قازاقتى تانىتۋ – قاستەرلى ىس

1821
0
بولىسۋ:

نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» دەگەن ماقالاسى قازاق قوعامىنا سىلكىنىس اكەلگەنى سوزسىز. «مەن حالقىمنىڭ تاعىلىمى مول تاريحى مەن ىقىلىم زاماننان ارقاۋى ۇزىلمەگەن ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرىن الداعى وركەندەۋدىڭ بەرىك دىڭى ەتە وتىرىپ, اربىر قادامىن نىق باسۋىن, بولاشاققا سەنىممەن بەت الۋىن قالايمىن», – دەدى ەلباسى.
ۇلتىنا ۇلاعاتتى سوز ايتىپ, كەلەشەك ۇرپاق ۇشىن قانداي قۇندىلىقتاردىڭ ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ كورسەتكەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ ماقالاسى كوكەيگە تۇرلى وي سالادى. ۇلتتىق رۋح قالاي ساقتالۋى تيىس? تولتۋما مادەنيەتىمىزدى قالاي ايشىقتاۋىمىز كەرەك? ونەرىمىزدى ورگە جۇرگىزۋدەگى باستى مۇراتىمىز قانداي بولماق? وسىنداي ساۋالداردىڭ بارىنە ناقتى جاۋاپ بار.
«ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرىمىز, تىلىمىز بەن مۋزىكامىز, ادە­بيەتىمىز, جون-جورالعىلارىمىز, بىر سوزبەن ايتقاندا ۇلتتىق رۋحىمىز بويىمىزدا ماڭگى قالۋعا تيىس. ابايدىڭ دانالىعى, اۋەزوۆتىڭ عۇلامالىعى, جامبىلدىڭ جىرلارى مەن قۇر­مان­عازىنىڭ كۇيلەرى, عاسىرلار قويناۋىنان جەتكەن بابالار ۇنى – بۇلار بىزدىڭ رۋحاني مادەنيەتىمىزدىڭ بىر پاراسى عانا», – دەگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سوزى ححى عاسىرداعى قازاق حالقىنىڭ جاس بۋىنىنا قورعاسىنداي سالماق ارتادى.
حح عاسىردىڭ باسىندا قازاقتى الەمگە تانىتقان جاننىڭ بىرى – امىرە قاشاۋباەۆ. پاريجدىڭ تورىندە تامىلجىتىپ ان سالعان قازاق. 1926 جىلى قىزىلوردادا اشىلعان قازاق دراما تەاترىنىڭ (قازىرگى قازاقتىڭ مەملەكەتتىك اكادەمييالىق دراما تەاترى) نومىرى بىرىنشى اكتەرى. امىرە 1925 جىلى پاريجدە وتكەن بۇكىل دۇنيەجۇزى سان ونەرى كورمەسىندە «اعاش اياق», «قاناپييا», «ۇش دوس», «جالعىز ارشا», «قوس بالاپان», ت.ب. اندەردى ورىنداپ, 2-بايگەمەن قوسا كۇمىس مەدال الدى. ول كەزدە ەلىمىزدىڭ وكىلدەرى كورمەگە قاتىسۋشى, قىزىقتاۋشى رولىندە بولسا, ححى عاسىردا ەكسپو-ىڭىزدى تىكەلەي ۇيىمداستىرىپ, وتكىزۋشى ەلگە اينالىپ وتىر. ايىرما ايتارلىقتاي.
حح عاسىردا قازاقتى الەمگە تانىتقان جاننىڭ بىرى – قانىش ساتباەۆ. قازاق عىلىم اكادەميياسىنىڭ نەگىزىن قالاعان, قازاقستان عىلىمىنىڭ كەڭ وركەن جايۋىنا بىردەن-بىر ۇلەس قوسقان ازامات. كەڭەس وداعىنىڭ جانە قازاقستاننىڭ مەتاللوگەنييا مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, قازاقتان شىققان تۇڭعىش اكادەميك. 1947 جىلى انگليياعا ساپار جاساعان قازاق عالىمىنا ۇلىبريتانييانىڭ ەكس پرەمەر-مينيسترى
ۋ.چەرچيلل قالجىڭداپ «بارلىق قازاقتار سىز سيياقتى سۇڭعاق, باتىر تۇلعالى ما?» دەپ سۇراپتى. سوندا اكادەميك ق.ساتباەۆ «و, جوق, چەرچيلل مىرزا, قازاقتاردىڭ ىشىندەگى ەڭ كىشىسى مەن, مەنىڭ حالقىم مەنەن دە بيىك» دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن. قانىش ساتباەۆ ەسىمى زاۋعايىر كوكتەگى بىر پلانەتاعا بەرىلۋىنىڭ وزى ۇلى عالىمنىڭ دۇنيە عىلىمىندا قانشالىق سىباعالى ەكەنىن اڭعارتسا كەرەك.
