى دامىعان ەۋروپا قالاي سول دا­مۋ دەڭگەيىنە جەتتى جانە قانداي يدەيا ارقىلى جەتتى, جانە سونى قازاققا قالاي قولدانۋعا بولا­دى» ەكەنىنە اتالعان ۇش اۆتوردىڭ كىتاپ­تارى­نىڭ مازمۇنىنا قاراپ بولجاۋعا بولادى. جالپى العاندا ابايدى فيلوسوفييا, جاراتى­لىس­تانۋ عىلىمدارى, ادامزاتتىڭ دامۋ تاريحى مەن لوگيكالىق ويلاۋ جۇيەسى قىزىقتىرعانىن بايقايمىز. تاعى بىر قىزىعۋشىلىعىنىڭ سە­بەبى, دال سول ۋاقىتتاعى توبە بيلىك قىزمەتىندە, بيلەر ەرەجەسىن جازۋدا, ەل مىنەزىن سىناۋدا, الەۋمەتتىك تارتىستاردا, بيلىك جاساۋدا ناقتىلى, بۇلتارتپاس قيسىن-لوگيكانى قاجەت ەتەتىندىگىنەن دەپ تۇسپال­داي­مىز. تاعدىر سەمەيدە كەننان مەن ابايدىڭ كەزدەسۋىن جازباپتى, كەزدەسكەن جاع­دايدا حاكىم جايىندا كوبىرەك مالىمەت قالۋى سوزسىز ەدى, كەزدەسپەگەن سەبەبى, دال سول كەزدەرى اكە­سى قۇنانبايدىڭ دۇنيەدەن وتۋى دەپ شامالايمىز.

«عاقليات تاسديقات» مىنەز جايىنداعى جادىگەر
كەنناننىڭ كىتابىنان ۇزىندىنى كەلتىرۋدىڭ سەبەبى, يندۋكتسييا مەن دەدۋكتسييا «عاقليات تاس­ديقاتقا» تىكەلەي بايلانىستى. جالپى, اباي­عا عىلىم نە ۇشىن كەرەك «وزى بىر كۇيىك» بولاتىن بولسا? ادامزاتقا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك دەسەك ارتىق ايتپايمىز. قازاقتى, جالپى ادامزاتتى قالاي وزگەرتۋ دەگەن ماقسات, ونىڭ ىشىندە مى­نەز­دى قالاي تۇزەتۋ. ول دا وزى ايتپاقشى «پايعامبار سۇننەتى», مۇحاممەد سالاللاھۋ عا­لايھي ۋاسساللامنىڭ جەر بەتىندەگى ميسسيياسى ادام­زاتتىڭ مىنەزىن تۇزەۋ, كوركەمدەۋ ەكەنى حا­ديس­تە ايتىلعان. «عاقليات تاسديقاتتى» حاكىم­نىڭ وزى «مىنەز جايىنداعى جادىگەر» دە­گەن, ياعني ادامدى وزگەرتۋ, جاقسارتۋ ماقسا­تىندا جازىلعان شىعارما.

