راپىل جوشىباەۆ, ­­­ «ەكسپو – 2017» حالىقارالىق ­­ مامانداندىرىلعان كورمەسىنىڭ كوميسسارى: وزىق تەحنولوگييالاردىڭ تارتىلىس الاڭى

2260
0
بولىسۋ:

– راپىل سەيىتحانۇلى, ەلباسى «ەكسپو» كورمەسىنە قاتىسۋعا شەت مەملەكەتتەر مەن حالىقارالىق ۇيىمداردى تارتۋدى تاپسىردى. وسى جۇمىس قالاي جۇزەگە اسۋدا?
– سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى «استانا ەكسپو – 2017» ۇك اق جانە ەلىمىزدىڭ شەتەلدەگى وكىلدىكتەرىمەن بىرلەسە وتىرىپ, بىرقاتار ۇلكەن شارالار اتقار­دى. ولاي دەيتىنىم, قانداي دا بىر شاراعا حالىقارالىق قاتى­سۋ­­شى­­لاردى تارتۋ – بىرنەشە كەزەڭنەن تۇراتىن قيىن ۇدەرىس. بۇل – سىزدەر ويلاعانداي بىر ساعاتتا, ياكي بىر كۇندە شەشىلە سالا­­تىن ماسەلە ەمەس. ماسەلەن, حالىقارالىق قاتىسۋشىلارعا مەملەكەت باسشىسى مەن پرە­مەر-مينيستردىڭ اتىنان ۇسىنىس حات جولداۋ, ولارعا كور­مەنىڭ ماقسات-مىندەتىن تۇسىندىرۋ, جوبا جوسپارىمەن تانىستىرۋ, رەسمي كەلىسىمدەرىن راسىمدەۋ جانە تاعى­­سىن تاعى تولىپ جاتقان قۇجات تولتىرۋ شارالارى بار. بۇدان كەيىن كورمە وتكىزەتىن پاۆيلوندارىن بەل­گىلەۋ, قاتىسۋشىلاردىڭ تالا­­بىنا ساي شارت جاساسۋ, كوميس­سارىن بەلگىلەۋ, كۇنىن بەكىتۋ جانە ەكىجاقتى كەلىسىمشارتقا قول قويۋ سىن­دى جۇمىستارى تاعى بار. مىنە, وسىنداي ىرىلى-كىشىلى قىرۋار جۇمىستار اتقارىلىپ, بۇگىندە كورمەگە قاتىسۋشى مەملەكەتتەردى تارتۋ بويىنشا جوسپار تولىق ورىندالدى. باستاپقى جوسپارعا سايكەس, 100 مەملەكەت پەن 10 حالىق­­ارالىق ۇيىمداردى تارتۋ كوز­دەلسە, قازىرگى ۋاقىتتا 115 ەل مەن 22 دۇنيەجۇزىلىك ۇيىم كورمەگە قاتىساتىنىن رەسمي ماقۇلدادى.
– «ەكسپو»-عا قاتىسۋشىلار جاسىل ەنەرگەتيكا سالاسىندا قاند­اي جاڭا تەحنولوگييالار كورسە­تۋ­­دى جوسپارلاۋدا?
– كور­مەنىڭ تاقىرىبى – «بولاشاق ەنەرگيياسى». قا­تى­سۋ­شىلارمەن بايلانىس ورناتۋ بارىسىندا اتالمىش تاقىرىپتىڭ ماڭىزدىلىعىنا سان مارتە كوز جەت­كىزدىك. «ەكسپو – 2017» – جاڭا تەحنولوگييالاردىڭ تار­تى­لىس الاڭى ىسپەتتەس. مۇندا بىز تىپتى ەلەستەتىپ كورمەگەن تىڭ جاڭالىقتار كورەرمەن نازارىنا ۇسىنىلماق. بۇل – جاس تالانتتار مەن عالىمدار ۇشىن وز يدەيالارىن ۇسىنىپ, مۇمكىندىكتەرىن سىناپ كورۋگە بولاتىن مەكەن.
