تۇعىرىڭ بيىكتە تۇر, جان انا!

1852
0
بولىسۋ:

31 مامىر قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىنە وراي الماتىدا قابانباي باتىر مەن ناۋرىزباي باتىر كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىندا ورنالاسقان «قاراعايلى» ساياباعىندا 1931-1933 جىلدارداعى اشارشىلىق قۇرباندارىنا ارنالعان ەسكەرتكىش اشىلدى. شاراعا بەلگىلى قوعام قايراتكەرلەرى, رەپرەسسييا مەن اشارشىلىق قۇرباندارىنىڭ ۇرپاقتارى, قوعام قايراتكەرلەرى, عالىمدار مەن جاستار قاتىستى.

ەسكەرتكىشتىڭ شىمىلدىعىن تۇرگەن الماتى قالاسىنىڭ اكىمى باۋىرجان بايبەك مونۋمەنت تىكەلەي ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن اشىلعانىن اتاپ وتىپ, بۇل داتانىڭ ماڭى­زىنا توقتالدى. «مەملەكەت باسشىسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا اشارشىلىق قۇرباندارىنا ارنالعان ەسكەرتكىشتى الماتىدا دا اشقالى وتىرمىز. ەلباسى­نىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىنا سايكەس, وتكەن جىلى بىز وسى ەسكەرتكىشتى جاساۋعا بايقاۋ جارييالاعان ەدىك. وعان جالپى سانى 21 جوبا تۇسىپ, كوپشىلىكتىڭ, ارنايى مامان­داردىڭ تالقىلاۋىنا ۇسىنىلدى. استا­ناداعى مەملەكەتتىك كوميسسييانىڭ ۇيعا­رىمىمەن جوبالاردىڭ ىشىنەن بالاسىن كەۋدەسىنە قىسقان انا بەينەسى جەڭىمپاز دەپ تانىلدى. انا – بارشا تىرشىلىكتىڭ قاينار كوزى, ۇلتتىڭ ۇيتقىسى, كەلەشەكتىڭ كەپىلى. انا قاسىرەتى – ەل قاسىرەتى. اشتىق­تان بۇراتىلعان بولاشاعىن – وز سابيىن قۇشاقتاعان انانىڭ قايعىلى حالى سول كەزەڭدە ومىر مەن ولىمنىڭ اراسىنداعى قازاق حالقىنىڭ باسىنان كەشكەن تاعدىرىن شىنايى بەينەلەيتىندەي. اشىلعالى وتىرعان ەسكەرتكىش وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ جازىقسىز شەيىت بولعان اتا-بابالار مەن انالاردىڭ رۋحىنا باس يىپ, تاۋەلسىزدىكتىڭ تاتتىلىگىن, ازاتتىق پەن بەيبىت ومىردىڭ باعا جەتپەس بايلىق ەكەنىن ۇعىنا بىلەتىن كيەلى ورىن بولسىن دەپ تىلەيمىز! بۇل ەسكەرتكىشتىڭ مانى – وتكەن­دەر رۋحىنا تاعزىم, ال بولاشاق ۇشىن – تاعىلىم» دەدى باۋىرجان بايبەك.
وسىدان شيرەك عاسىر بۇرىن وسى جەرگە «1931-1933 جىلدارداعى اشارشىلىق قۇرباندارىنا ەسكەرتكىش ورناتىلادى» دەگەن بەلگىتاس قويىلعان بولاتىن. بيىكتىگى 3 مەتر, قولا مەن گرانيتتەن جاسالعان ەسكەرتكىشتى ساۋلەتشىلەر قانات بەگۋليەۆ, ايدوس بۇركىتباەۆ جانە دۋلات ۇسەنباەۆ جاسادى. مۇسىن اۆتورلارى ونىڭ مان-ماعىناسى حاقىندا بۇل اشتىقتان بۇرا­تىل­عان سابيىنە قورعان بولا الماي, قان جىلاعان انا جۇرەگى ەكەنىن, ال كوزى جۇمۋلى بالانىڭ اناسىن قۇشاقتاۋعا تىپتى الى دە جوق, انا تابانىنىڭ استىندا بوس توڭكە­رىلگەن قازان جاتقانى – سول قايعى-قاسى­رەتتى تەرەڭنەن جەتكىزگەنىن ايتتى. قازاق­ستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ توراعاسى نۇرلان ورازالين ازالى كۇننىڭ ەل ومىرىندە الاتىن ورنىنا باسا مان بەرىپ, ارناۋ ولەڭىن وقىدى:
«…ەستىمەيىن دەپ ەدىم…
كونەر ەمەس.
مىڭ سان ارۋاق اسپاننان تونەر ەلەس.
اششى داۋىس سانامدى قاقىراتىپ,
اي استىندا – قاسىرەت, شەگەر ەگەس.
جۇلقىپ بويدى بىر اشۋ الا بوتەن,
ەلەستەدى جۇت جىلعى دالا-مەكەن.
بىتەۋ جارا…
شەر-شەمەن…
ۇلى قايعى…
قايتىپ سەنى وزىممەن الا كەتەم?!»

