زەينەتاقى جۇيەسىن جاڭعىرتۋ كەرەك پە?

1490
0
بولىسۋ:

وسىعان دەيىن مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلىمىزدەگى زەينەتاقى جۇيەسىن جاڭعىرتۋ تۋرالى تالاي رەت سوز ەتتى. سونىڭ بىرىندە «زەينەتاقى سالىمدارىنىڭ كىرىستىلىگىن ارتتىرۋ ۇشىن زەينەتاقى قارجىلارىن ينۆەستيتسييالاۋ تاسىلدەرىن قايتا قاراستىرۋ كەرەكتىگىن» ايتقان بولاتىن. جالپى, ەلىمىزدە زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتۋ 3 دەڭگەيلى جۇيەمەن جۇزەگە اسىرىلادى: بازالىق, مىندەتتى جانە ەرىكتى زەينەتاقى جارنالارى. ونىڭ بىرىنشىسى تەك قانا مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە تاۋەلدى بولسا, سوڭعىلارى زەينەتاقى قورىنىڭ ينۆەستيتسييالىق تابىسىنا بايلانىستى بەلگىلەنىپ وتىرادى. ەلباسىمىز ينۆەستيتسييالىق تاسىلدەرىن قايتا قاراۋ دەگەندە, دال وسى ينۆەستيتسييالىق تابىستىڭ جوعارى دەڭگەيدە بولۋىن قاداعالاۋدى تاپسىرعان ەدى. سەبەبى, الەمدىك ەكونوميكا تۇراقسىز كەزەڭدە قاراجاتتى تۇراقتى تابىس اكەلەتىن سالالارعا قۇيۋ وتە ماڭىزدى.

بىز بىلەتىن زەينەتاقى ەندى بولمايدى…
قوردىڭ باسقارما توراعاسىنىڭ ورىن­باسارى ساۋلە ەگەۋباەۆانىڭ تۇسىندىرۋىنشە, بازالىق زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ بىر ارتىق­شىلىعى – ول قارجىلىق احۋالعا تاۋەلدى ەمەس ارى الدىن الا بەلگىلەنگەن مولشەردە تولەم جاسالادى. بىراق ول ەلدىڭ دەموگرافييالىق جاعدايىنا تاۋەلدى. سەبەبى, حالىقتىڭ ورتاشا جاسى ۇلعايعان سايىن, بۇل جۇيەگە قارجىلىق تۇراقسىزدىق قاۋپى تونەدى. ناتيجەسىندە, سالىقتى كوبەيتىپ, زەينەت جاسىن ۇلعايتۋعا تۋرا كەلەدى. تىپتى كەي ەلدەردە 2040 جىلدارعا قاراي ادامدار بازالىق زەينەتاقى الماۋى دا مۇمكىن. بۇل تۋرالى بيىل داۆوستا وتكەن بۇكىلالەمدىك ەكونوميكالىق فورۋمعا كەل­گەن عالىمدار دا ايتىپ وتتى. ولاردىڭ ويىنشا, دۇنيەجۇزىندە زەينەتكە شىعۋ ۋاقىتى كەيىنگە شەگەرىلۋى مۇمكىن.

