ۇلتتىق رۋحانيياتتىڭ جاڭا تۇعىرى

1808
0
بولىسۋ:

كەشە «نۇر وتان» پارتيياسى توراعاسىنىڭ بىرىنشى ورىنباسارى ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە بولدى. وندا مۇحتار ­قۇل-مۇحاممەد جوعارى وقۋ ورنىنىڭ پروفەس­سورلىق-وقىتۋشىلار قۇرامى مەن ستۋدەنتتەرىنىڭ الدىندا سوز سويلەپ, ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا كورسەتىلگەن باسىمدىقتاردىڭ مانى مەن ماڭىزى جايىندا ايتىپ بەردى.

«نۇر وتان» پارتيياسى توراعاسىنىڭ بىرىنشى ورىنباسارى عالىمدارعا, ۇستازدار قاۋىمىنا, اسىرەسە, جاستارعا مەملەكەت باسشىسىنىڭ جاڭا عىلىمي ەڭبەگىن تاباندىلىقپەن مۇقييات زەرتتەپ شىعۋعا كەڭەس بەردى. مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتىڭ ايتۋىنشا, بۇل ماقالادا قازىرگى قازاقستاننىڭ باستى رۋحاني قۇندىلىقتارى ايقىن كورىنىس تاپقان.
سونداي-اق مۇحتار ابرارۇلى ەلباسى نازار اۋدارعان ماسەلەلەردىڭ دال قازىرگى تاڭدا وتە وزەكتى ەكەنىنە نازار اۋدارىپ: «بۇل – ماقالا عانا ەمەس, مازمۇنى تەرەڭ, اۋقىمى وتە كەڭ, ۇلت رۋحانيياتىن ححى عاسىر بيىگىنە كوتەرەتىن رۋحاني جاڭعىرۋ باعدارلاماسى. ەلباسىنىڭ جۇرەك تورىنەن شىققان اسىل سوزدەرى سىزدەرگە – تاۋەلسىز قازاقستان جاستارىنا ارنالعان. سوندىقتان ونى اربىر قازاقستاندىق جاس وقىپ, مەڭگەرۋى كەرەك. سەبەبى, رۋحانيياتىمىزدىڭ قاينار كوزى, تاريحى, بۇگىنى مەن بولاشاعى وسى قۇجاتتا انىق كور­سەتىلگەن», – دەدى.
سونىمەن قاتار بيىل مەملەكەت باسشىسى ۇش بىردەي تاريحي باستاما جاساعانىن ايتقان پارتييا توراعاسىنىڭ بىرىنشى ورىنباسارى: «بىرىنشىدەن, ەلباسى وزىنىڭ حالىققا ارناعان بيىلعى جول­داۋىندا ەلىمىزدى تەحنولوگييالىق دامۋدىڭ جاڭا دەڭگەيىنە شىعاراتىن قازاقستاننىڭ كەڭ اۋقىمدى ەكونوميكالىق جاڭعىرۋىنا جول اشتى. ەكىنشىدەن, ىرى ەكونوميكالىق قايتا قۇرۋلارمەن قاتار, بىرەگەي كونستيتۋتسييالىق رەفورما ارقىلى مەملەكەتىمىزدىڭ ساياسي جاڭعىرۋىن قولعا الدى. بۇگىن ەلباسى عىلىم, بىلىم, مادەنيەت پەن تاريحتى تۇتاستاي قامتيتىن ۇلتتىق رۋحاني جاڭعىرۋ باعدارلاماسىن ۇسىنىپ وتىر», – دەدى.
مۇحتار ابرارۇلىنىڭ ايتۋىنشا, بارشا قازاقستاندىقتار, سونىڭ ىشىندە زييالى قاۋىم وكىلدەرى اردايىم ۇلت رۋحانيياتى مەن ونىڭ قۇندىلىقتارىنا ەرەكشە نازار اۋدارىپ كەلدى. سونداي-اق مۇحتار قۇل-مۇحاممەد وز سوزىندە لاتىن الىپبيىنە تەزىرەك كوشۋ مەن تاۋەلسىز زامان جاستارىنىڭ شەتەل تىلدەرىن مەڭگەرۋى قاجەتتىگىنە توقتالدى. اربىر جاستىڭ ۇلت رۋحانيياتىنىڭ قاينار باستاۋىنان سۋسىنداپ, اتا تاريحى مەن بابالار مادەنيەتىن ارداقتاي بىلگەندە عانا جان-جاقتى جەتىلگەن تۇلعا بولىپ قالىپتاساتىنىنا ايرىقشا مان بەردى.