«تاسديق» سوزىنىڭ ماعىناسى
مۇحتار اۋەزوۆ «ابايدىڭ باتىسىنان شى­عىسى باسىم» دەگەنىندەي حاكىم ەڭبەكتەرىندەگى قولدانعان تەرمينولوگييا نەگىزىنەن اراب-پارسىدان تۇراتىنى بەلگىلى.
مىسالى, «تاسديق», «تاعريف» تەرمين­دەرىنىڭ تۇپ-توركىنىنىڭ قايدان شىققانىنا ۇڭىلە كەلە, يسلام مانتىعىنا (لوگيكاسىنا) تىرەلەسىز.
1. داستۇرلى يسلام لوگيكاسىندا ەكى نەگىز بار. ولار تاسساۋير جانە تاسديق. ارعى جاعى اريستوتەلدىڭ لوگيكاسىنا «كونتسەپتسييا» – «انىقتاما» مەن «سيللوگيزمگە» – «پايىمداۋ, تۇجىرىمداۋعا» بارىپ تىرەلەدى. ال-فارابي بابامىز گرەك ويشىلدارىن تارجىمالاعاندا تاسديق تەرمينىن بىرىنشى قولدانعان. XII عاسىردا مۇسىلمان الەمىندە اريستوتەلدىڭ لوگيكاسى يبن سينانىڭ لوگيكاسىمەن تولىق الماستىرىلدى. يبن سينا «دەدۋكتيۆتى پايىم­داۋ» ادىسىن قولدانعان. بىلىم الۋ, قورشاعان ورتانى تانۋ, اللانى تانۋ, اقيقات ىزدەۋ پروتسە­سىندە تاسساۋير – انىقتاما, ياعني بىر ۇعىم, كونتسەپتسييا. تاسساۋير پىكىرتالاسى بەس تاسىلدى قامتيدى ەكەن, ونىڭ بىرەۋى تاعريف (انىقتاۋ, انىقتاماسىن بەرۋ). تاسديق – ويلاۋ, اقىلدان وتكىزۋ ارقىلى سول ۇعىمنىڭ شىن ماعىناسىنا, ىشكى مانىنە, اقيقاتىنا جەتىپ, وعان سەنۋ. تاسديق – اpperception (اعىل.) – اقىل-ويمەن قابىل­داۋ; اسىرەسە, الدىڭعى تاجىريبە تۇرعى­سىنان قابىلداناتىن تۇسىنۋ پروتسەسى.
بەلگىلى ابايتانۋشىلار اسان وماروۆ «تاسديق» سوزدىڭ توركىنى «سيددىق», ياعني «شىندىق» دەسە, ومار جالەل «بەكىتۋ» دەپ تۇسىندىرگەن. «تاسديق» تەك تەرمين ەمەس, تۇسىنۋ پروتسەسى ەكەنىن وسىدان دا بايقايمىز. وي قورىتىپ, شىندىققا جەتۋ, ونى جۇرەككە بەكىتىپ سەنىمگە اينالدىرۋ. ويلاۋ فورماسى, تانىمنىڭ نەگىزگى قۇرالى.
اباي «مۇتتاكاليمين مانتيكين ەزەدى دۇر» دەپ مانتىقشىلاردى سىناي جازعاندا مان­تىقپەن تەك قانا تانىس ەمەس, شىعارماشىلىق بارىسىندا قولدانعانىن كورەمىز, مىسالى مان­تىقتى وز ولەڭدەرىندە قازاقتىڭ وي-تۇسى­نى­گىنە اسا شەبەرلىكپەن جىمداستىرىپ وتىر­عا­نى­نان ولەڭدەردەگى يدەيالاردىڭ ارعى جاعىندا بۇلتارتپاس لوگيكالىق دالەلدەردىڭ جاتقان­دىعىن بايقاماي دا قالامىز. بىزدىڭ ابايدى جاقسى كورەتىنىمىز سول لوگيكالىق قورىتىندى­لاردان شىققان شىندىق پەن اقي­قاتتىڭ اسەرى ەكەنىنە كۇمان جوق. ابايدىڭ ماتەماتيكالىق لوگيكامەن دە جاقسى تانىستى­عى «ەدينيتسا كەتكەن سوڭ نە بولادى وڭشەڭ نول» سيياقتى قاراپايىم مىسالدان دا كورىنىپ تۇر.
اباي فيلوسوف-عالىم با نەمەسە كىتاپتىڭ اتى نەگە عاقليات تاسديقات?
ەندى اباي اللانىڭ سيپاتتارىنان ادامنىڭ قاسيەتتەرىن نە ۇشىن شىعاردى, قانداي قاجەتتىلىك بار ەدى جانە قانداي تاسىلگە سۇيەندى دەگەنگە كەلەيىك.
«عاقليات تاسديقات» مىنەز جايىنداعى ەڭبەك بولعان سوڭ, ابايدىڭ ماقساتى ادام پسيحولوگيياسى مەن مىنەز-قۇلىعى امبەباپ (ۋنيۆەرسال) زاڭدىلىقتارعا باعىنادى دەگەن ميللدىڭ يدەياسىن قۋاتتاپ, سول زاڭدىلىقتى اشۋ. ميللدىڭ يدەياسى ادامنىڭ تابيعاتىن تۇسىنۋ ۇشىن ونى ناقتىلى فيزيكالىق زاڭدىلىقتاردىڭ ولشەمىنە سالۋ كەرەكتىگىن ايتادى, ياعني ادامنىڭ تابيعاتى, اقىل-ويى, مىنەز-قۇلقى ونىڭ رۋحىمەن بايلانىستى, ال رۋح ابستراكتىلى, ترانستسەندەنتتى-باتيني بولعاندىقتان, ونى دۇرىس تۇسىنۋ ۇشىن فيزيكالىق الەمدەگى ولشەمگە سيياتىن يممانەنتتى-زاحيري ۇعىمدارمەن اۋىستىرۋ كەرەك. وسى ۇعىمدار سول زاڭدىلىق بولماقشى. ەرەكشە شەگەلەپ ايتار جايت ميللدىڭ وزى دە, باسقالار دا وسى يدەيانى ىسكە اسىرا الماعان, كوكسەگەن زاڭدىلىقتارىن اشا الماعان, ادامزات بالاسىندا ەكى دۇنيەنى تەڭ ۇستاعان حاكىم ابايدان باسقا جان بۇل يدەيانىڭ تەرەڭىنە سۇڭگي الماعان سىڭايلى. قىسقاشا ايتقاندا, التىن حاكىمنىڭ ماقساتى ادامنىڭ رۋحىنا قاتىستى بار مازمۇندار مەن بۇ دۇنيەدەگى ادامنىڭ قاسيەت-قابىلەتىنىڭ اراسىنان بايلانىس-ۇقساستىقتىق تاۋىپ, قولدانبالى زاڭ شىعارۋ. ول ۇشىن دەدۋكتسييا كەرەك. دەدۋكتسييا نەدەن باستاۋ الۋ كەرەك دەگەن سۇراققا ادامنىڭ رۋحى نە دەگەن سۇراق تۋدىرادى. ادامنىڭ رۋحىنىڭ باستاۋى اللادا ەكەنىن اباي بىلگەن. قۇران: «سول ۋاقىتتا راببىڭ پەرىشتەلەرگە: «مەن بالشىقتان بىر ادام جاراتامىن» دەگەن» (38:71) «قاشان ونى جاساپ, وعان رۋحىمنان ۇرلەگەن ساتتە, وعان ساجدەگە جىعىلىڭدار (دەلىندى.)» (38:72), وسى جەردە ادام اللاعا نەگە ۇقساۋ كەرەك دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابى شىعادى, ادامنىڭ رۋحى جاراتۋشىنىڭ رۋحىنان باستاۋ الادى. اللا كىم دەگەندە, ونىڭ سيپاتتارى قۇراندا تۇر, ونى دا اباي بىلەدى. ەندىگىسى جاراتۋشىنىڭ سيپاتتارىنان ادامنىڭ قاسيەتىن دەدۋكتسييالاۋ. حاكىم بۇل ىزدەنىسىندە ميلدىڭ لوگيكاسى مەن يدەيالارىن قولدانسا دا يسلام مانتىعىنىڭ تەرميندەرىن پايدالانعان. سول سەبەپتەن ابايدا فيلوسوفييا جوق دەگەن تۇسىنىك پايدا بولۋى مۇمكىن.
مۇحتار اۋەزوۆ «يبراھيم قۇنانبايۇلى» اتتى مونوگرافيياسىندا ابايدىڭ كوزقارا­سىندا رەنە دەكارتپەن ۇقساستىقتار بار ەكەنىن اتاپ وتەدى. دەكارت «اقىل-ويدى باعىتتاۋ ارقىلى عىلىممەن اقيقات ىزدەۋ ادىسى» دەگەن ەڭبەگىندە قورىتىندى وي ارقاشان انىق جانە ايقىن بولا بەرمەگەندىكتەن دەدۋكتسييا كەرەك دەيدى. دەكارتتىڭ دەدۋكتسيياسى – «بەلگىسىزدى الدىن الا تانىمنان وتكەن, بەلگىلى ارقىلى انىقتاۋ», ىلكىدە يبن سينانىڭ دەدۋكتسيياسىنا (يستيدلال) بارىپ تىرەلەدى. قىسقاشا ايتقاندا, «بەلگىسىزدى بەلگىلى قىلۋ». وعان جەتۋدىڭ شارتى وي قوزعالىسىنىڭ اربىر قادامنىن انىق, ايقىن سەزىنە وتىرىپ كەلۋ كەرەك.
«عاقليات تاسديقاتتا» بەلگىلى – اللانىڭ سيپاتتارى, بەلگىسىز – ادام قاسيەتتەرى. ارينە, بىز ابايدى ادام تانىمايدى دەپ ايتا المايمىز, ونىڭ جاستايىنان بولىستىعى, بيلىگى, توبە بيلىگى سيياقتى قىزمەتتەرى ونىڭ ادامداردىڭ مىنەز-قۇلقىن جەتە تانۋىنا اسەر ەتكەنىنە سوز جوق, كەرىسىنشە, ومىرلىك تاجىريبەسى دال وسى جەردە وزىنىڭ عىلىمىنا پايدالى بولدى. تاعريفتاۋدىڭ اربىر قادامىن ويمەن انىقتاپ, ايقىن جۇرىپ وتكەن, بىراق شىعارماداعى تۇسىندىرمەسىنە كوڭىلى تولماي «تاعريفقا تىلىم قىسقا-اق» دەپ قىنجىلاتىنى دا بار. …ساتىلى, كۇردەلى تاعريفتەۋدەن كەيىن, ناتيجەسىندە اباي «عاقليات تاسدي­قاتتا», 38-قاراسوزدە اللانىڭ سەگىز تۇراقتى سي­پاتتارىنان ادامعا كەرەك ۇش زاحيري قاسيەت (ادىلەت, عىلىم, راحىم) شىعارادى, بۇل – دەدۋكتسييا. يسلام تەولوگيياسىندا «تاسديق» پەن «يمان» ەكەۋى سينوينيم, بىراق «تاسديق» بىلىم-عىلىم ارقىلى جەتەتىن – يمان ياكيني. سوندا بىز «تاسديقتىڭ» ەكى ماعىناسىنا جەتتىك, بىرەۋى مانتىقتاعى تانىم قۇرالى, تۇسىنۋ پروتسەسى, ەكىنشىسى يمان. «عاقىلييا» – اقىلمەن ۇعىنۋ بولسا, «عاقليات تاسديقات» – اقىل, عىلىممەن جەتكەن يمان دەگەن ماعىنا بەرەدى. وزى ايتقان­داي «اقىل سەنبەي سەنبەڭىز». بىر عاجابى, حاكىم وسى شىعارماسىن قازاق جەرىندە بىر عاسىر­دان اسا ۋاقىتتان كەيىن دىن تالاسى بولاتىنىن, ال ول تالاستىڭ باسى يمان تاقليديدەن شىعاتىنىن سەزىپ جازعانداي.

