«دەگەنمەن», «الايدا», «ويتكەنى» دەگەن سوزدەردەن كەيىن ۇتىر قويىلا ما?

3352
0
بولىسۋ:

قازىرگى ۋاقىتتا ينتەرنەت پەن الەۋمەتتىك جەلىلەردە تىنىس بەلگىلەردەن جىبەرىلەتىن قاتەلەر وتە كوپ كەزدەسەدى. بۇل – سوز مادەنيەتىنىڭ تالابىنا ۇلكەن نۇقسان كەلتىرەدى. مۇنداي قاتەلەر سويلەمنىڭ قۇرىلىسىنا, ونىڭ ورىن تارتىبىنە ۇلكەن نۇقسان كەلتىرىپ قانا قويمايدى, تىڭداۋشىنىڭ ايتۋشىدان الاتىن سوز مازمۇنىنىڭ اقپاراتتىق مانىن سولعىنداتادى, ارى تۇسىنۋگە اۋىرلىق جاسايدى.

باق (ينتەرنەت جۋرناليستيكادا) بەتتەرىندە ال, بىراق, ويتكەنى, سوندىقتان, ت.ب. شىلاۋلاردى سويلەمنىڭ باسىنا شىعارىپ, ودان كەيىن ۇتىر قويىپ سويلەمدى جالعاستىراتىنىن وقىپ جۇرمىز. نەگىزىنەن جوعارىداعى شىلاۋلار كوبىنە سويلەم ورتاسىندا جازىلادى. ال بۇل شىلاۋلارمەن سويلەمدى باستاۋ – كاسىبيلىكتىڭ بەلگىسى ەمەس. بۇل تۋرالى ر. سىزدىق: «جازۋ مادەنيەتىنىڭ بىر ۇشى تىنىس بەلگىلەرىن دۇرىس قويۋدا بولسا, ونىڭ ەرەجەلەرىن دە بەلىنەن باسىپ, بەرەكەسىن الىپ جاتقان جايىمىز بار. «داۋىس كىدىرگەن جەرگە ۇتىر كويىلسىن!» دەگەن «جەكەمەنشىك» ەرەجە شىعارعانداردىڭ «كومەگىمەن» ۇتىر دەگەندى توعىتىپ جىبەردىك. سويلەم باسىندا كەلگەن ال, بىراق, ويتكەنى, سوندىقتان شىلاۋلاردى ۇتىرمەن بولىپ تاستايتىندى داعدىعا اينالدىردىق. بۇل جالعاۋلىق شىلاۋلار ادەتتە ەكى سويلەم مۇشەسىنىڭ ورتاسىندا نەمەسە قۇرمالاس سويلەمنىڭ ەكى كومپونەنتىنىڭ ورتاسىندا كەلەدى, مۇندايدا الدارىنان ۇتىر قويىلادى. ال كەيدە, اسىرەسە گازەت بەتتەرىندە بۇل جالعاۋلىقتاردى سويلەمنىڭ باسىنا شىعارىپ قولدانادى. وندايدا سال پاۋزامەن بولىنىپ ايتىلعانمەن, ۇتىرمەن اجىراتىلمايدى. بۇل ورايدا, ياعني سويلەم باسىندا كەلگەن وداعاي, قاراتپا, قىستىرما سوزدەردەن كەيىن عانا ۇتىر قويىلادى. كورسەتىلگەن شىلاۋلار – قىستىرما دا, وداعاي دا, قاراتپا دا ەمەس, جالعاۋلىقتار» – دەيدى.

ولاي بولسا ۇتىر قانداي جاعدايدا قويىلاتىنىن بىلە جۇرىڭىزدەر;

§ 1. ۇتىرمەن سويلەمدەگى قاراتپا سوزدەر, قاراتپا سوز تىزبەكتەرى بولىنەدى. ناقتىلى بىرەۋگە ارنالماعان, جالپىلىق-بەلگىسىزدىك ماعىناسى بار سوزدەر مەن سوز تىزبەكتەرى دە ۇتىرمەن بولىنەدى.

§ 2. سويلەمدەگى قىستىرما سوزدەر, سوز تىزبەكتەرى جانە سويلەمدەر ۇتىرمەن بولىنەدى.

§ 3. ۇتىرمەن سويلەمدەگى وداعايلار بولىنەدى.

§ 4. باسە, جا, قوش, قۇپ, جارايدى, ماقۇل, دۇرىس سيياقتى سوزدەر ۇتىرمەن بولىنەدى.

§ 5. سويلەمدەگى يا, جوق, ما, ماڭىز دەگەن سوزدەر ۇتىرمەن بولىنەدى.

§ 6. ۇتىر سويلەمنىڭ بىرىڭعاي مۇشەلەرىنىڭ اراسىنا قويىلادى.

§ 7. سويلەمدەگى وڭاشالانعان ايقىنداۋىش مۇشەلەر ۇتىرمەن بولىنەدى.

§ 8. سيياقتى, رەتىندە, قاتار, ەمەس, تۇگىل دەگەن سوزدەرمەن كەلگەن جانە -داي, -دەي, -تاي, -تەيجۇرناقتارى قوسىلعان تىزبەكتەر دە ۇتىرگە الىنادى.

§ 9. قاراماستان, قوسپاعاندا, ەسەپتەگەندە دەگەن سوزدەرگە اياقتالاتىن سوز تىزبەكتەرى ۇتىرمەن اجىراتىلادى.

§ 10. ۇتىر قۇرمالاسقا ەنگەن جاي سويلەمدەردىڭ اراسىنا قويىلادى.

§ 11. ەكىگە بولىنگەن تول سوزدىڭ العاشقى بولىگى حابارلى سويلەم نەمەسە سويلەمنىڭ بىر بولىگى بولسا, ودان كەيىن ۇتىر (جانە سىزىقشا) قويىلادى. ەكىگە بولىنگەن تول سوزدىڭ العاشقى بولىگى وز الدىنا سويلەم بولماي, وعان ۇتىر قويىلعان بولسا, ەكىنشى بولىگىنىڭ الدىنان دا ۇتىر قويىلادى.

§ 12. بىرنەشە سوزدەن قۇرالعان كۇردەلى قوس سوزدەردىڭ اراسىنا ۇتىر قويىلادى.

§ 13. بىردەي نەمەسە ار كەلكى تۇلعادا قايتالاپ كەلەتىن جەكە سوزدەر مەن تىركەستەردىڭ ارالارىنا ۇتىر قويىلادى.

§ 14. ول – ول ما, بۇل – بۇل ما, ول – ول بولسىن دەگەن تىركەستەر سويلەم ىشىندەگى باسقا سوزدەردەن ۇتىرمەن بولىنەدى.

بۇل اقپاراتتار بەلگىلى تىل مامانى رابيعا سىزدىقتىڭ «قازاق تىلىنىڭ انىقتاعىشى» (ەملە, تىنىس بەلگىلەرى, سوز سازى) ەڭبەگىنەن الىندى. كىتاپ – ماقالا جازۋدى باستاعاندار ۇشىن تاپتىرماس قۇرال.

قازاق تىلىنىڭ, انا تىلىنىڭ سوز مادەنيەتىن كوتەرۋ – ۇلتتىق مۇددە تالاپتارىنىڭ بىرى. سوندىقتان دا قاتەسىز ايتۋ مەن دۇرىس جازۋ نورماسىن اربىرىمىز ساقتانعانىمىز ابزال.

massaget.kz

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*