حح عاسىردا قازاقتى الەمگە تانىتقان جاننىڭ بىرى – مۇحتار اۋەزوۆ. «اباي جولى» ەپوپەياسى ارقىلى قازاق ادەبيەتىن اسقار شىڭعا شىعاردى. وسى رومان-ەپوپەيا ارقىلى بۇكىل الەم ابايدىڭ كىم ەكەنىن بىلدى. بەدەرلى ۋاقىت بيىگىندەگى «اباي جولى» مەن اۋەزوۆ ەسىمى قازاقتىڭ جازبا ادەبيەتىنىڭ باستاۋىنداعى قۇندىلىق بولىپ قالدى. «اباي» رومانى ۇشىن جازۋشىعا كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعى بەرىلىپ, تورت تومدىق «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسى جارىق كورگەننەن كەيىن لەنيندىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اتاندى. ەپوپەيا دۇنيەجۇزى حالىقتارىنىڭ بىر جۇز ون التى تىلىنە اۋدارىلعان. ول ەكى جۇز تومدىق «الەم ادەبيەتى كىتاپحاناسى» توپتاماسىندا ەكى توم بولىپ باسىلدى.
حح عاسىردا قازاقتى الەمگە تانىتقان جاننىڭ بىرى – قاجىمۇقان مۇڭايتپاسۇلى. حالىق «كۇش اتاسى – قاجىمۇقان» دەپ قۇرمەتتەپ, پىر تۇتقان ادام. قازاق حالقىنىڭ تاريحىنداعى تۇڭعىش كاسىپقوي بالۋان. تۇتاس عۇمىرىن كۇرەس ونەرىنە ارناپ, ۇلانعايىر جەرى مەن ورشىل حالقىن بىرىنشى بولىپ وزگە جۇرتقا پاش ەتكەن, وزىنەن بۇرىنعى قانداستارى باسپاعان توپىراقتى باسىپ, كورمەگەن ەلدى كورىپ, وزگە قازاق تاقپاعان التىن, كۇمىس مەدالداردى موينىنا تۇڭعىش ىلگەن قاجىمۇقان بابامىز ەدى. وراسان كۇشتىڭ يەسى, كۇرەستىڭ بىرنەشە تۇرىنەن الەم چەمپيونى اتانعان تۇڭعىش قازاق الىبى! تەڭدەسسىز ونەرىمەن جەر شارىن ارالاعان, 54 مەملەكەتتە كۇرەسكە تۇسىپ, 48 مەدال ولجالاعان قاجىمۇقانداي مىقتى XX عاسىردىڭ باسىندا تۇركى حالىقتارىنىڭ ىشىندە قازاقتا عانا بولدى.
حح عاسىردىڭ اياعى مەن ححى عاسىردىڭ باسىندا قازاقتى الەمگە تانىتقان جاننىڭ بىرى – نۇرسۇلتان نازارباەۆ. تاۋەلسىز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى. ساياساتتا الەمدىك دەرجاۆالاردىڭ باسشىلارىمەن يىق تىرەستىرىپ تۇرعان, مامىلەگەرشىلىك, بىتىمگەرشىلىك تۇرعىسىندا كەز كەلگەن ەلدىڭ جەتەكشىسىن وزىنە جۇگىنتە الاتىن, حالىقارالىق جيىنداردا قازاقتىڭ قانداي حالىق ەكەنىن قاسقايىپ كورسەتە الاتىن, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ مىنبەرىنەن تۇڭعىش رەت قازاق ۇنىن ساڭقىلداتقان سارابدال ساياساتكەر.
قازىر «قازاقستان دەسە – نازارباەۆ, نازارباەۆ دەسە – قازاقستان» دەگەن سوزدەردىڭ قاتار ايتىلۋىنا ەشكىم دە تاڭدانا قارامايدى. ەردىڭ ەلىن تانىتۋى – ەڭ بىر مەرەيلى ىس. وسى تۇرعىدان العاندا ارعى-بەرگى قازاق باسشىلارىنىڭ تاريحىندا دال نۇرسۇلتان نازارباەۆتاي الەمگە اتى وزعان بىردە-بىر قازاق جوق ەكەنى ايدان انىق.
تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىق مەرەيىن ارتقا تاستاپ, جاڭا كەزەڭ – ۇشىنشى جاڭعىرتۋ زامانىنا قادام باسقان قازاق ەلى تانىمالدىعىن تاعى دا ارتتىردى. وعان سەبەپ – قىتايداعى «مەن انشىمىن» اتتى ان كونكۋرسى. وسى بىر دۇنيە ديدارىن جاۋلاعان كونكۋرستا ديماش قۇدايبەرگەننىڭ داڭقى جەر جاردى.
«بولاشاقتا ۇلتتىڭ تابىستى بولۋى ونىڭ تابيعي بايلىعىمەن ەمەس, ادامدارىنىڭ باسەكەلىك قابىلەتىمەن ايقىندالادى. سوندىقتان, اربىر قازاقستاندىق, سول ارقىلى تۇتاس ۇلت ححى عاسىرعا لايىقتى قاسيەتتەرگە يە بولۋى كەرەك», – دەگەن قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ اتالى سوزى اربىر قازاق بالاسىنىڭ قاپەرىندە تۇرۋى تيىس!

 

نۇرتورە جۇسىپ

 

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*