ستاتيستيكاعا سەنسەك, ۇلى­بري­تانييا, اقش, كانادا, فران­تسييا مەن گەرمانييا سەكىلدى دامىعان ەلدەردە 2000 جىلدان كەيىن دۇنيەگە كەلگەن ادامدار 100 جا­سايدى, مۇمكىن ودان دا ۇزاق ومىر سۇرەدى دەگەن بولجام بار. ماكس پلانك اتىنداعى دەموگرافييا ينستيتۋتىنان كەلگەن دجيم ۆوپەل: «حىح عاسىردان بەرى ادام­داردىڭ ومىر سۇرۋ ۇزاقتىعى ار ونجىلدىقتا 2,5 جىلعا وسىپ كەلەدى», – دەيدى. بۇل, ارينە, تاماشا جاڭالىق دەرسىز, بىراق تاياقتىڭ دا ەكى ۇشى بولاتىنى سە­كىلدى, بۇل قۇبىلىستىڭ زەينەت­كەرلىككە شىعۋ جاسىن ۇزارتا تۇ­سەتىنى سوزسىز. تىپتى بۇلاي جالعاسا بەرسە, ادامدار ۇش-تورت مامان­دىقتى يگەرىپ, ومىر بويى جۇمىس ىستەپ وتۋلەرى دە عاجاپ ەمەس. داۆوس­تاعى ەكونوميكالىق فورۋم­دا پسيحولوگ ليندا گراتتون: «ەگەر 30 جاسقا ۇزاق عۇمىر كەشسەك, وندا بىزگە زەينەتاقىعا قازىرگىدەن 5 ەسە ارتىق قاراجات جيناۋعا تۋرا كەلەدى. بىز كورىپ-بىلىپ جۇرگەن زەينەتاقى ەندى بولمايدى», – دەپ تۇسىندىرگەن بولاتىن. دەمەك, بۇل تەندەنتسييانىڭ بىزدىڭ ەلىمىزدە دە بايقالۋى زاڭدى. سەبەبى, 1960 جىلدان بەرى قازاقستاندىقتاردىڭ ورتاشا جاسى 58-دەن 71 جاسقا دەيىن ۇلعايعان.
بىراق بىزدىڭ زەينەتاقى جۇيە­مىز ارتاراپتاندىرىلعان, سون­دىقتان دەموگرافييالىق احۋالعا تاۋەلسىز ەرىكتى جانە مىندەتتى زەي­نەتاقى جارنالارىن پايدالانۋ جەكەلەگەن تۇلعالاردى مەملەكەتكە تاۋەلدىلىكتەن ارىلتادى. بۇلار – قارجىلاي تۇراقتى جۇيە ارى سالىمشىلاردىڭ قاراجات جي­ناۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن ارت­تىرادى جانە ەلدىڭ ەكونومي­كا­سىنا قوسىمشا ينۆەستيتسييا بولا الادى. دەگەنمەن مۇنىڭ دا كەم­شىلىكتەرى جوق ەمەس. بىرىنشىدەن, سالىمشى قانشا قاراجات جيناسا, سونشا زەينەتاقى الادى. ودان بولەك زەينەتاقى قورىنىڭ سول قاراجاتتى ينۆەستيتسييالاۋ ار­قىلى تاپقان تابىسىنان قوسىمشا پايدا كورەدى. ياعني, بۇل جۇيە ينۆەستيتسييالىق باسقارۋعا تىكەلەي بايلانىستى.