ادىلەت, راقىم جانە عىلىمدى يمان دەڭگەيىنە شىعارۋ
مۇمكىن بىرەۋ «يمان-سەنىم دەڭگەيىنە شىقتى» دەگەندى بيدعات كورىپ, دىنگە جاڭالىق ەنگىزدى دەپ قابىلدار. بىراق حاكىمنىڭ وزى «جانە پايعامبارىمىز سالاللاھۋ عالايھي ۋاسساللام «اقىر زاماندا بىر جىلدىق بىر كۇن بولار» دەگەندە ساحابا-ي كاراملار «بۇل بىر جىلدىق بىر كۇندە ناماز نەشەۋ بولار» دەپ سۇراعاندا: ونىڭ پاتۋاسىن سول زاماننىڭ عالىمدارى بىلەر دەگەن سوزىنەن عيبراتلانىپ قاراساڭ, زامانا وزگەرۋىمەن قاعيدالار وزگەرىلمەگىن بىلدىرگەنى ماعلۇم بولادى» (ع.ت) دەپ تۇسىندىرگەنىندەي قابىلداۋ كەرەك. اباي زامانى وسمان يمپەريياسىنىڭ السىرەپ, ىدىراۋدىڭ الدىندا تۇرعانى, بارشا مۇسىل­ماننىڭ عىلىم بىلىمدە ارتتا قالعان, مۇحاممەد ابدۋھتىڭ جوعارىداعى ايتىلعان قۇرانمەن قالىپ, تابيعاتتى تاستاعان كەزى بولاتىن. دەر كەزىندە ايتىلعان يدەيا, بىراق حاكىمنىڭ بۇل يدەياسى باسقا تۇگىلى وزىمىزدە دە الى قولعا الىنعان جوق. ارينە, تالپىنىستار بولدى, مىسالى الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ باعىتى وسى يدەيامەن قابىسىپ جاتتى, وكىنىشكە وراي عۇمىرى ۇزاق بولمادى.