شاراعا قاتىسۋشى مەملەكەت­تەر ەلوردادا وتەتىن كورمەنىڭ تاقىرىبىن جان-جاقتى اشۋعا تىرىسىپ باعۋدا جانە قايتا قالپىنا كەلەتىن ەنەرگييا كوزدەرى سالاسىندا وز تاجىريبەلەرىمەن بولىسۋگە دايىن. ماسەلەن, كور­شى­لەس قىتاي ينتەراكتيۆتى 3D تەحنولوگييانىڭ كومەگىمەن وسى ەلدەگى ەنەرگەتيكا دامۋىنىڭ نەگىزگى كەزەڭدەرىن كورسەتەدى. سونداي-اق قىتايلىق عالىمدار ويلاپ تاپقان تاجىريبەلىك تەرمويادرولىق رەاكتور – «جاساندى كۇننىڭ» قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن ۇسىنباق. نانوتەحنولوگييانى جاساۋدا الدىنا جان سالماي­تىن كورەيا ەلى ەلەكترلى جابدىق­تا­ۋ­دىڭ اقىلدى جەلىسىن, وتىن­مەن جۇرەتىن اۆتوكولىكتەر مەن ەنەرگييا ساقتايتىن جاڭا قۇ­رىل­­عىلارىن (ESS) كورسەتۋدى جوس­پار­لاپ وتىر. نيدەرلاندى وز ەلىنىڭ تاريحى, الدىڭعى قا­تار­لى تەحنولوگييالارى مەن يننو­ۆا­تسييا­لارىن گولوگرافييالىق شوۋ جاساۋ ارقىلى ۇسىنباق. مۇندا كورەرمەن گولوگرامما مەن دىبىس ەففەكتىلەرىنىڭ تەحنولوگييالىق بايلانىسىن تاماشالاي الادى. اعىلشىندار وز پاۆيلونىندا ەنەرگييانى ۇنەمدەۋ مەن وندىرىستىڭ تاسىلىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋگە مۇم­­كىن­دىك بەرەتىن «گرافەن» دەپ اتالاتىن بولاشاقتىڭ ماتەريا­لىن ۇسىنسا, نەمىس جۇرتى ەكى جانە تورت دوڭگەلەكتى زاماناۋي ەلەكتروكولىكتەر مەن ەنەرگييانى شىعىنداۋدان گورى, وندىرەتىن «اقىلدى ۇيلەردى» كورسەتەدى. شۆەتسارييا وز كەزەگىندە جاڭا تەحنولوگييالاردىڭ كومەگىمەن جاسالعان ەنەرگەتيكالىق تۇرعىدا تاۋەل­سىز جانە ەكولوگييالىق تازا ۇي­لەرىن كوپشىلىك نازارىنا ۇسىن­­باق. رۋمىنييا الەمدەگى ەڭ جىلدام لازەرىن كورسەتسە, تايلاندتىقتاردىڭ كورمەسىنەن اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى وندىرىس­كە جارامسىز قالدىقتاردى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ەنەرگيياسىن تاما­­شالاي الادى.


– بۇدان وزگە, كورمە اياسىندا قانداي حالىقارالىق شارالار ۇيىمداستىرىلادى?
– كورەرمەندەرگە ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى شەتەلدىك تىڭ تەحنولوگييالىق جاڭالىقتاردى ۇسىنۋدان بولەك, حالىقارالىق مادەني, ويىن-ساۋىق شارالارى مەن تۇرلى جوبالار ۇسىنىلادى. ماسەلەن, ار كۇنى قاتىسۋشى مەم­لەكەتتەر وزدەرىنىڭ ۇلتتىق كۇنىن اتاپ وتەدى. مۇندا كورەرمەن قاۋىم ار ەلدىڭ مادەنيەتى, سالت-داستۇرى, ۇلتتىق تاعامدارى, كيىمدەرى جانە اسپاپتارىمەن تانىسا الادى.
