«ايقىننىڭ» ەكسپەديتسيياسى – تەكەلىدە

1837
0
بولىسۋ:

كىشكەنتاي شۆەيتسارييا…
جۇرتشىلىق تەكەلىنى وسىلاي اتايدى. 1856 جىلى ايگىلى ساياحاتشى پ.سەمەنوۆ-تيان-شانسكيي قالانى بيىك شاتقالدىڭ ۇستىنەن تاماشالاپ: «بۇل جەر ماعان شۆەيتسارييانىڭ ەڭ ادەمى دە اسەم شاتقالدارىن ەسىمە سالدى», – دەگەن كورىنەدى. ايتسا ايتقانداي, قازتۋعاننىڭ «ازاۋلىنىڭ ىستامبۇلدان نەسى كەم» دەگەنىندەي تەكەلى شۆەيتسارييادان بىر مىسقال دا تومەن ەمەس ەكەنىنە كوز جەتتى. تەكەلى باسقا قالالارعا مۇلدەم ۇقسامايدى. جوڭعار الاتاۋىنىڭ ەتەگىندە قالىپ قويعان شاعىن بىر مەملەكەت سەكىلدى. كورىكتى دە تازا قالا, تۇمسا تابيعات, سىلانعان اعاشتار, اعىندى سۋلار… باعىتىن تەكەلىگە قاراي بۇرعان «ايقىننىڭ» كەزەكتى ەكسپەديتسيياسىندا وسىعان كوز جەتكىزدىك.