ابايدىڭ اللاعا ۇقسا دەگەنى كۇپىرلىگى مە?
تاعى بىر قابىلداۋعا قيىن, مۇسىلمانمىن دەگەندى شوشىتاتىن تۇسىنىك ادامنىڭ اللاعا ۇقساۋى, حاكىم اللاعا ۇقساۋ كەرەك دەگەن. قۇ­راندا «اللا ەشتەڭەگە ۇقسامايدى» دەلىنگەن. مە­كەنسىز, تانسىز جاراتۋشىعا قالاي ۇقساۋ كەرەك? ەندى سونى كەڭىرەك قاراستىرىپ كورەيىك.
ادىلەت, عىلىم, راقىم بۇل ۇشەۋى دە ادامنىڭ بويىندا ازدى-كوپتى بار قاسيەتتەر, بىراق ەشبىر حايۋاندا جوق. ارينە, مىسالى بيەنىڭ قۇلىنعا دەگەن مەيىرىمى بار, بىراق ول تابيعي ينستينكت. بۇدان شىعاتىن تۇسىنىك, بۇل ۇش قاسيەت ادامعا رۋحپەن بىرگە بەرىلەتىن نىعمەت, رۋحتىڭ قۇرامداس بولىگى. قۇران: «سول ۋاقىتتا راببىڭ پەرىشتەلەرگە: «مەن بالشىقتان بىر ادام جاراتامىن» دەگەن» (38:71) «قاشان ونى جاساپ, وعان رۋحىمنان ۇرلەگەن ساتتە, وعان ساجدەگە جىعىلىڭدار» (دەلىندى.)» (38:72), ادامنىڭ رۋحى جاراتۋشىنىڭ رۋحىنان باستاۋ الادى. ۇقسايتىن جەرىمىز وسى.
ادامنان اقىلى جوعارى تۇرعان شەكسىز اقىل يەسى ول – اللا. اللا قۇراندا ادامعا اقىل بەرىپ, باسقا ماقۇلىقتان جوعارى ەتىپ, جەرگە يەلىك ەتۋگە حاليفا-ورىنباسار قىلدىم دەگەن. عىلىمسىز ادامزات وزىنىڭ جەردەگى حاليفالىعىن اتقارا المايدى. وزىنەن اقىلى جوعارىعا قۇرمەتپەن قاراۋ, مويىنداۋ, جاقسى كورۋ, وعان ۇقساۋعا تىرىسۋ تۇيسىكتى ادامعا تابيعي قالىپ. جەردە اللانىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ دا اللانىڭ بەرگەن نىعمەتتەرىن بار ادامزات ادىلەتپەن بولىسىپ, بىر-بىرىنە مەيىرباندىلىق تانىتسا, كۇش-قۋاتتارىن عىلىمدى دامىتۋعا جۇمساۋ ارقىلى وزدەرى دامىسا, ۇقسادى دەگەن سول بولماق.
سۋرەت, يكونا سالىپ نە مۇسىن جاساپ, وعان قۇداي دەپ تابىنۋ, جالپى قۇدايدى ادام بەي­نەسىندە كورۋ, قۇداي ادامدى وزىنە انتروپو­لوگييالىق, زاتتىق تۇرعىدا ۇقساتىپ جاراتتى دەگەن تازا حريستياندىق, ماجۋسيلىك سەنىم.

