قۇت دارىعان قازاق ەلىندە سيرييالىق سەرپىلىس جاسالدى

1636
0
بولىسۋ:

قازاق ەلىنىڭ باس قالاسىنداعى جوعارى دەڭگەيلى كەلىسسوزدەر ارقاسىندا ۇزاق جىلعى سوعىستان قانسىراعان سيرييا جەرىنە بەيبىتشىلىك نۇرى تاراي باستادى. ەلوردادا وتكەن سيريياداعى احۋالدى رەتتەۋ بويىنشا جوعارى دەڭگەيدەگى تورتىنشى حالىقارالىق كەزدەسۋ قوماقتى تابىسقا جەتتى. كەلىسسوزدەر قورىتىندىسىندا استانادا «سيرييادا قاۋىپسىزدىك ايماقتارىن قۇرۋ تۋرالى مەموراندۋمعا» قول قويىلدى.
مەموراندۋمعا «كەپىلدىك بەرۋشى ەلدەر» مارتەبەسىنە يە رەسەي, تۇر­كييا جانە يران قول قويدى. ما­ڭىزدى قۇجاتتىڭ ماتىنىن قازاق­ستاننىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترى قايرات ابدىراحمانوۆ وقىپ بەردى. وندا كەپىلدىك بەرۋشى ەلدەر سيرييا جەرىندە اسكەري ستسەنارييلەرگە ورىن جوقتىعىن جانە بۇل شيەلە­نىستى تەك بەيبىت جولمەن, بۇۇ قاۋىپ­سىزدىك كەڭەسىنىڭ 2254 قارارىن جۇزە­گە اسىرۋ جولىمەن شەشۋگە عانا بو­لا­تىنىن تاعى دا بىر رەت نىقتاپ, راستادى.
«سيرييا اراب رەسپۋبليكاسىندا دەەسكالاتسييالاۋ ايماقتارىن قۇرۋ تۋرالى مەموراندۋم» قاۋىپسىزدىك ايماقتارىن قۇرۋدى قاراستىرادى. «بۇل زورلىق-زومبىلىقتى توقتاتۋ, گۋمانيتارلىق احۋالدى جاقسارتۋ, سيرييالىق قاقتىعىستى ساياسي جول­مەن شەشۋ جانە بۇل پروتسەستىڭ ىل­گە­رى­لەۋىنە جاعداي جاساۋ» ماقسا­تىن­دا قابىلدانىپ وتىرعانى ايتىلادى.
كەپىلدىك بەرۋشى ەلدەر استانا­داعى كەزدەسۋلەردىڭ ەلەۋلى رول ات­قارعانىن جانە ونىڭ جەنەۆاداعى پروتسەستى تولىقتىرىپ, وعان وڭ ىق­پال ەتەتىنىن اتاپ كورسەتەدى. سون­داي-اق ولار حالىقارالىق قوعام­داس­تىقتىڭ بارلىق مۇشەلەرىن سىرت قالماي, سيريياداعى شيەلەنىستى شەشۋ پروتسەسىنە ۇلەس قوسۋعا شاقى­رادى.
تاعى بىر ايتا كەتەر جايت, كەلىس­سوز جۇرگىزۋشىلەردە «سيريياداعى بارلىق تاراپتار اراسىندا سەنىمدى نى­عايتاتىن شارالار قابىلداۋ قاجەت» دەگەن تۇسىنىك پايدا بولدى. كۇنى كەشە عانا بىر-بىرىنە قارۋ كە­زەن­­گەندەر لەزدە دوستاسىپ, تاتۋ-تات­تى ومىر سۇرىپ كەتپەيدى, بىراق ولار­دى بىر ۇستەلدىڭ باسىنا, بىر شاڭىراق اس­تى­نا جيناي العان قازاق ەلىندە وسى باعىتتا تاريحي قادامدار جا­سالدى.