9 ماۋسىم كۇنى وتەتىن «ەكسپو – 2017» كورمەسىنىڭ سال­­تا­ناتتى اشىلۋى قارساڭىندا شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيى­­مىنىڭ جيىنى وتەتىنى ما­لىم. كورمەگە قاتىسۋشى مەملە­كەت­تەر­دىڭ باسشىلارىنان بولەك, شىۇ ارنايى قوناقتارى مەن باقىلاۋشىلارى كەلەدى دەپ كۇتىلۋدە. كورمە وتەتىن 93 كۇن­دە رەسمي دەلەگاتسييادان وزگە تۋريس­تەر­دىڭ كوپتەپ كەلۋىنە جاعداي جا­ساپ جاتىرمىز. «ەكسپو – 2017» ايا­سىندا ەنەرگەتيكا جانە تۋريزم مينيسترلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن تۇرلى حالىقارالىق كونفەرەنتسييالار وتەدى. كورمەنىڭ جابىلۋ سالتا­نا­تى يسلام ىنتىماقتاستىق ۇيى­مىنىڭ بىرىنشى سامميتىمەن تۇس­پا-تۇس كەلىپ وتىر.
سونداي-اق مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى «استانا ەكسپو – 2017» ۇق جانە استانا قالا­سى اكىمدىگىمەن مادەنيەت جانە سپورتتىق شارالاردىڭ كۇنتىزبەسىن جاسادى. سونىمەن, 3 ايدا ەلوردادا ۇش مىڭنان استام تۇرلى شارالار وتەدى دەپ جوسپارلانۋدا.
– تۋريستەردىڭ كوپتەپ كەلۋىنە جاعداي جاسالۋدا دەدىڭىز. وسى ورايدا ناقتى قانداي ىس-شارالار جۇزەگە اسىرىلدى?
– جالپى, 2 ميلليونعا جۋىق كورەرمەن كەلەدى دەپ كۇتى­­لۋدە. الەمدەگى تۋريستىك اسسو­تسيا­تسييا­لارمەن سەرىكتەستىك ورناتۋ ۇشىن 47 مەموراندۋمعا قول قويىلدى. سونداي-اق شەتەلدىك تۋريستەردى تارتۋ ماقساتىندا «استانا ەكسپو – 2017» ۇلتتىق كومپانيياسى ITB Berlin, (گەرمانييا), JATA (جا­پونييا), PATA (ۇندىستان, يندونەزييا), COTTOM (قىتاي), MITT (رەسەي), ITE (گونكونگ), WTM (ۇلىبريتانييا) سىندى كومپانييالار حالىقارالىق كور­­مەلەرگە قاتىسىپ, دۇنيە­جۇ­­زىلىك تۋروپەراتورلارعا «ەكسپو»-نى جان-جاقتى تا­نىس­­تىرۋدا. الدىڭعى قاتارلى مەم­لەكەتتەردە كورمە جايىندا تانىستىرىلىم روۋد-شوۋلار وت­كى­زىلدى. ناتيجەسىندە, شەتەلدىك تۋروپەراتورلارمەن 30 كەلىسىمگە قول قويىلدى.
سونداي-اق «ەكسپو كەرۋەن» جاساقتالدى. بۇل – ينتەراكتيۆتى موبيلدى پاۆيلون. مۇندا كەلۋ­شى­لەرگە جاڭا تەحنولوگييالىق مۇم­­كىندىكتەر ارقىلى قازاقستان, ەلى­مىزدىڭ استاناسى مەن ايماقتارى جو­نىندە جانە ەلوردادا وتەتىن «ەكسپو» تۋراسىندا تولىق مالى­مەت ۇسىنىلدى.