جۇرەك, اقىل جانە قايرات
ەندى, اباي يدەيالارىنىڭ نەگىزى جۇرەك, اقىل جانە قايرات سوزدەرىنىڭ ماعىناسى كەمەڭگەر ۇعىمىندا قانداي ەدى دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەپ كورەيىك.
جۇرەك – «بىزدىڭ قازاقتىڭ جۇرەكتى كىسى دەگەنى – باتىر كىسى دەگەنى. ونان باسقا جۇرەك­تىڭ قاسيەتتەرىن انىقتاپ بىلە المايدى. راقىم­دىلىق, مەيىرباندىلىق, ارتۇرلى ىستە ادام بالاسىن وز باۋىرىم دەپ, وزىنە ويلا­عان­داي ولارعا دا بولسا يگى ەدى دەمەك, بۇلار – جۇرەك ىسى». 14 قارا سوز.
جۇرەك سوزى قۇراندا 132 رەت كەزدەسەدى ەكەن. وسىعان قاراپ وتىرىپ, جۇرەكتىڭ جاي عانا قان ايدايتىن قۇرال ەمەستىگىن شامالاۋعا بولادى.
ادامدا, جانۋارلاردا, ەمبريوندا بىرىنشى قىزمەتىن باستايتىن مۇشە جۇرەك ەكەن دە, باسقا دەنە مۇشەلەرىنىڭ جارالۋىن باقىلاۋشى رول اتقارادى ەكەن. جۇرەگىن اۋىستىرعان (ترانس­پلان­تاتسييا) ادامداردىڭ مىنەزىندە وزگەرىس بولعاندى­عى دا فاكت. داۆيد پاتەرسون دەگەن وكسفورد ۋني­ۆەرستەتىنىڭ PHD پروفەسسورى جۇرەك پەن مي قوسارلانىپ جۇمىس ىستەيتىنىن ايتادى. نەيروكارديولوگييا عالىمدارىنىڭ انىقتاۋى بويىنشا ادام جۇرەگىندە 40 مىڭنان اسا نەيرون بار «جۇرەكتىك مي» بار ەكەن. مي مەن جۇرەك بىرىگىپ جۇمىس ىستەگەنمەن, جۇرەكتەن شىعىپ ميعا باراتىن سيگنالدىڭ سانى مەن قۋاتى كوبىرەك. جۇرەكتەن شىعاتىن ەلەكترو­ماگنيتتىك ورىس ميدىكىمەن سالىستىرعاندا ونداعان ەسە جوعارى. تاعى بىر قىزىق جايت جۇرەكتە وكسيتوتسين «ماحاببات نەمەسە باقىت» گورمونىن شىعاراتىن بەز بار ەكەن. ارينە, بۇل تازا فيزيولوگييا.
اقىل – ادامدا اقىل بار. شەكسىز اقىل يەسى ول اللا. «اللانىڭ بىرىنشى جاراتقانى – اقىل» جانە «اقىلدان اسقان كورىكتى ەشتەڭە جوق» دەگەن مۇحاممەد (س.ع.س.) حاديسىن جەتكىزەدى بىزگە يمام عازالي «يحييا ۋلۋم اد-دين» كىتابىندا.
«كۇمانسىز, اللانىڭ الدىنداعى ەڭ ناشار حايۋان ول, اقىلىن قولدانبايتىن ساڭىراۋ ساقاۋلار». قۇران 8:22.
اقىل — جان قۋاتى. پايدا مەنەن زالال­دى – اقىل ايىرادى. اباي.
اقىل جايىنداعى ابايدىڭ شىعىستان شىققان ۇستازدارىنىڭ ايتقانى:
ال-فارابي: «اقىل – ادامدى تولىقتىرۋشى ەلەمەنت, رۋحتىڭ, جاننىڭ نۇرى», «رۋحتىڭ باسقا بولىكتەرىن باقىلاۋشى», «ويلاۋ جۇمىسىنا كومەكشى» دەپتى.
يبن سينا: «اقىلدى رۋح ەكى بولىمنەن تۇرادى, تەورييالىق بولىگى – اقيقات جايىنداعى ىلىم, پراكتيكالىق جاعى – مىنەز». ال عازالي اقىلعا تورت انىقتاما بەرگەن:
ادامدى جانۋاردان ايىراتىن ساپا جانە ادامعا عىلىمدى تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى;
بالالار دا يگەرە الاتىن بىر نارسەنىڭ مۇمكىن نە مۇمكىن ەمەستىگىن ايىرا الاتىن بىلىم تۇرى;
تاجىريبەمەن جينالاتىن عىلىم تۇرى;
بىر نارسەنىڭ (زاتتىڭ) شەتىن (بىتەتىندىگىن) بولجايتىن قابىلەت جانە ادامنىڭ تىلەك-قۇمارىن باقىلاۋشى.
قايرات – بۇل سوزدىڭ تۇبىرى قايىر – جاقسىلىق, ارابشا ماعىناسى (تۇرىك پەن پارسىشادا دا) قايىرىمدىلىق, جاقسى ىستەر.
قازاق تىلىندەگى قايرات سوزىنىڭ سينونيمدەرى ال, دارمەن, جىگەر, كۇش, قاجىر, قارۋ, قاۋقار, قۋات, مۇرشا, شاما, شارىق; قايراتتى – تا­باندى, كۇرەسكەر دەگەن ماعىنادا. بۇگىنگى قو­عام نە ونەر قايراتكەرى دەگەنىمىزدىڭ تۇسىنىگى – قوعامعا نە ونەرگە جاقسىلىق جاساپ ەڭبەگىن سىڭىرۋشى. بۇدان جالپى العاندا ەكى ماعىنا شىعىپ وتىر, بىرى ادامنىڭ كۇش قۋاتى دەسەك, ەكىنشىسى جاقسى ىستەر. قايراتتى تەرىس ماقساتتا دا, جاقسىلىق جاساۋعا دا قولدانۋعا بولادى.


تەگىندە, ادام بالاسى ادام بالاسىنان اقىل, عىلىم, ار, مىنەز دەگەن نارسەلەرمەن وزباق. ونان باسقا نارسەمەنەن وزدىم عوي دەمەكتىڭ بارى دە – اقىماقتىق.
اباي قۇنانباەۆ. ون سەگىزىنشى قارا سوز


