سوت رەفورماسى تيىمدى جۇمىس ىستەۋدە

1475
0
بولىسۋ:

قازىرگى كەزدە سوت جۇيەسىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ مەملەكەتتىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ بىرى دەپ تانىلدى, سوندىقتان سوت بيلىگىنە دەگەن جاۋاپكەرشىلىك تە ارتا تۇستى. «زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ» شەڭبەرىندە مەملەكەتتىڭ قۇقىقتىق جۇيەسىن قالىپتاستىراتىن 19 ناقتى قادام قاراستىرىلعان, ولاردىڭ 11 قادامى مەملەكەتتىڭ سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋعا باعىت­تالعان. «ۇلت جوسپارى – 100 ناقتى قادامداعى» زاڭ ۇستەمدىگىن جانە سوتتىڭ اشىقتىعى مەن جارييالىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان شارالار سوت ورگاندارىندا كەڭىنەن جۇرگىزىلۋدە.

ۇلت جوسپارىندا سوت جۇيەسىنە قاتىستى كوزدەلگەن بارلىق ىس-شارالار وتكەن جىل­دىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ىسكە اسىرىلا باستادى. مەملەكەت باسشىسى جوسپارلاعان وزەكتى, ماڭىزدى رەفورمالار سوت جۇيەسىنىڭ بىر­قاتار سالالارىن قامتىدى. بۇل رەفور­مالار – اربىر ازاماتتىڭ قاتىسۋىن قاجەت ەتەدى جانە بارشا حالىق الدىنا قويىلاتىن تاپ­سىرما. رەسپۋبليكانىڭ كوپتەگەن وبلىس­تىق سوتتارىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ «ۇلت جوسپارى – 100 ناقتى قادام» باعدار­لا­ما­سىن ناسيحاتتاۋ جانە تۇسىندىرۋ ماقسا­تىن­دا ارنايى قۇرىلعان وبلىستىق اق­پا­رات­تىق توپ مۇشەلەرىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ال­قالى جيىندار وتكىزىلدى. بۇل ىس-شارالار نە­گىزىنەن وب­لىستىق سوت توراعالارىنىڭ باس­­شىلى­عىمەن سوت القالارىنىڭ, اۋدان­دىق جانە وعان تەڭەستىرىلگەن سوت تورا­عالارى مەن سۋديا­لارىنىڭ, وبلىستىق جانە قا­لالىق قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى باس­شى­لارىنىڭ, شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىل­دەرىنىڭ قاتىسۋىمەن وتەدى. جوعارعى سوتتىڭ سۋديالارى سوت جۇيە­سىنە قاتىستى بولىپ جاتقان رەفورمالاردى تالقىلايدى. ۇلت جوسپارى زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋداعى سوتتار جۇمىسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانىڭ ەڭ باستى تاجىريبەلىك قۇن­دى­لىعى دا وسىندا.
مىسالى, ۇلت جوسپارىنىڭ «زاڭ ۇستەم­دى­گىن قامتاماسىز ەتۋ» اتتى ەكىنشى تاراۋىندا ازاماتتاردىڭ سوت تورەلىگىنە قولجەتىمدىلىگىن جەڭىلدەتۋ ۇشىن سوت جۇيەسى ينستانتسييالارىن وڭتايلاندىرۋ, بەس ساتىلى سوت جۇيەسىنەن (بىرىنشى, اپەللياتسييالىق, كاسساتسييالىق, قا­داعالاۋ جانە قايتا قاداعالاۋ جاساۋ) ۇش سا­تىلى (بىرىنشى, اپەللياتسييالىق, كاسساتسييا­لىق) سوت تورەلىگى جۇيەسىنە كوشۋ قاجەتتىلىگى كوزدەلگەن, سوت راسىمدەرىن قىسقارتۋ جانە جەڭىل­دەتۋ ماقساتىندا ازاماتتىق-قۇقىقتىق داۋلاردى پروكۋرورسىز قاراۋ ەسكەرىلگەن, بۇعان قوسا, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار­دىڭ جانە قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ الدىن­دا ەسەپ بەرەتىن پوليتسييا قىزمەتى قۇرىلاتى­نى تۋرالى ايتىلعان. وسى مەحا­نيزم­دەردىڭ بار­لىعى بۇگىندە جۇمىس ىستەپ جاتىر.