بيىلعى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ, ەكونوميكالىق ىنتى­ماق­تاستىق جانە دامۋ ۇيىمى, ەۋروپالىق وداق, بىرىككەن اراب امىرلىگى, مالايزييا, سينگاپۋر رە­س­پۋبليكاسى مەن موناكو كنياز­دىگىنىڭ ازاماتتارى ۇشىن 30 كۇن­گە دەيىن ۆيزاسىز وتۋ جۇيەسى كۇ­شىنە ەندى. مامىر ايىنىڭ سوڭىنان باستاپ, پولشا, ۆەن­گرييا, فين­ليان­دييا, قىتاي ەلدەرى اس­تا­نا­عا اپ­تاسىنا 11 رەيس بولاتىن جاڭا اۋەجولدارىن اشۋدا. ەلىمىزدىڭ اۋەكومپانييالارىمەن بىرلەسە وتىرىپ, سيان, كيەۆ, ەرەۆان, چەليا­بينسك قالالارىنا جاڭا رەيس­تەر اشىلادى.
وسى ورايدا «ەكسپو – 2017» كورمەسى «نيۋ-يورك تايمس» باسىلىمىنىڭ نۇسقاسى بويىنشا بيىلعى جىلى بارۋعا بولاتىن ۇزدىك جەرلەردىڭ كورسەتكىشىندە 52-ورىنعا تابان تىرەدى.
– كورمە اياقتالعاننان كەيىن ونداعى ينفراقۇرىلىم قانداي مۇددەگە قولدانىلادى?
– كورمەدەن كەيىن ينفرا­قۇ­رىلىمداردىڭ حالىقتىڭ پايدا­سىنا جاراۋ قاجەتتىگى تۋراسىندا اۋ باستان جوسپارلانىپ كەلەدى. سە­بەبى, الەمدىك تاجىريبەدە مۇن­­داي قۇرىلىمداردىڭ تيىم­دى پايدانىلماي قالعانى تۋ­را­لى مىسالدار كوپ. مەم­­­لە­كەت باسشىسىنىڭ باس­تا­ما­سىمەن «ەكسپو – 2017» ين­فرا­­قۇرىلىمىنىڭ نەگىزىندە «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى قۇرىلادى. بۇل ورتا­لىق لوندون, گونكونگ, دۋباي جانە سينگاپۋرداعى قارجى ورتا­لىق­تارىنىڭ تيىمدى تاجىريبەسىنە نەگىزدەلە وتىرىپ قىزمەت اتقار­ماق. بۇل ورتالىق شەتەلدىك ين­ۆەر­تورلاردى بەلسەندى تارتۋ ماق­ساتىندا پوستكەڭەستىك كەزەڭدەگى بالاماسىز جاعدايلار جاسايدى. ورتالىقتىڭ بارلىق جۇيەسى قۇقىق قورعاۋداعى ادىلدىك پەن ينۆەستورلار تاراپىنان ەلىمىزگە دەگەن سەنىم قالىپتاستىرۋعا مۇم­كىندىك بەرەتىن اعىلشىندىق قۇقىق قاعيدالارىنا نەگىزدەلمەك.
سونىمەن قاتار بۇۇ-نىڭ 70-باس اسسامبلەياسىندا نۇرسۇلتان ابىشۇلى ەلوردادا «ەكسپو» ينفراقۇرىلىمى نەگىزىندە «بۇۇ قامقورلىعىنداعى جاسىل تەحنولوگييا مەن ينۆەستيتسييالاردى دامىتۋ جونىندەگى حالىقارالىق ورتالىعىن» قۇرۋ تۋرالى ۇسى­نىسىن بىلدىردى. بۇل جوبا دۇنيە­جۇزىلىك قوعامداستىق پەن بۇۇ تاراپىنان قولداۋعا يە بولدى جانە جۇزەگە اسىرىلادى.
بۇدان بولەك ەلباسى «قازاق­ستاننىڭ ۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» جولداۋىندا ۇكى­مەتكە كورمەنىڭ بىر نىسانى نە­گىزىندە IT ستارتاپتاردىڭ حالىقارالىق تەحنوپاركىن قۇرۋ تۋرالى تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. الەمدىك جاڭا تەحنولوگييالار مەن ينۆەستور, كاسىپكەر تارتاتىن الاڭ جاساۋ ۇشىن وسى تەحنوپاركتى جاساقتاۋ دا قولعا الىنادى.
– اڭگىمەڭىزگە راقمەت

سۇحباتتاسقان
ايدانا نۇرمۇحان

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*