«تولىق ادام» زاڭى ادام رۋحىنىڭ فيزيكالىق الەمدەگى ايناسى

جوعارىدا ايتىلعان ورتا عاسىردان يبن ارابي, ال عازالي سيياقتى عالىمداردان كەلە جاتقان ادامنىڭ اقىلى, جۇرەگى, مىنەز-قۇلقى جايىنداعى تۇسىنىكتەر نەگىزىنەن ابايعا دەيىن ناقتى ۇعىمنان گورى ابستراكتىلاۋ كۇيدە جەتتى. قاراپايىم پەندە تۇگىلى وسى عىلىمنىڭ سوڭىندا جۇرگەن ادامعا بۇلاردىڭ ارا-جىگىن اجىراتىپ قولمەن قويعانداي قىلۋ قيىن ىس, (مىسالى, جۇرەك ويلاي الا ما, اقىل جۇرەكتە مە, ميدا ما ت.س.س.), بۇل تارتىس اقىلدى ادام جارالعالى كەلە جاتقانىنا كۇمان جوق. سەبەبى, بىرەۋ, قۇراندا: «(مۇحاممەد, سالاللاھۋ عالايھي ۋاسساللام) ولار سەنەن (رۋح) جان تۋرالى سۇرايدى: ول راببىمنىڭ امىرىنەن. سەندەرگە وتە از مالىمەت بەرىلدى دە» (17:85). ابايداعى جۇرەك, اقىل, قايرات تىكەلەي ادامداعى رۋحپەن بايلانىستى, ول جايىندا ادامنىڭ بىلىمى از بولعاندىقتان ولار جايىنداعى تالاس ادامزات باردا جالعاسا بەرەدى.
قايراتتىڭ و باستاعى ماعىناسى قايىرىم­دىلىق ەدى, راقىم, مەيىرىمگە سۇرانىپ تۇر. اقىلسىز (حايۋان) عىلىم يگەرە الماق ەمەس, ادامنىڭ اقىل ويىنىڭ جەتەتىن بيىگى عىلىم, ال جۇرەكتەن ادىلەتتى شىعاردى, «ادىلەت بارشا ىزگىلىكتىڭ اناسى. ادىلەتتەن ايىرىلساڭ يماننان دا, ادامدىقتان دا ايىرىلاسىڭ» (ع.ت.). «يسلام تىنىشتىقتىڭ دىنى دەگەن قاتە تۇسىنۋشىلىك بار, دۇرىسى تىنىشتىققا شاقىرۋشى دىن, ال تىنىشتىققا جەتۋدىڭ العىشارتى ادىلەت» دەيدى تاريق رامادان.
سونىمەن التىن حاكىم, وزىنىڭ يدەيالارى­نىڭ نەگىزى جۇرەك, اقىل جانە قايرات اتتى ۇش باتيني ۇعىمداردىڭ, رۋحتىڭ قۇرامداس بولىكتەرىن, زاحيري – فيزيكا­لىق الەمدەگى ولشەمگە سيياتىن ناقتىلى ادىلەت, عىلىم, راحىم ۇعىمدارىنا الماس­تىردى.
بۇل ۇشەۋى ميلدىڭ لوگيكاسى ارقىلى شىعارىلعان ادام رۋحىنىڭ فيزيكالىق الەمدەگى ايناسى جانە ابايدىڭ «تولىق ادام» زاڭى. بالكىم, ابايدىڭ ۇلى جۇمباعى دا وسى بولار… باتىس پەن شىعىستىڭ دامۋىن, ويلاۋ جۇيەسىن, لوگيكاسىن قاتار زەرتتەپ, ونى وزىنىڭ ەڭبەگىندە وي قورىتۋعا قولدانىپ, وسى «عاقليات تاسديقاتتىڭ» وزەگىن قۇراۋشى جاراتقاننىڭ سيپاتىنان ادامنىڭ قاسيەتىن شىعارۋ يدەياسى بۇرىن وڭدى-سوڭدى باتىس پەن شىعىستىڭ فيلوسوفيياسىندا, ادام تانۋ, دىن تانۋ عىلىمىندا بار ما, جوق پا, ول باسقا اڭگىمە. قىسقاسى, ابايدا فيلوسوفييا جوق دەگەندەرگە ناقتىلى دالەل.

اقىل مەن اقلاق
عىلىم مەن راحىم ادامنىڭ رۋحىمەن استاسقان ادامنىڭ ىشكى مازمۇنى اقىلى مەن مىنەزىمەن بايلانىسى بار, ياعني اقىل مەن اقلاق (مىنەز قۇلىق).
«پايدالى بىلىم مىنەزدى جاقسى جاعىنا وزگەرتەدى». ماشھۇر جۇسىپ.
«دىن دەگەن كوركەم مىنەز» مۇحاممەد سالاللاھۋ عالايھي ۋاسساللام.

بىلىم مەن مىنەز, قايسى بۇرىن تۇرۋ كەرەك?
اليحان بوكەيحان: «ۇلتىنا, جۇرتىنا قىزمەت قىلۋ بىلىمنەن ەمەس, مىنەزدەن…
نەشەتۇرلى زالالدى قازاق مىنەزى بۇزىق ورىسشا, مۇسىلمانشا حات بىلەتىندەرىنەن كورىپ جۇر. بۇلار وزگە قازاقتان بىلىمدى, بىلى­مىنەن جاقسى مىنەز شىقسا, بۇل قالاي?» دەيدى.
«بىراق پەندەسىندە اقىل – حۇكىمشى, قايرات, قۋات – قىزمەت قىلۋشى ەدى» (ع.ت.) اباي.
Most people think that it is the intellect which makes a great scientist. They are wrong. It is character. Albert Einstein. «كوپشىلىك مىقتى عالىم اقىلدىلىعىنان بولادى دەپ ويلايدى, ولار قاتەلەسەدى, ونى مىنەز جاسايدى». ا. ەينشتەين. ابايدىكى دۇرىس پا, ەينشتەيندىكى دۇرىس پا? قايرات مىنەزدىڭ سيپاتى دەسەك, اباي ونى اقىلعا باعىندىردى, ال ەينشتەين اقىلدى مىنەزگە باعىندىردى. قايسىنىكى دۇرىس? مىنەزسىز اقىلدىڭ باعىتى جوق, مىنەز اقىلدىڭ ارتىندا تۇرعان قوزعاۋشى كۇش.
قۇرعاق اقىل ول بەلگىلى بىر الگوريتمگە قۇرىلعان روبوتتىڭ ىس قيمىلىنداي, ولاي بولۋ قوعامعا قايشى كەلەدى, ادام روبوت ەمەس, سەزىمى بيلەپ تۇرۋ كەرەك. اقىلسىز مىنەز, بيىك حاريز­ما اپەرباقاندىققا, شولاق بەلسەندىلىككە اكەلەدى, ول وز كەزەگىندە قوعامدى تۇراقسىزدان­دىرادى.
جالاڭ اقىل مەن مىنەز ارقايسى جەكە تۇرعاندا ادامعا پايداسى تولىق ەمەس, بۇگىنگى كۇننىڭ تاجىريبەسى مەن عىلىمى ەكى سيپاتتىڭ بىرتۇتاس بولعاندا ادامعا دا, قوعامعا دا پايدالى ەكەنىن كورسەتتى, مىنەز ادامعا قۇندى­لىقتاردى انىقتاۋعا كومەكتەسەدى, ال اقىل سول قۇندىلىققا قالاي جەتۋدىڭ جولىن كورسەتەدى.
بۇل سۇراقتارعا التىن حاكىم وزىنىڭ ون جەتىنشى قارا سوزىندە اقىل مەن مىنەز (قايرات) جۇرەككە باعىنۋ كەرەك دەپ جاۋاپ بەرگەن. ابايدا, بىرىنشى جۇرەك وعان باعىنىشتى اقىل, ودان كەيىن قايرات. حاكىمنىڭ ولەڭىندەگى: «اقىل, قايرات, جۇرەكتى بىردەي ۇستا» دەگەنى تەڭ ۇستاۋ ماعىناسىندا ەمەس, ۇشەۋىن بىردەي قولدان دەگەن ماعىنادا. «اللا جۇرەكتەرگە يمان جازدى», قۇران 58:22. اقىل مەن قايرات يمانعا باعىنۋى كەرەك.