سۋديا لاۋازىمىنا كانديداتتاردى ىرىك­تەۋ تەتىكتەرىن كوبەيتۋ جانە بىلىكتىلىك تا­لاپ­تارىن قاتايتۋ ماسەلەسى دە وسى رەفورما بارىسىندا جۇزەگە اسىرىلۋدا. مىندەتتى تۇردەگى تالاپ – سوت ىستەرىن جۇرگىزۋگە قا­تىسۋ­دىڭ 5 جىلدىق وتىلى. كاسىبي داعدىسى مەن ىسكەرلىگىن تەكسەرۋ ۇشىن احۋالدىق تەستىلەر جۇيەسىن ەنگىزۋ تۋرالى ايتىلعان. بۇگىندە وسى جۇمىستار ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. سۋديا­لىققا ۇمىتكەرلەر قازىرگى كەزدە سوت­تاردا ستيپەندييا تولەنەتىن بىر جىلدىق تا­عىلىمدامادان وتەدى, ودان كەيىن سۋديا بىر جىلدىق سىناق مەرزىمىنەن وتەدى.
بارلىق سوت پروتسەستەرىنە بەينە جانە تاس­پاعا جازۋ شارالارى مىندەتتى تۇردە ەن­گىزىلدى جانە سۋديانىڭ بەينە جازۋدى توق­تاتۋعا نەمەسە اۋديو جازۋ ماتەريالدارىن رەداكتسييالاۋعا مۇمكىندىگى بولمايدى دەپ جازىلعان ۇلت جوسپارىنداعى 20 قادام تو­لىقتاي جۇزەگە اسىرىلدى. قازىرگى كەزدە سوت زالدارى 100 پايىزعا بەينەكامەرالارمەن جابدىقتالعان. 21 قادامدا القا بيلەر سوتى قولدانىلاتىن سالالاردى كەڭەيتۋ تۋرالى ايتىلعان. زاڭدى تۇردە القا بيلەر سوتى مىن­دەتتى تۇردە قاتىستىرىلاتىن قىلمىستىق ىستەر­دىڭ كاتەگورييالارىن انىقتاۋ قاجەت دەپ كور­سەتىلگەن. تاعى بىر جاڭاشىلدىق – ازا­ماتتىق-قۇقىقتىق داۋلار جونىندەگى سوت­تار­عا پروكۋروردىڭ قاتىسۋىن قىسقارتۋ ما­سەلەسى. پروكۋروردىڭ سوت پروتسەسىنە مىن­­دەت­تى تۇردە قاتىسۋى مەملەكەتتىڭ مۇددەسى قوز­­عالعان جاعدايدا سوتتىڭ نەمەسە پرو­كۋروردىڭ باستاماسىمەن, وزدەرىن قورعاي المايتىن ازاماتتارعا قاتىستى داۋلاردى شەشۋ كەزىندە, سونداي-اق تۇلعالاردىڭ قو­عامدىق مۇددەلەرىن قورعاۋ قاجەت بولعان جاعدايلاردا عانا ساقتالادى.
وتكەن اپتادا جوعارعى سوت بيىلعى جىل­عى بىرىنشى جارتىجىلدىقتاعى سوت تو­رەلىگىن جۇزەگە اسىرۋ قورىتىندىلارىن شى­عاردى. جوعارعى سوت توراعاسى قايرات مامي 2017 جىلعى بىرىنشى جارتىجىل­دىق­تاعى سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ قورى­تىن­دىلارىنا ارنالعان رەسپۋبليكا سۋديا­لارىنىڭ كەڭەيتىلگەن كەڭەسىن وتكىزدى. وندا ق.مامي زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جۇ­مىسىنىڭ نەگىزگى قورىتىندىلارىن مالىم­دەدى. اتاپ ايتقاندا, ول ۇلت جوسپارى شەڭبەرىندە جۇرگىزىلگەن رەفورمالاردىڭ سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ تيىمدىلىگىنە وڭ ىقپال ەتكەنىن اتاپ وتتى. ماسەلەن, سوڭعى التى ايدا سوتتاردا ازاماتتىق ىستەردى قاراۋ مەرزىمى ەكى ەسەگە قىسقارتىلعان. ىستەردىڭ 62,5 پايىزى جەڭىلدەتىلگەن ىس جۇرگىزۋ تارتى­بىندە قارالۋدا. سوت بۇيرىعى, داۋلاردى شە­شۋدىڭ بالامالى تاسىلدەرى جانە مەدياتسييا تارتىبىندە قارالعان ىستەر سانى ەداۋىر ارتقان. كەلىسىمدىك تارتىپتەگى قىلمىستىق ىس­تەر سانى – 43 پايىزعا, قىسقارتىلعان نە­گىز­دەگى ىستەر سانى 3,5 ەسەگە كوبەيگەن. جاڭا ەرەجە بويىنشا 191 سۋديا ىرىكتەلىپتى.
140 سۋ­ديا­نىڭ كاسىبي قىزمەتى جاقسى با­عا­لانىپ, سۋديالار كورپۋسى وزدەرىنىڭ كاسىبي بىلىك­تىلىكتەرىن ىس جۇزىندە دالەلدەدى.