وتكەنگە ورالامىز با?
ۇلتتىق بانكتىڭ توراعاسى دا­نييار اقىشەۆ استانا ەكونومي­كالىق فورۋمى اياسىندا وتكەن بريفينگتە زەينەتاقى نارىعىندا باسەكەلەستىك ورتانى قايتا قا­لىپتاستىرۋ كەرەكتىگىن ايتتى. بىراق نارىقتا قاراما-قايشى­لىقتار تۋىنداماس ۇشىن وعان كاپيتال دەڭگەيى جوعارى, تۇراقتى كومپانييالاردى تارتۋ كەرەك. قارجى رەتتەۋشىنىڭ باسشىسى قانداي وزگەرىستەر بولسا دا, قازىرگى بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورى قالا بەرەتىنىن ەسكەرتتى. سەبەبى, ادامداردا قاراجاتىن بەل­گىلى بىر ۇيىمعا سەنىپ تاپسى­راردا تاڭداۋ بولۋى قاجەت. ۇلتتىق بانك ۇسىنىپ وتىرعان زەينەتاقى جۇيەسىندە بجزق قارجىنى ۇلت­تىق بانككە باعىتتايدى, ال جەكە كومپانييالار سالىمشىنىڭ قا­لاۋى بويىنشا قاراجاتتى ينۆەس­تيتسييالايتىن بولادى». اقىشەۆ: «بىز ار ادام زەينەتاقى جيناعىن باسقاراتىن كومپانييانى وزى تاڭ­داۋى ۇشىن باسەكەلەستىكتى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ كەرەك دەپ ەسەپ­تەيمىز. سوندا ول وز قارجىسىن قاي­دا سالۋ كەرەكتىگىن دە تاڭداي الاتىن بولادى. ەگەر وعان ۇلتتىق بانك ۇناماسا, جەكە كومپانيياعا كەتە الادى. بۇل بىز ۇسىنىپ وتىر­عان بازالىق پرينتسپ», – دەگەن بولاتىن.
بىراق ۇلتتىق بانكتىڭ بۇرىنعى باسشىسى قايرات كەلىمبەتوۆ باق-قا بەرگەن سۇحباتتارىندا «كەرى شەگىنۋدى», ياعني, مەنەدج­مەنتتىڭ بۇرىنعى مودەلىنە ورا­لۋدى قۇپتامايتىنىن ايتقان. «سەبەبى, اكتيۆتەردىڭ تيىمدى مە­نەدجەرلەرىنە اينالا الاتىن كوم­پانييالاردى كورمەي تۇرمىن», – دەيدى ول. ەكس-توراعا نەلىكتەن مۇنداي بايلامعا كەلگەنىن بىلاي تۇسىندىرەدى: «بىرىنشىدەن, قور نارىعى قاجەت, بىزدە ول ەندى عانا دامىپ كەلەدى. سوندىقتان قارا­جاتتى جەكە كومپانييالاردىڭ نەمەسە مەملەكەتتىڭ باسقارۋىندا ەشقانداي ايىرماشىلىق بول­مايدى. سەبەبى, مەملەكەتتىك قۇن­دى قاعازداردان باسقا زەينەتاقى قاراجاتىن ينۆەستيتسييالايتىن جەر جوق. وعان ينۆەستيتسييا جاساۋ ۇشىن كوميسسيياسى جوعارى جەكە كومپانييالارعا جۇگىنۋدىڭ قاجەتى جوق». قايرات نەماتۇلىنىڭ ايتۋىنشا, زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ كەلەسى قادامى ۇلتتىق قوردىڭ باسقارۋ ۇلگىسىندەگى مەنەدجمەنت بولۋى كەرەك. مۇنداي تاسىل بويىنشا, قاراجاتتىڭ جارتىسىن ۇلتتىق بانك باسقارسا, قالعان بولىگىن حالىقارالىق مەنەدجەر­لەر قاداعالايتىن بولادى.
زەينەتاقى جۇيەسىن 2030 جىل­عا دەيىن جاڭعىرتۋ تۇجى­رىم­داماسىندا ازاماتتاردىڭ زەي­نەتاقى جيناقتارىن مەملەكەت تاراپىنان كەپىلدەندىرۋ جانە زەينەتاقى جۇيەسىن رەتتەۋدىڭ زاڭ­نامالىق نەگىزدەرى تۋرالى ايتىل­عان. ول بويىنشا جارنالار قار­جىلىق قۇرالدارعا ينۆەستيتسييا­لانادى. ىس جۇزىندە زەينەتاقى قورى ەلدىڭ ىشكى نارىعىندا نەگىزگى ينۆەستورعا اينالۋى قاجەت. سەبەبى, زەينەتاقى اكتيۆتەرى قۇن­دى قاعازدارعا, ونىڭ ىشىندە مەم­لەكەتتىڭ, جەكە كومپانييالاردىڭ نەمەسە شەتەلدىك ۇكىمەتتەر مەن كومپانييالاردىڭ وبليگاتسييا­لارىنا ينۆەستيتسييالانادى.
«قازاقستاننىڭ ۇشىنشى جاڭ­عىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قا­بىلەتتىلىك» اتتى بيىلعى جول­داۋىندا پرەزيدەنتىمىز ۇكىمەتكە قازاقستاننىڭ ينۆەستيتسييالىق ستراتەگيياسىن دايىنداۋ تۋرالى تاپسىرما بەرگەن ەدى. وسىدان ەلىمىزدىڭ ينۆەستيتسييالىق ستراتە­گيياسى بويىنشا سەنىمدى ۇلتتىق ۆاليۋتامىزداعى قارجى قۇرال­دارىن قالىپتاستىرۋدىڭ قان­شالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن كورە الامىز. سەبەبى, ول زەينەتاقى اكتيۆتەرىنىڭ تۇراقتىلىعىن جانە الداعى ۋاقىتتا باسقا دا ينۆەستور­لاردىڭ تابىستىلىعىن قامتا­ماسىز ەتەدى.


بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنىڭ تازا ينۆەستيتسييالىق تابىسى 206 ملرد تەڭگەگە جەتتى. قوردىڭ زەينەتاقى اكتيۆتەرىن قۇرايتىن العاشقى ۇشتىك: مەملەكەتتىك قۇندى قاعازدار, ەلىمىزدەگى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر مەن كۆازيمەملەكەتتىك ۇيىمداردىڭ وبليگاتسييالارى. اتاپ ايتقاندا, تابىستىڭ 42 پايىزى مەملەكەتتىك قۇندى قاعازداردان تۇسكەن. ولاردىڭ جالپى قۇنى 3 ترلن تەڭگەدەن اسادى. ۇشتىكتى اياقتايتىن كۆازيمەملەكەتتىك ۇيىمداردىڭ وبليگاتسييالارى 808 ملرد تەڭگەگە جەتىپ, جالپى تابىستىڭ 11 پايىزىن جاپقان. بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنداعى زەينەتاقى جيناعىنىڭ جالپى كولەمى شىلدەدە 7,1 ترلن تەڭگەگە جەتتى. بۇل كورسەتكىش وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 458 ملرد تەڭگەگە كوپ.


بولاشاق زەينەتكەردىڭ «بايلىعى» قانشا?
زەينەتاقى اكتيۆتەرى بويىنشا ينۆەستيتسييالىق تابىستىڭ كولەمى قارجى نارىعىنداعى احۋالدارعا جانە زەينەتاقى قاراجاتى سالىن­عان قارجى قۇرالدارىنىڭ باعا­سىنا تاۋەلدى. بۇگىندە ۇلتتىق بانك ارتاراپتاندىرىلعان ينۆەس­تيتسييالىق پورتفەل تۇجىرىمىن ۇستانادى. بۇل پرينتسيپ زەينەتاقى قورىنىڭ ينۆەستيتسييالىق تابى­سىن تۇراقتى دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرۋ­عا مۇمكىندىك بەرەدى.
بيىل شىلدەنىڭ بىرىندە بىرىڭ­عاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قو­رى­نىڭ تازا ينۆەستيتسييالىق تا­بىسى 206 ملرد تەڭگەگە جەتتى. قور­دىڭ زەينەتاقى اكتيۆتەرىن قۇرايتىن العاشقى ۇشتىك: مەم­لەكەتتىك قۇندى قاعازدار, ەلىمىز­دەگى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر مەن كۆازيمەملەكەتتىك ۇيىمداردىڭ وبليگاتسييالارى. ياعني, زەينەتاقى قورى تابىسىنىڭ نەگىزگى بولىگىن وسى قارجى قۇرالدارى قۇرايدى. اتاپ ايتقاندا, تابىستىڭ 42 پايىزى مەملەكەتتىك قۇندى قا­عازداردان تۇسكەن. ولاردىڭ جالپى قۇنى 3 ترلن تەڭگەدەن اسادى. ۇشتىكتى اياقتايتىن كۆازيمەم­لەكەتتىك ۇيىمداردىڭ وبليگا­تسييالارى 808 ملرد تەڭگەگە جەتىپ, جالپى تابىستىڭ 11 پايىزىن جاپ­قان. بجزق-داعى زەينەتاقى جي­ناعىنىڭ جالپى كولەمى شىل­دەدە 7,1 ترلن تەڭگەگە جەتتى. بۇل كور­سەتكىش وتكەن جىلمەن سالىس­تىرعاندا 458 ملرد تەڭگەگە كوپ.