اللانى سۇيۋ نەگە قارىز ىس, بۇكىل ادامزاتتى قالاي سۇيەمىز?
تاڭىرى ادامعا تانىن, جانىن, اقىلىن, دەنساۋلىعىن, عىلىمىن جانە جەر بەتى مەن قويناۋىنداعى بايلىقتى, اسپانداعى ايدى, كۇندى, بارلىق نىعمەتتى بەرىپ, بار جاقسىلىعىن جاساپ قويعان. سوندىقتان ادام جاراتقانعا قارىز. ول قارىزدى قۇلشىلىقتىڭ نەگىزى پارىزبەن قايتارۋعا مۇقتاج جانە بۇكىل جاندى-جانسىز جاراتىلىسقا دا مەيىرىممەن, اقىل كوزىمەن قاراۋعا مىندەتتى.

ادامزاتتى سۇيۋ – ونىڭ دامۋىنا, عىلىم – بىلىمىنە ۇلەس قوسۋ.
قىرىق بەسىنشى قارا سوز «عاقليات تاسديقاتتىڭ» جالپىلاما تۇرى.
عىلىمدى يگەرمەك ۇشىن دە وعان دەگەن ماحاببات كەرەك. مەيىرىم-راقىم ماحابباتتان شىعاتىنىنا كۇمان جوق, سوندا «عاقليات تاسديقاتتان» ادىلەت پەن ماحاببات قالادى. بۇل قى­رىق بەسىنشى قارا سوز, حاكىم «جالقى» تۇسى­نىك­تەردەن «جالپىعا» وتتى, بۇل قاراپايىم «ين­دۋكتسييا». بۇل ابايتانۋشى اسان وماروۆتىڭ «45 قارا سوز عاقليات تاسديقاتتان كەيىن جا­زىل­عان, ەكەۋىنىڭ يدەياسى بىر» دەگەن ويىن قۋاتتايدى.
بۇدان حاكىم نەگە بىردەن بۇل زاڭنىڭ جالپىلاما تۇرىن قورىتىپ, «عاقليات تاسدي­قاتتىڭ» كەرەگى دە شامالى ەمەس پە دەگەن وي تۋۋى مۇمكىن. جالپىلاما زاڭدىلىقتاردى پراك­تيكادا قولدانۋ قيىندىعى بار. بۇگىنگى كۇننىڭ ادامىنا ناقتىلىق كەرەك. ادىلەت دەگەن ار نارسەنىڭ, زاتتىڭ (ادامنىڭ دا) قۇداي ىسى مەن اقىلعا سييارلىق, وزىنىڭ ورنىندا تۇرۋى. شەكسپير ايتپاقشى «ماحاببات سوقىر», ونى ادى­لەتتىڭ ەلەگىنەن وتكىزىپ وتىرۋ كەرەك. مى­سالى, بىر عىلىمدى سۇيەسىز, بىراق ول عىلىمنىڭ ناتيجەسى قوعامعا زالال اكەلمەس ۇشىن ادىلەت كوزىمەن قاراۋ كەرەك. ادىلەتتىلىك ۇشىن تارتىس­تار بولىپ جاتادى, تارتىس شەكتەن شىقپاس ۇشىن ماحاببات كەرەك. ەكەۋى ارقاشان قوسار­لانىپ جۇرمەسە وڭ ناتيجەگە جەتۋ قيىندايدى.

«ال ينسان ال كاميل» – كەمەل ادام
«ال ينسان ال كاميل» – كەمەل ادام بيرۋني, يبن ارابيلەردەن كەلە جاتقان قۇران مەن حاديسكە ارقا سۇيەپ جاساعان كونتسەپتسييا. يبن ارابيدە كەمەل ادام – ارداقتى پايعام­بارىمىز مۇحاممەت سالاللاھۋ عالايھي ۋاسسال­لام, ياعني ۇلگى تۇتارلىق, ناپسىسىن جەڭگەن, بيىك رۋحاني جەتىستىككە جەتكەن, اقيقاتتى, عايىپتى تانىعان جانە كۇپىرلىككە بارمايتىن ادام. ونى جاقسى كورۋ, سۇننەتىن ۇستانۋ مۇسىلمانعا پارىز. پايعامبارلىق اللانىڭ تاڭداۋى. قۇران «حاكىمدىك اللاننىڭ تاراپىنان بەرىلەدى» دەيدى. سوندىقتان ەكىنىڭ بىرى حاكىم بولا المايدى, حيكمەت – رۋحتىڭ اقىل ارقىلى عىلىمدى وڭدەپ جەتەتىن دەڭگەيى, بۇل دەڭگەي حاقتى تانۋعا جەتكىزەدى, قاتەلىكتەن ساقتايدى, جانە جاساعان قادامدارىن دال, انىق باسادى.

«تولىق ادام» مەن «كەمەل ادامدا» ايىرماشىلىق بار ما?
ابايدىڭ «تولىق ادامى» سول «كەمەل ادامعا» جەتۋدىڭ پراكتيكالىق جولىن كورسەتەدى. جۇرتتىڭ بارى پايعامبار نە حاكىم ەمەس, تولىق كەمەلدىككە جەتە المايتىندىعى انىق, بىراق وعان ۇمتىلۋ ادامزات قوعامىنا جانە ۇمتىلۋشى پەندەگە پايدالى.