جيىندا بايانداما جاساعان ا.راحمەتۋ­لين سوتقا دەيىنگى ىس جۇرگىزۋ ورگاندارىنىڭ دالەلدەمەلەردى جيناقتاۋ مەن بەكىتۋ بويىن­شا قىلمىستىق-پروتسەستىك زاڭ تالاپ­تارىنىڭ بۇزىلۋىنا بايلانىستى سوتتاردىڭ اقتاۋ پراكتيكاسىن كۇشەيتۋ قاجەتتىگىن اتاپ وتتى. دەپارتامەنت باسشىسى ن.شارىپوۆ سوتتاردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جا­راق­تاندىرىلۋى مەن ەلەكتروندى سوت تورەلىگى تۋرالى ايتتى. جاڭا تەحنولوگييا­لاردى قولدانۋدىڭ ۇلەسى ايتارلىقتاي ارتۋ­دا. ماسەلەن, بارلىق كەلىپ تۇسكەن وتىنىشتەر قاتارىنداعى ەلەكتروندى تۇردە بەرىلگەن­دەرىنىڭ ۇلەس سالماعى 89,8 پايىزدى قۇرايدى ەكەن.
كەڭەس جۇمىسىن قورىتا كەلە, ق.مامي جاڭارتىلعان زاڭناما جاعدايىنداعى سوت جۇيەسى قىزمەتىنىڭ كەيبىر ماسەلەلەرىنە توقتالدى. اتاپ ايتقاندا, ول سۋديالىققا كانديداتتاردىڭ جاس شەكتەلىمىنىڭ 30 جاسقا دەيىن ارتقانى, سۋديالىق لاۋازىمدارعا جارييالانعان كونكۋرس قاتىسۋشىلارىنىڭ جالپى وتىرىسى قورىتىندىسىن الۋى مەن سوت القاسى شەشىمىنىڭ وزگەرۋ تارتىبىن ەسكە سالدى. جوعارعى سوت توراعاسى قىلمىستىق پروتسەستى كەزەڭ-كەزەڭىمەن جاڭعىرتۋ مەن سوتتا وكىلدىك ەتۋ ينستيتۋتىن كەشەندى جە­تىل­دىرۋدىڭ كەلەشەك باعىتتارىنا توقتالدى, سونداي-اق تۇرعىنداردىڭ سوتتارعا دەگەن سەنىم دەڭگەيىنىڭ ارتقانىن اتاپ وتتى.
ق.مامي الداعى بىرقاتار باسىم مىن­دەتتەردى ايقىندادى. سولاردىڭ قاتارىندا سوت اكىمشىلىگىن رەفورمالاۋ, سۋديالىق كادرلاردى دۇرىس ىرىكتەۋ جانە بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ, سۋديالاردىڭ جۇكتەمەسىن ازايتۋ, سوت ىسىن جۇرگىزۋدە اقپاراتتىق تەحنولوگييا­لاردى كەڭىنەن ەنگىزۋ, سونداي-اق تۇرعىن­دار­دىڭ سوتقا دەگەن سەنىمىن ارتتىرۋ بويىن­شا جۇيەلى جۇمىستى اتاپ وتۋگە بولادى.
جوعارعى سوت توراعاسى بىرىڭعاي سوت پراك­تيكاسىن قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىز­دىعىن ايتا كەلە, العاشقى جارتىجىلدىقتا جوعارعى سوتتىڭ 6 نورماتيۆتىك قاۋلىسى قابىلدانعانىن جانە بۇل باعىتتىڭ ودان ارى كۇشەيە تۇسەتىندىگىن اتاپ وتتى. جەكەلەي العاندا, ول سوتتاردىڭ عانا ەمەس, وزگە دە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ بىرقاتار نەگىزگى ماسەلەلەرىن شەشۋدى كوزدەيتىن «بولاشاق­تىڭ سوتى» اتتى جاڭا جوبانى ىسكە اسىرۋ قاجەتتىگىن اتاپ وتتى. ق.مامي بانكتىك نەسيە, قارىز بەرۋ, كەڭسەجايدى جالعا الۋ, كوممۋ­نالدىق قىزمەتتەرمەن بايلانىستى ىستەر بويىنشا بۇيرىقتىق ىس جۇرگىزۋ ينستيتۋتىن كەڭىنەن قولدانۋدى تاپسىردى. ەلىمىزدەگى جوعارعى سوت كەڭەسى توراعاسىنىڭ وكىمىنە سايكەس, الماتى مەن استانا سوتتارىندا نو­تاريالدىق جازبا ينستيتۋتىن قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋدىڭ پيلوتتىق جوباسى ىسكە اسىرىلاتىن بولادى. احۋالدىق ورتالىقتى قۇرۋ جۇمىسى دا اياقتالۋعا جاقىن. ول سوت جۇمىسىنا مونيتورينگ جۇرگىزۋدىڭ تالدا­مالىق مۇمكىندىكتەرىن نەعۇرلىم ارتتىرادى دەپ كۇتىلۋدە.

 قايىرجان تورەجان

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*