ايقىندىقتاردىڭ «ەل ماقتاعان تەكەلىنى بىر كورسەك» دەگەن ارمانى بۇرىننان بار-تۇعىن. وسى ۇسىنىسى­مىزدى تەكەلى قالاسىنىڭ اكىمى باقتييار ونەرباەۆقا ايتقانىمىزدا, قۋانا قابىلدادى. سويتىپ, تابانىمىز تەكەلىگە دە تيدى. قالا اكىمى بىزدى كابينەتىندە قارسى الىپ, شاعىن شاھار تۋرالى بار دەرەكتەن قۇلاعدار ەتتى.
– تالدىقورعانعا كەلگەن قوناقتاردىڭ كوبى تەكەلىگە ات باسىن بۇرماي كەتپەيدى. تەكەلى – كەرەمەت قالا. 32 600 حالقى بار. ونىڭ 52 پايىزى – قازاقتار. قالادا كاسىپكەرلىك دامىپ كەلەدى. تاۋ جاقتان ۇلكەن كومبينات سالىپ جاتىرمىز. «تەكەلىدە شويىن قورىتىپ شىعاراتىن زاۋىت اشىلىپ جاتىر» دەگەندى ەستىگەن ەلباسى ارنايى كەلىپ كوردى. بۇيىرسا, قىركۇيەكتە ىسكە قوسىلادى. ەگەر كومبينات اشىلسا, 800 ادام جۇمىسپەن قامتىلادى. ودان بولەك تەكەلىنىڭ تاماشا تابيعاتى بار, – دەي كەلە اكىم سول تاماشا تابيعاتتى, قالانىڭ كورىكتى جەرلەرىن وزى ارالاتقاندى جون سانادى. ىسكە دە, سوزگە دە شەبەر باقتييار التايۇلى «بىزدە مىناداي بار, مىناداي بار» دەپ, تەكەلىنىڭ ىرى وندىرىسىنەن باستاپ تاۋ-تاسىنا شەيىن تۇگەل تانىستىردى.
تەكەلى – الماتى وبلىسى اكىم­دىگىنە تىكەلەي قارايتىن قالا. شاھاردىڭ كولەمى – 6133 گەكتار, ياعني, 0,1 مىڭ شارشى شاقىرىم. تالدىقورعاننان وڭتۇستىك-شىعىسقا قاراي 40 شاقىرىمداي جەردە. الماتىدان شىعىسقا قاراي 285 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان. قالا مارتەبەسىن 1952 جىلدىڭ 29 قاڭتارىندا العان. اكىم ايتقانداي, مۇندا 30 مىڭنان استام حالىق بار. قازاقتاندا ورىس, نەمىس, كارىس ۇلتىنىڭ وكىلدەرى بىر اتانىڭ بالاسىنداي تاتۋ-تاتتى تۇرىپ جاتىر.
باقتييار التايۇلى بىزدى وزى باستاپ اكىمدىك الدىندا ورنالاسقان ورتالىق ساياباقتى باسىپ وتىپ, قالانىڭ كورىكتى نىساندارىنىڭ بىرى – دانق مونۋمەنتىنە اپاردى. مونۋمەنتتىڭ ىرگەتاسى جەڭىستىڭ 40 جىلدىعى قارساڭىندا, ياعني, 1985 جىلى قالانىپتى. ەسكەرتكىشتىڭ مارمار تاسىنا تەكەلىدەن سوعىسقا اتتانعان جاۋىنگەرلەردىڭ اتتارى ويىلىپ جازىل­عان. قاراتال وزەنى جاعاسىندا ورنالاسقان مونۋمەنت قالانىڭ اجارىن اشىپ تۇر. ودان ارى قاراتالدى بويلاپ وتىرىپ, اعىستى جاعالاي جۇردىك. نەگىزىندە قاراتالدىڭ جالپى ۇزىندىعى 390 شاقى­رىمعا دەيىن سوزىلادى.
تەكەلىدەن باستالعان قاراتال تالدىقورعاندى باسىپ وتىپ, بالقاشقا بارىپ قۇيادى. قاراتال – جەتىسۋدىڭ اتاقتى جەتى وزەنىنىڭ بىرى. كولەمى جونى­نەن ىلەدەن كەيىنگى ەكىنشى وزەن.
تەكەلىلىكتەر قاراتالدىڭ جاعاسىن جاستار دەمالاتىن كەلىستى ساياباققا اينالدىرىپتى. ايناداي جارقىراعان تاسجولدار توسەلگەن.
وزەندى بويلاي جوعارى ورلەپ كەلە جاتىپ قالا اكىمى نازارىمىزدى ارقىرا­عان ەكى وزەننىڭ بىر ارناعا تۇتاسقان تۇسىنا قاراي بۇردى. «اناۋ جوعارىدان اعىپ كەلىپ قوسىلعان ەكى وزەن – قورا مەن شاجا. ەكەۋى قوسىلىپ, قاراتال بولىپ جالعاسادى. جەتىسۋدىڭ مارجانى قاراتال وسى جەردەن باستالادى» دەپ تۇسىندىردى بىزگە اكىم. ودان جوعارىدا تەكەلى وزەنى شاجاعا كەلىپ قۇيادى ەكەن. دەمەك, قاراتال وسى ۇش وزەن – تەكەلى, شاجا جانە قورانىڭ تول بالاسى ىسپەتتى.
قالا اكىمىنەن تەكەلى اتاۋىنىڭ قاي­دان شىققانىن سۇراپ كەلەمىز. ايتۋىنشا, وسى ايماقتا بۇرىنىراقتا تەكەلەر كوپ جايلاعان ەكەن. تىپتى بۇگىندە قالانىڭ گەربىندە دە تەكەنىڭ سۋرەتى بەينەلەنگەن. شاعىن شاھار باسشىسى «اكىمدىكتىڭ الدىنداعى ەسكى سۋبۇرقاقتى جاڭالاپ, سول جەرگە شاۋىپ بارا جاتقان تەكەلەردىڭ مۇسىنىن ورناتامىز» دەگەن ويىن ايتتى. شىنىندا, نەگە سولاي جاساماسقا? تەكە­لى­نىڭ برەندى وسى تەكە ەمەس پە?