«رۋحاني جاڭعىرۋ دەگەنىمىز – ۇلتتىق سالت-سانا, ادەت-عۇرىپ, مادەني داستۇرلەردى بەرىك ساقتاي وتىرىپ, ونى جاڭا زامان جەتىستىكتەرىمەن جانە جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتارمەن بايىتۋ», – دەپ اتاپ كورسەتتى پارتييا قايراتكەرى.
جاھاندانۋ جاعدايىنداعى جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتاردى يگەرۋ ماسەلەسىنە كەڭىنەن توقتالا كەلىپ, مۇحتار قۇل-مۇحاممەد: «بىز جاقسىلىقتاردان جاتسىنباۋىمىز كەرەك. مادەنيەت پەن ادەبيەت, عىلىم مەن بىلىم سالا­سىن­داعى بۇگىنگى زامان جەتىستىكتەرى بىزدىڭ جاستارىمىزدىڭ دا ورتاق يگىلىگىنە اينالۋى تيىس. ابايدىڭ «ادامزاتتىڭ بارىن سۇي باۋىرىم دەپ» ايتقان فيلوسوفييالىق وسيەتىنىڭ مان-ماعىناسى دال وسىنداي ۇلتتىق جانە جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتار بىرلىگىندە دەپ ەسەپتەيمىن», – دەدى.
سوز سوڭىندا «نۇر وتان» پارتيياسى تورا­عا­سىنىڭ بىرىنشى ورىنباسارى: «ەلباسى ماقا­لاسىندا قوعامنىڭ رۋحاني ۇستىنى مەن ۇلتتىق يدەيانىڭ مازمۇنىن قالىپتاستىرۋعا قاتىستى وزەكتى ماسەلەلەرگە ناقتى جاۋاپ بەرىلگەن. «مەملەكەت پەن ۇلت قۇرىشتان قۇيىلىپ, قاتىپ قالعان دۇنيە ەمەس. ول ۇنەمى دامىپ وتىراتىن تىرى اعزا ىسپەتتى» دەگەن سوزدەردە ار بۋىن وكىلدەرىنىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى وز زامانىنىڭ ەڭ ۇزدىك, ەڭ وزىق جەتىستىكتەرىمەن بايىتىپ وتىرۋ كە­رەكتىگىن جاستارىمىزعا ايقىن تۇسىندىرەتىن ونەگە بار. رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ باستى باعىت-باعدارى دا وسىندا», – دەدى.سوندىقتان مۇحتار قۇل-مۇحاممەد مەملەكەت باسشىسى جارييالاعان بىرەگەي باعدارلامالىق قۇجات بارشا قازاقستان­دىقتاردىڭ جاپپاي قولداۋىنا يە بولاتىنىنا سەنىم بىلدىردى.
وز كەزەگىندە ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ەرلان سىدىقوۆ پارتييا توراعاسىنىڭ بىرىنشى ورىنباسارىنا ماندى دە ماعىنالى دارىسى ۇشىن العىسىن بىلدىرىپ, ەلباسى ايقىنداعان ۇلتتىق رۋحانيياتتىڭ جاڭعىرۋىنا بارشا قازاقستاندىق بىر ادامداي اتسالىسۋى كەرەكتىگىنە ەرەكشە نازار اۋداردى.