«عاقليات تاسديقاتتىڭ» پراكتيكالىق مانى قانداي?
بىزدىڭ قوعامدا مامان دايىنداۋ بار دا, ادام تاربيەلەۋ جوق. مامانداردىڭ دا عىلىمى سىن كوتەرمەيدى. بۇگىنگى كۇنى قۇندىلىقتاردىڭ اۋىسىپ كەتۋىنەن «اسىراۋ» مەن «تاربيەلەۋدىڭ» ايىرماسى جوق, نەمقۇرايلىق, جەمقورلىق, ناداندىق كوزى «اسىراۋدان» شىعادى.
باقارا سۇرەسىنىڭ 11-اياتىندا: «ولارعا: «جەر جۇزىندە بۇزاقىلىق قىلماڭدار (جىك­تە­مەڭ­دەر, ازعىندىققا باستاماڭدار, ىرتكى سال­ماڭدار)!», – دەلىنسە, ولار: «بىزدەر تۇزەۋشى عانامىز (جاقسارتۋشىلارمىز, تۇزەتۋشىلەرمىز, رەفورما جاساۋشىلارمىز, تاتۋلاستىرۋ­شىلارمىز)» دەيدى. وسىدان شىعاتىن تۇسىنىك ادام «بىر جارتاس بولىپ قالا بەرمەي» بىرىنشى وزىن جاقسى جاعىنا وزگەرتۋ كەرەك, سودان كەيىن قوعامنىڭ جاقسارۋىنا اتسالىسۋى كەرەك.
«راببى» دەگەن سوزدىڭ تۇبىرى ارابتىڭ ر-ب قارىپتەرى. تاربيە سوزىنىڭ تۇبىرى دە سونداي. بۇل دۇرىس تاربيەنىڭ اسا ماڭىزدى ەكەندىگىن كورسەتەدى. تاربيەنىڭ ماقساتى تاقۋالىققا, قاراپايىمدىلىققا جەتۋ. عاسىرلار بويى قالىپتاسقان داستۇر مەن دىن نورمالارى, پايدالى بىلىمدەر تاربيەنىڭ كوزى.
ادامدى پەرىشتەدەن بيىك قىلاتىن ونىڭ بىلىم-عىلىمى.عىلىم يگەرۋ حيكمەتتى سەزىنۋگە, پروفەسسيوناليزمگە جەتكىزەدى. «بالكي دۇنيەنىڭ عىلىمىن بىلمەي قالماقتىق – بىر ۇلكەن زارارلى ناداندىق, ول قۇراندا سوگىلگەن» (ع.ت.). «بىلۋشى بىلمەۋشىمەن تەڭ ەمەس» دەيدى قۇران. «عىلىم ىزدەۋ پارىز-كيفايا» دەيدى پايعامبار (س.ع.س.). «عاقليات تاسديقاتتاعى» زاڭ زايىرلى قوعامدا دا, ادامعا دا قولدانى­لاتىن امبەباپتىعىمەن قۇندى.
كەمەل (تولىق) قوعامدى ورناتۋدىڭ ۇش شارتى:
بىرىنشى, زايىرلى قوعامنىڭ زاڭدارىنا سۇيەنگەن تاۋەلسىز ادىلەت جۇيەسىن;
ەكىنشى, وزىق عىلىم-بىلىم جۇيەسىن;
ۇشىنشى, الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەسىن قالىپ­تاستىرۋ.
مەيىرىم جاساۋدى وزىنە ومىرلىك ماقسات قىلعان, تاربيەلى, مىنەزدى, وقىعان-توقىعان, عىلىمى مول, ادال, ادىلەت ۇستانۋشى زايىرلى ادام تۇبىندە حاقتى تانىماي قويمايدى. تانىماعان كۇننىڭ وزىندە قوعامعا پايدالى ازامات بولىپ قالىپتاساتىنىنا كۇمان جوق.


«عاقليات تاسديقات» – اقىل, عىلىممەن يمانعا جەتۋ, حاقتى تانۋ, ادام تانۋ زاڭى. بۇل زاڭ قوعامعا دا, جەكە ادامعا دا قولدانبالى. فيلوسوفييا حيكمەتتى سۇيۋ بولسا, يسلام الەمىندە XII عاسىرداعى يمام ال عازاليدان كەيىن فيلوسوفييا وزىنىڭ دامۋىن توقتاتتى دەگەن وي بار. ابايدىڭ بۇل زاڭى سول تۇرالاپ, داعدارىسقا ۇشىراعان اقىل-وي دامۋىن قايتادان قوزعالىسقا تۇسىرۋ تالپىنىسى دەسەك قاتەلەسپەسپىز جانە ادام پسيحولوگيياسى مەن مىنەز-قۇلىعىنىڭ امبەباپ زاڭدىلىعى.
جۇرەك, اقىل, قايرات بۇلار ادام رۋحىنىڭ قۇرامداس بولىكتەرى, سالىستىرمالى تۇردە ابستراكتىلى, باتيني تۇسىنىكتەر.
عىلىم, راقىم, ادىلەت ناقتىلى زاحيري تۇسىنىكتەر. «تولىق ادام» قاسيەتتەرى.
بۇكىل ادامزاتقا تاستاعان سەنىم دەڭگەيىنە شىعارارلىق ۇران. كەز كەلگەن ۇلتقا پاسسيونارلىقتى قالپىنا كەلتىرۋدىڭ كىلتى. دۇرىسىن اللا بىلەدى.

سۇلتان ىبىراي

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*