سوندىقتان تاراپتار قۇت قونعان, قاسيەت دارىعان قازاق جەرىندە تاعى دا باس قوسۋعا ۋاعدالاستى. بىر قى­زىعى, جاڭا كەزدەسۋ بەيبىت ارى با­قۋات­تى ومىردىڭ «جاھاندىق باس جار­مەڭكەسى» – «ەكسپو – 2017» كور­مەسى وتەتىن كەزگە تۇسپا-تۇس كەل­مەك. بالكىم, تەك ىنتىماق پەن تاتۋ­لىق ۇيىعان ەلگە عانا ىرىس قۇيىلا­تىنىن, ىلگەرى ورلەيتىنىن, شاتتىق پەن دۋمان قۇشاعىنا بولەنەتىنىن كورىپ, قىزىعىنا قانىپ, سيرييانىڭ قاھارلى بيلىگى مەن قارۋلى وپپوزيتسيياسى كەلىسىمدە ومىر سۇرۋگە تۇپكىلىكتى دەن قويار?!
«بىز قازاقستان رەسپۋبليكا­سىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا جانە قازاقستاننىڭ بيلىگىنە استانادا سيرييا بويىنشا كەزدەسۋلەر وتكىزگەنى ۇشىن العىس ايتامىز, ريزاشىلىعىمىزدى بىلدى­رەمىز. بىز سيرييا بويىنشا كەلەسى كەزدەسۋدى استانادا 2017 جىلعى شىل­دە ايىنىڭ ورتاسىندا وتكىزۋ تۋرا­لى شەشىم قابىلدادىق» دەگەن بىر­لەسكەن مالىمدەمە جاسادى, كە­لىس­سوزگە تارتىلعان تاراپتار اتىنان كەپىلدىك بەرۋشى ەلدەر.
وعان دەيىن, ەكى اپتا قالعاندا تۇركييا استاناسى انكارادا ساراپ­شىلار دەڭگەيىندە «الدىن الا ەكس­پەرتتىك كەڭەس-كونسۋلتاتسييالار» ۇيىمداستىرۋ تۋرالى دا ۋاعدالاستىق بەكىتىلدى.
جالپى, ەلوردادا 3-4 مامىردا جۇرگەن كەلىسسوزدەردىڭ تورتىنشى راۋن­دى جوعارى دەڭگەيدە وتتى. وعان كەلىس­سوزگە قاتىسۋشىلاردىڭ, كە­پىل­دىك بەرۋشى ەلدەردىڭ جانە باقى­لاۋشىلاردىڭ بارلىق دەلەگاتسيياسى قاتىسقان. ولاردىڭ اراسىندا رەسەي, تۇركييا, يران, سيرييا ۇكىمە­تىنىڭ جانە قارۋلى سيرييالىق وپپو­زيتسييانىڭ, سونداي-اق يوردانييا, اقش جانە بۇۇ ۇيىمىنىڭ وكىل­دەرى بولدى.
كەلىسسوزدەر بارىسىندا بىرقا­تار شەتەلدىك جانە رەسەيلىك باسى­لىمدار قارۋلى وپپوزيتسييا وكىلدە­رىنىڭ «استانا پروتسەسىن» تارك ەتىپ, ەلدەرىنە شۇعىل اتتانىپ كەتكەنىن حابارلاعان. الايدا ارتىنشا بۇل اقپاراتتى ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىنىڭ وكىلدەرى جوققا شىعاردى. راسىندا, باس قالامىزدا كەشە, كەشكە قاراي وتكەن قورىتىن­دى وتىرىسقا سيرييالىق كەلىسسوز­دەردىڭ بارلىق تاراپ جينالدى.
بۇل رەتتە «استانا پروتسەسىنە» كەسىرىن تيگىزىپ, كەلىسسوزدەرگە كە­دەرگى كەلتىرۋدى قالايتىن اراندا­تۋشى كۇشتەردىڭ بارلىعى بايقالدى. سەبەبى, ەلوردادا IV سيرييالىق كەز­دە­سۋلەردىڭ بىرىنشى كۇنىندە قارۋلى وپپوزيتسييا تەررورشىلار بولىپ تابىلمايتىن, تەك ورتالىقتاعى رەسمي بيلىكتى جاقتامايتىن وپپو­زيتسييالىق كۇشتەردىڭ حومس جانە دارا اۋداندارىنداعى ەكى بەكىنى­سىنە رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ جوي­قىن سوققى جاساعانى تۋرالى حابار­دى ەستىپ, «ال-جازيرا» اقپارات اگەنت­تىگى ارقىلى كەلىسسوزدەر الا­ڭىن تاستاپ كەتەتىندەرىن جارييا­لاعان. ولار شىنىندا, كەلىسسوزدى دوعارىپ, وزدەرى تۇراقتاعان قوناق­ۇيگە كەتىپ تە قالعان.