باق بىتكەن جەردەن توقتاپ, جينالىپ ەستەلىك سۋرەتكە تۇستىك تە, شاھار باس­شى­سى­مەن قوشتاستىق. بۇدان ارى بىزدى جولباسشىلارىمىز – تەكەلى قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى راۋان راقىمبەكوۆ پەن «نۇر وتان» پارتيياسى تەكەلى قالالىق فيليالى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى گۇلنار يبرايموۆا باستاپ جۇردى.
راۋان راقىمبەكوۆ قالا تاريحىن جاقسى بىلەدى ەكەن. اكىم ورىنباسارىنىڭ ايتۋىنشا, 30-جىلدارى گەولوگييالىق-بارلاۋ ەكسپەديتسيياسى بۇل ايماقتان قورعاسىننىڭ مول قورىن تاۋىپتى. سويتىپ, 1942 جىلى وسى جەردەن قورعا­سىن-مىرىش كومبيناتى بوي كوتەرگەن. بۇگىندە تەكەلىلىكتەر وزدەرىنىڭ جەڭىسكە ۇلەس قوسقاندارىن ماقتانىشپەن ايتادى. سەبەبى, سوعىس جىلدارىندا جاۋعا قاراي اتىلعان اربىر سەگىزىنشى وق تەكەلىنىڭ قورعاسىنىنان جاسالعان دەسەدى.
تەكەلىنىڭ قالا رەتىندە قالىپتاسۋ تاريحى دا وسى 40-جىلداردان باستالادى. كومبيناتتىڭ جۇمىسى قىزۋ جۇرىپ, قالاعا وداقتىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ەڭبەكشىلەر اعىلعان. جۇمىسشىلار عانا ەمەس, بىر كەزدەگى جاپون تۇتقىندارى دا وسىندا جەتكىزىلىپتى. 1944 جىلدان باستاپ قازاقستانعا جەر اۋدارىلعان كارىس, نەمىس جانە شەشەندەر دە وسىندا قونىستا­نىپتى. وسىلايشا, تاعدىر ايداپ كەلگەن جاڭا تۇرعىنداردىڭ ەسەبىنەن شاحتەرلەر قالاشىعىنىڭ ىرگەتاسى قالانعان.
زامانىندا تەكەلىنىڭ قورعاسىن-مىرىش كومبيناتى كەڭەس وداعىنداعى ەڭ ىرى وندىرىس ورىندارىنىڭ بىرى بولدى. سونىڭ ارقاسىندا قالا اباتتانىپ, تۇرلى جاڭا عيماراتتار بوي كوتەرگەن. تۇرعىن­دار تاپشىلىق دەگەندى بىلمەدى, ويتكەنى بۇكىل تاۋار تىكەلەي ماسكەۋدەن جەتكىزىلدى. تۇرعىن ۇيلەر كوپتەپ سالىنىپ, قالانىڭ جاڭا تىنىسى اشىلدى.
كەڭەس وداعى تارقاعان توقسانىنشى جىلدارى تەكەلىنىڭ دە تۋى جىعىلدى. قالادا جۇمىسسىزدىق بەلەڭ الىپ, حالقى كوش اۋا باستادى. بۇگىندە تەكەلى قايتادان قاناتىن كەڭگە جايعان, قۇلپىرىپ-جايناعان وندىرىستىك قالاعا اينالعان. ولاي دەيتىنىمىز – قالادا مارمار ۇنتاعى, اشىتقى, تابيعي تاستار, مارمار وندىرۋ مەن قايتا وڭدەۋ سەكىلدى بىرنەشە ىرى كاسىپورىن جۇمىس ىستەپ تۇر. سونىڭ ارقاسىندا, ونەركاسىپ سالاسىندا 113 جاڭا جۇمىس ورنى قۇرىلىپ, ونىڭ ىشىندە جاڭا نىسانداردىڭ ىسكە قوسىلۋى­نان
31 جانە ونەركاسىپتىڭ كەڭەيۋى­نەن 82 جۇمىس ورنى اشىلعان. وسىنىڭ ىشىندەگى نەگىزگىسى – رەسپۋبليكا بويىنشا جالعىز سىرا اشىتقىسىن وندىرۋشى «سۋففلە قازاقستان اشىتقى زاۋىتى» اق. بۇدان بولەك تەمىر-كەن كونتسەنتراتىن وندىرەتىن «تەكەلى كەندى قايتا وڭدەۋ كەشەنى» جشس, «كازتسينك-تەك» جشس ەنەرگەتيكالىق كەشەنى, قۇرىلىس كىرپى­شىن وندىرۋشى «تكسم» جشس, تابيعي شۋنگيت وندىرۋشى «كوكسۋ» تاۋ-كەن كومپانيياسى» جشس, گرانيت ونىمدەرىن وندىرۋشى «تەكەلى-گرانيت» جشس مەن «شارىقتاس» جشس, مارمار شىعارۋ مەن ونىمدەر جاساۋشى «الاتاۋ مرامور» جشس, «مرامور تاس» جشس سەكىلدى ونەركاسىپ ورىندارى قالانىڭ ەكونو­ميكا­­سىنا دەم بەرۋدە. سول سەكىلدى سىرا وندىرەتىن «از» جشس, تريكوتاج ونىم­دەرىن تىگەتىن «قازاقستان تەكستي لاين» جشس-نىڭ فيليالى, قۇرعاق قۇرى­لىس قوسپالارىن شىعاراتىن «تيۋرك تسەمەنت» جشس, مەتاللوپلاستيكالىق بۇيىمدار شىعاراتىن «ديسكونت-الفا» جشس سەكىلدى مەكەمەلەر كاسىبىن دوڭگەلەنتىپ وتىر.