تالاس وماربەكوۆ,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور:
– بالاسىن باۋىرىنا باسىپ تۇرعان انانىڭ بەينەسى وتە اسەرلى شىققان. سول زاماننىڭ قايعى-قاسىرەتىن بىر بەينەمەن ايشىقتاپ تۇر. دەگەنمەن كەز كەلگەن مونۋمەنتتە تاريحي بىلىم, دەرەك بولۋى كەرەك. سەبەبى, ونسىز ونىڭ قۇنى دا بولمايدى. ماسەلەن, ەسكەرتكىشتىڭ ارتىنا گرانيتتەن ۇلكەن قابىرعا جاساپ, اشار­شىلىق قۇرباندارى مەن بوسقىنداردىڭ سانىن جازسا يگى. بولا­شاقتا ەسكەرتكىش كەڭەيتىلەدى دەپ ويلاي­مىن. جاس ۇرپاقتى تاربيەلەيتىن, ناقتى دەرەكتەر جازىلادى دەپ سەنەمىن. بۇلاي دەپ وتىرعانىم, اربىر ادام ەسكەرتكىشتى بىر كورگەننەن ونىڭ مازمۇنىن, ايتار ويىن ۇعىنعانى ابزال.
قازاق حالقىنىڭ باسىنان نەبىر زۇلمات زاماندار وتتى. اربىر قاسىرەتتى بەينەلەيتىن كومپوزيتسييا ناقتى دەرەكتەرمەن بىرگە بەرىلگەنى جون. بۇگىنگى وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ينتەرنەت پەن كومپيۋتەرگە بايلانعانى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. سوندىقتان بۇل كۇننىڭ ماڭىزىن ارتتىرىپ, جاستار ساناسىنا تاريحي تاعىلىمدى سىڭىرۋ ۇشىن وسى ەسكەرتكىش ماڭىندا زييالى قاۋىم باس قوسقان ۇلكەن تاريحي, مادەني شارالاردى ۇيىمداستىرىپ وتىرسا قۇبا-قۇپ.
1931-1933 جىلعى اشارشىلىق تولى­عىمەن زەرتتەلىپ بىتتى. قىنجىلاتارلىعى, كاسىبي تاريحشىلارىمىزدىڭ وسى زەرت­تەۋلەرىمەن كوپشىلىك تە, ستۋدەنتتەر دە جاق­سى تانىس ەمەس. تاريحىمىزدى وزى­مىزگە وزى­مىز تانىتا الماي وتىرعانىمىز – وي­لان­تارلىق دۇنيە. كەلەشەكتە تاري­حى­مىزدى وزگە تىلدەرگە اۋدارىپ, شەت ەل­دەرگە تانىتۋ ۇشىن اۋەلى وزىمىزگە ۇلىقتاۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەنىن ۇعىنساق يگى.

اقبوتا يسلامبەك

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*