الەم تاجىريبەسى
العاشقى مەملەكەتتىك زەي­نەتاقى جۇيەسى گەرمانييادا كنياز وتتو فون بيسماركتىڭ رەفورماسى نەگىزىندە پايدا بولدى. رەفورما العاشقى كەزدە ناۋقاستارعا جانە مۇگەدەك ادامدارعا قارجىلىق كو­مەك رەتىندە جۇرگىزىلسە (1883-1888 جج) كەيىننەن 1889 جىلدان باس­تاپ جالپى زەينەتاقىمەن قام­تا­ماسىز ەتۋ جۇزەگە اسا باستادى.
وتكەن عاسىردىڭ زەرتتەۋشىلەرى قارت ادامداردى الەۋمەتتىك قورعاۋ ماسەلەلەرىن ارتۇرلى قاراستىردى. ليبەرالدى نارىق ەكونومي­كاسىنىڭ جاقتاۋشىلارى اربىر تۇلعا قور جيناۋ ارقىلى قارت­تىعىن وزى قامتاماسىز ەتۋى تيىس دەگەن پىكىردە بولدى. دجون كەينس­تىڭ كوزقاراسىن قولدايتىن ەكونو­ميس­تەر, كەرىسىنشە, جەكە جيناق­تاردان بولەك, قارت ادامدارعا مەملەكەتتىڭ ەسەبىنەن زەينەتاقى جانە باسقا دا الەۋمەتتىك تولەمدەر تۇرىندە جاردەم كورسەتىلۋى قاجەت ەكەنىن ايتتى.
پرەزيدەنتتىڭ جارلىعىمەن بەكىتىلگەن قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ زەينەتاقى جۇيەسىن ودان ارى جاڭعىرتۋدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسىندا يتالييا, شۆەتسييا, پولشا, رەسەي فەدە­راتسيياسىنىڭ تاجىريبەلەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, «ەڭبەك ەتكەن بۇ­كىل ومىرىندە زەينەتاقى رەزەرۆ­تەرىن قالىپتاستىرۋعا قاتى­سۋىنان زەينەتاقى مولشەرىنىڭ تاۋەلدىلىگىن كۇشەيتۋ» ماسەلەسى قامتىلعان. الەم ەلدەرىنىڭ زەي­نەتاقى جۇيەسى كوپدەڭگەيلى مو­دەلدەر زەينەتاقىمەن قام­سىزداندىرۋدىڭ نەعۇرلىم تيىمدى ارى قارجىلاي تۇراقتى ەكەنىن كورسەتەدى.
مىسالى, امەريكاندىقتار ۇش جۇيەنىڭ: مەملەكەتتىك, جەكە جانە جۇمىس ورنىنان بولىنەتىن زەي­نەتاقى جيناعىن پايدالانا الادى. بۇل باعدارلاما 1935 جىل­دان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلەدى ارى اقش-تاعى قارييالاردى ەڭ جو­عارى زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. زەينەتاقى جۇيەسىن جاڭعىرتۋ تۋرالى تۇجىرىمدامادا ايتىلعان شۆەتسييا بىز قولدانىپ جۇرگەن كوپدەڭگەيلى زەينەتاقى جۇيەسىن قولدانادى: جيناقتىق, شارتتى-جيناقتىق جانە مىندەتتى (ەڭ تومەنگى). بىرىنشى جۇمىس­شى­لاردىڭ جالاقىسىنىڭ 16 پايى­زىنان قۇرالادى. مۇندا زەي­نەتاقى سالىمشىنىڭ بۇرىنعى جالاقىسىنىڭ 70 پايىزىنا جۋىق­تايدى. بىراق جاقىندا Rogers Holdings كومپانيياسىنىڭ يەسى دجيم رودجەرس كەلەسى الەمدىك داعدارىس اقش-تىڭ زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ اسەرىنەن بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتقان ەدى. ول: «داعدارىس الەمنىڭ كەز كەلگەن نۇكتەسىنەن كەلۋى مۇمكىن. ول گرەتسييا ەكونو­مي­كاسىنىڭ قۇلدىراۋىنان نە­مەسە اقش-تىڭ زەينەتاقى باع­دارلاماسىنان بولۋى مۇمكىن. سەبەبى, زەينەتكەرلەر وز قارىز­دارىن وتەي الماي وتىر. زەي­نەتاقى تولەۋ توقتاپ قالماسا دا, جۋىق ارادا اقش-تىڭ بەلدى زەي­نەتاقى قورلارىندا پروبلەمالار پايدا بولادى», – دەگەن ەدى.
بۇ­كىلالەمدىك ەكونوميكالىق فو­رۋم­نىڭ بايانداماسىندا «2050 جىلعا قاراي زەينەتاقى جۇيە­سىندەگى قاراجاتتىڭ جەتىسپەۋشىلىگى 427 ترلن دوللارعا جەتەدى» دەگەن بولجام ايتىلعان. بۇل قازىرگى الەمدىك ىجو-نەن بەس ەسەگە كوپ. وسىدان-اق زەينەتاقى جۇيەسىن قانداي بولاشاق كۇتىپ تۇرعانىن باعامداي بەرىڭىز. دەمەك, الاڭسىز قارتتىقتى قامتاماسىز ەتەتىن جۇيەنىڭ تيىمدىلىگى كۇن تارتىبىندەگى ماسەلە بولىپ قالا بەرمەك.

كاميلا دۇيسەن

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*