2007-2015 جىلدارى تەكەلىنىڭ ونەر­كاسىپ وندىرىسىنىڭ كولەمى 1,7 ەسەگە وسىپ, 12457,1 ملن تەڭگەنى قۇرادى (2007 جىلى – 7441,6 ملن تەڭگە). جالپى وبلىس ۇلەسىندە قالانىڭ تاۋار وندىرىسى 1,9%-دى قۇراپ وتىر. وندىرىس قانا ەمەس, اۋىل شارۋاشىلىعى دا ەداۋىر دامىپ كەلەدى. 2016 جىلى قالاداعى اۋىل­ شارۋا­شىلىعىنىڭ جالپى ونىمى 3104,7 ملن تەڭگەنى قۇرادى, ياعني, 2007 جىلدىڭ دەڭگەيىنەن 6,4 ەسە وسكەن. سول سەكىلدى شاعىن-جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ, ينۆەستيتسييا تارتۋ, قۇرىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋ, ينفراقۇرىلىمدى جاقسارتۋ. وڭىرلەردى دامىتۋ باعدارلاماسى, «جۇمىسپەن قامتۋ – 2020» جول كارتاسى, «نۇرلى جول» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ جونىنەن دە العا جىلجۋ بار. جوڭعار الاتاۋىنىڭ ەتەگىن جايلاعان جەرۇيىق مەكەن تابيعاتىمەن دە سۇلۋ. مۇنداعى عاجاپ كورىنىستى تۋريستەر كورسە, اينالشىقتاپ شىقپاي قويارى انىق. تاۋ سۋى كەرەك پە, سارقىراما كەرەك پە, بارى بار. تەكەلىلىكتەردىڭ قالالارىن كىشكەن­تاي شۆەيتساريياعا تەڭەيتىنى بەكەر ەمەس ەكەن. تۋريستەر دەگەننەن شىعادى, تەكە­لىنىڭ تۋريستەرگە كورسەتەتىن ەڭ نەگىزگى تاريحي ەسكەرتكىشى – عاسىرلاردىڭ كۋا­گەرى, كەزىندەگى جوڭعار-قالماقتاردان قال­عان بۇرقان تاسى. جولباس­شىلا­رىمىز­دىڭ نۇسقاۋىمەن بىز دە كولىگىمىزگە مىنىپ, بۇرقان تاستى كورۋگە اسىقتىق.
قالا كوشەلەرىمەن زۋلاپ كەلەمىز. سۇيسىنگەنىمىز – تەكەلىنىڭ كوشەلەرى مۇنتازداي تاپ-تازا. شاھاردىڭ بەزەن­دى­رى­­لۋى دە مايداي جاعادى. جاعالاي ەگىلگەن گۇلدەر, تال-داراقتار, گۇلزارلار قالانىڭ كوركىن اسىرىپ تۇرعانداي.
گۇلنار يبرايموۆا دا بىزگە قالا تۋرالى تاماشا دەرەكتەرمەن بولىستى. الەمدەگى ەڭ ۇزىن كوشەلەردىڭ التىن­شى­سى وسى تەكەلىدە ەكەن. دىنمۇحامەد قوناەۆ اتامىزدىڭ اتىن يەلەنگەن كوشەنىڭ ۇزىندىعى 38 شاقىرىمعا جەتەدى ەكەن. بۇل جول تالدىقورعاننان باستالىپ, تەكەلى شاحتاسىنان اياقتالادى.