بىراق ارتىنشا رەسەي پرەزي­دەنتىنىڭ سيرييا بويىنشا ارنايى وكىلى الەكساندر لاۆرەنتەۆ ول جاق­تى بومبالاماعاندارىن مالىمدەپ, الگى اقپاراتتى جوققا شىعارۋعا اسىق­تى. بۇل اقپاراتتىڭ شىن ەكە­نىنە كوزدەرىن جەتكىزە السا كەرەك, ىزىنشە قازاقستاننىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى قارۋلى وپپوزيتسييانىڭ كەلىسسوزدەردەن باس تارتپايتىنىن جانە استانادان كەتپەگەنىن جۋرنا­ليستەرگە جەدەل حابارلادى. بىر جاقسىسى, كەزدەسۋدىڭ قورىتىندى كۇنى ەش ارانداتۋسىز وتتى.
قازاقستان سىم-ىنىڭ مالىمە­تىنشە, كەلىسسوزدەرگە كەپىلدىك بەرۋ­شى ەلدەر اتىنان – رەسەيدەن الەك­ساندر لاۆرەنتەۆ, تۇركييادان – وسى ەلدىڭ سىرتقى ىستەر مينيس­ترىنىڭ تاياۋ شىعىس جانە افريكا ەلدەرى بويىنشا ورىنباسارى سەدات ونال, يراننان – وسى ەلدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترىنىڭ اراب جانە افريكا ەلدەرى ىستەرى بويىنشا ورىنباسارى حوسسەين دجابەري انساري قاتىستى. سيرييا رەسمي ۇكىمەتىنىڭ دەلەگا­تسيياسىن سيرييانىڭ بۇۇ جانىنداعى تۇراقتى وكىلى باشار دجاافاري, ال سيرييالىق قارۋلى وپپوزيتسييا دەلەگاتسيياسىن «دجەيش ال-يسلام» ۇيىمىنىڭ باسشىسى موحامماد اللۋش باستاپ كەلگەن.
بۇعان قوسا, بۇۇ باس حاتشىسى­نىڭ سيرييا ماسەلەلەرى بويىنشا ارنايى ۋاكىلى ستاففان دە ميستۋرا, يوردانييا سىرتقى ىستەر مينيسترى­نىڭ ساياسي ماسەلەلەر بويىنشا كە­ڭەسشىسى ناۋاف ۋاسفي تەل قاتىس­قان. سونىمەن بىرگە, اقش-تا بۇل جولى قاتىسۋ دەڭگەيىن كوتەردى. ەگەر بۇعان دەيىنگى كەزدەسۋلەردى قۇراما شتاتتاردىڭ ەلىمىزدەگى ەلشىسى باقىلاپ كەلسە, بۇل جولى اتلانت مۇحيتىنىڭ ار جاعىنداعى الپاۋىت ەل استاناعا مەملەكەتتىك حاتشى­سىنىڭ تاياۋ شىعىس بويىنشا كو­مەكشىسى ستيۋارت دجونستى اتتان­دىردى.
استانا پروتسەسى سيريياداعى سو­عىس قيمىلدارىن توقتاتۋ رەجيمىن نىعايتۋعا ۇلكەن ىقپال ەتتى. تور­تىنشى كەزدەسۋ بەيبىتشىلىك پەن بىتىم باعىتىنداعى پروگرەستى نىعايتا تۇستى. كەشە كەپىلدىك بەرۋشى ەل­دەر قول قويعان, سيرييادا اتىس ۇنى ەستىلمەيتىن 4 قاۋىپسىزدىك ايماعىن قۇرۋ تۋرالى قۇجات ەندى بارلىق تاراپ ۇشىن ورىنداۋعا مىندەتتى بولادى. بۇل ايماقتار تاياۋدا حي­مييالىق شابۋىلدان قاتتى زارداپ شەككەن يدليب پروۆينتسيياسىندا, حومس قالاسىنان سولتۇستىككە قاراي, شىعىس گۋتادا جانە ەلدىڭ وڭتۇس­تىگىندە ورنىعادى دەپ بەلگىلەنگەن. ساراپشىلار بۇل قادامدى «كوپتەن كۇتىلگەن ناعىز سەرپىلىس» دەپ باعا­لاۋدا.

ايحان شارىپ

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*