اپ-ساتتە بۇرقان تاسقا دا كەلدىك. كونە ەسكەرتكىش قورا شاتقالىنا كىرەبەرىستە تۇر. پيراميدا پىشىندەس, كىسى بويىنان سال عانا بيىك كوكتاستا باسى ايداھار, دەنەسى ارىستانعا ۇقسايتىن ميفيولوگييالىق كەيىپكەر بەينەلەنگەن. ول ەكى قولىمەن جەتى باسپالداعى بار عيبادات ۇيىن توبەسىنە كوتەرىپ تۇر. عيبادات ۇيىنىڭ ىشىندە مالداس قۇرىپ وتىرعان پىراداردىڭ بەينەسى بار. گۇلنار يبرايموۆا بىزگە سۋرەتتەگى بەينەنىڭ «بۋددا» ەكەنىن ايتتى. تاستىڭ جانىنا قويىلعان انىقتاما تاقتايشاسىندا كونە ەسكەرتكىشتىڭ «تاس داۋىرىنەن قالعانى» جازىلىپتى. وسى تۇستا سال قاتەلىك بار سەكىلدى. سەبەبى, بۇل – بەرتىندەگى, دالىرەك ايتقاندا, قالماق­تار­دان قالعان ەسكەرتكىش. ناقتى ايتقاندا, قالماقتاردىڭ تاۋ ەتەر كيەلى ورنى بولعانعا ۇقسايدى.
بۇرقان تاس ەسكەرتكىشىن كوپتەگەن عا­لىم زەرتتەپتى. سولاردىڭ العاشقىسى – ن.پانتۋسوۆ. ول 1897 جىلى ورىس يمپەراتورلىق ارحەولوگييالىق كوميسسيياسىنىڭ تاپسىرماسىمەن قازاق جەرىندەگى ەسكەرتكىشتەردى زەرتتەدى. سول ساپارىندا وسى تەكەلىدەگى تاستى دا سۋرەتكە تۇسىرىپ, وز زەرتتەۋىن جازعان. وزىمىزدىڭ عالىمىمىز زەينوللا ساماشەۆ بۇل تاستاعى سۋرەتتىڭ بۋددامەن تىكەلەي بايلانىسى بارىن, مۇندا تىلسىمدى تازارۋ راسىمدەرى وتكەنىن, لامالاردىڭ تانىم-تۇسىنىگى بويىنشا تاستىڭ ەنەرگەتيكالىق كۇشى شەكسىز ەكەنىن ايتقان.

قۇرىلىسى جۇرىپ جاتقان شويىن قورىتاتىن زاۋىت بولاشاقتا 800 ادامدى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋى تيىس.


تاريحي دەرەكتەردە, بۇل تاستى XVIII عاسىردا ولزييت حان سالدىرعانى ايتىلادى. ولزييت – شىڭعىس حاننىڭ تولەدەن تاراعان بەسىنشى ۇرپاعى. زەرت­تەۋلەرگە قاراعاندا, بۇل بۇرقان تاس – تيبەتتىك بۇرقانداردىڭ (ايۋۋش, شۇگدەن ت.ب) ەسكەرتكىشى. قازىرگى ۋاقىتتا شۇگدەن بۇرقانىن ۇستاناتىندار تيبەتتە الى كۇنگە دەيىن بار, الايدا قىتاي بيلىگى تاراپىنان ولارعا سوڭعى كەزدەرى قاتتى قىسىم جاسالىپ جاتىر. الەمدە, بۋدديزم ىلىمىنە قىزىعۋشىلىق جوعارى. بۇرقان دىنىن ۇستاناتىندار بۇل ەسكەرتكىشتى «ۇلۋ مىنگەن شۇگدەن بۇرقان تاس» دەپ اتايدى. بۇل تاستىڭ قازاق جەرىندە الى كۇنگە دەيىن ساقتالعانىن كوبى بىلە بەرمەيدى. سوندىقتان بۇل ەسكەرتكىشتى ىشكى تۋريزمدى دامىتۋعا پايدالانۋعا بولادى.
بۇرقان تاستى كورىپ, تەكەلىنىڭ باسسەينىنە شومىلىپ, الماتىعا قاراي قايتۋعا وقتالدىق. تەكەلىلىكتەر بىزدى قالاعا كىرەبەرىستەگى ستەللاعا دەيىن شىعا­رىپ سالدى. نەگىزىندە بۇل ستەللا 1960 جىلدارى تۇرعىزىلعان ەكەن. ول جەر­دەگى باستى دۇنيە – كەنشىنىڭ مۇسىنى. العاشقى كەزدە بۇل كەنشى «ورىس» بولىپتى. قازىر «قازاققا» اينالعان. راس, تەكەلى قازاقىلانعاسىن, ستەللانى جاڭالاعان كەزدە, ونداعى كەنشىنىڭ تۇرىن دە قازاققا ۇقساتىپ قايتا تۇرعىزىپتى. تەكەلىنىڭ قازاقتىڭ تول قالالارىنىڭ بىرىنە اينال­عانىنا شىن قۋاندىق!

سەرىكبول حاسان

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*