ەلامان قوڭىر,
سۋرەتتى تۇسىرگەن رۋستام امانتاي


نۇرلان نىعماتۋلين,
ماجىلىس توراعاسى:

مەملەكەتتىڭ تىرەگى –­حالىقتىڭ جىگەرى

بىز تاۋەلسىزدىك العان ساناۋلى ۋاقىتتىڭ ىشىندە تۇڭعىش پرە­زيدەن­تىمىز, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ­تىڭ كورەگەندىگىنىڭ ارقاسىندا اڭىزعا اينالاتىنداي زور تابىستارعا قول جەتكىزدىك.
ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ما­قالاسى وسى جەتىستىكتەرىمىزدى ودان ارى ەسەلەي تۇسۋدىڭ, العا قويعان ۇلى ماقساتتارعا جەتۋدىڭ بەرىك تۇعىرىن ورناتۋدىڭ جارقىن كورسەتكىشى.
ۇلى مەملەكەت ارقاشاندا ۇندەستىك زاڭىمەن ومىر سۇرەدى. وسى جولدا رۋحاني سەرپىلىس اربىر ادامنىڭ, بۇتىن قوعامنىڭ تىنىسىن وزگەرتەتىن ەرەكشە قۇبىلىس.
سوندىقتان دا ەلباسى حالقىمىزدىڭ تاعىلىمى مول تاريحى مەن ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرىن ەلدە جۇرگىزىلىپ جاتقان ساياسي رەفورما مەن ەكونوميكالىق جاڭعىرۋدىڭ وزەگىنە اينال­دىرا وتىرىپ, قازاقستاندىق قوعام مەن اربىر قازاقستان­دىقتىڭ ساناسىن جاڭعىرتۋدىڭ التى نەگىزگى باعىتىن بەلگىلەپ بەردى.
ولاردىڭ بارلىعى تەڭدەسى جوق تاريحي مازمۇنعا يە بولا وتىرىپ, الداعى دامۋىمىزدىڭ باستى قاعيدالارىن انىقتادى.
وندا قازىرگى تاڭدا اسا وزەكتى بولىپ تابىلاتىن, ارقايسىسى قىرۋار جۇمىس كولەمىن قاجەت ەتەتىن قوعامدىق-ساياسي جانە مادەني-اعارتۋشىلىق جوبالار تۇرىندە بىرقاتار ناقتى شارالار قامتىلعان.
بۇل حالقىمىزدىڭ الدىندا جاڭا كوكجيەكتەر كەڭىستىگىن اشىپ, ەلىمىزدى ساپالىق جاعىنان جاڭا دامۋ دەڭگەيىنە شىعاراتىنى سوزسىز.
بىز تەحنولوگييا مەن يننوۆاتسيياعا, جاڭا ەكونوميكا سالالارىن دامىتۋ مەن زاماناۋي ينفراقۇرىلىم قۇرۋعا باسا مان بەرە وتىرىپ, كەز كەلگەن حالىقتىڭ دامۋىندا باعا جەتپەس رول اتقاراتىن رۋحاني نەگىزدەردى دە ەستەن شىعارماۋعا تيىسپىز.
جوعارى بىلىمدى ارى رۋحاني جاعىنان باي ادامدار عانا ۋاقىتتىڭ جاڭا سىن-قاتەرلەرىنە جەدەل دەن قويىپ, شۇعىل شارالار قابىلداۋعا, باتىل قادامدار جاساۋعا قابىلەتتى بولماق.
سوندىقتان ەلباسىمىزدىڭ رۋحاني جاڭعىرۋ باعدارلاما­سى قوعام دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەرىپ, اربىر ازاماتتى العا جەتەلەيتىن تاريحي كۇشكە اينالارى سوزسىز.


الەۋمەتتىك جەلىدەگى پىكىرلەر

ەرلان قارين:
– پرەزي­دەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باع­دار­لامالى ماقالاسىندا ايتىلعان ويلار, تەزيستەر ۇلتتىق يدەولوگيياعا, قازاق قوعامىنا ارنايى باعىت العانىن اڭعارتسا كەرەك. سوندىقتان بۇل ماقالانى قازاق حالقىنا جولداۋ سيياقتى قابىلداۋعا بولادى.
ەلباسىنىڭ ماقالاسى مەملەكەتتىك يدەولوگييانى انىقتايتىن جاڭا يدەولوگييالىق پلاتفورماعا اينالاتىن ساياسي-يدەولوگييالىق قۇجات. سەبەبى, ول ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, قۇقىقتىق رەفورمادان سوڭ, يدەولوگييالىق ساياساتتا مودەرنيزاتسييالاۋدى كۇن تارتىبىنە شىعاردى. ماسەلەن, لاتىن قارپىنە كوشۋ – وتە ماڭىزدى شەشىم. وسى تۋراسىندا بۇرىن دا پىكىرىمدى ايتقانمىن, ماسەلە لاتىن الىپبيىنە كوشۋىمىزدە ەمەس, ناقتى وركەنيەتتىك تاڭداۋىمىزدى جاساۋىمىزدا. ەندىگى رەتتە ەلباسى بۇرىن جانە بۇگىنگى ۇسىنىپ وتىرعان جاڭا تىڭ يدەيالاردى ناقتى ىس جۇزىندە اسىرۋدىڭ جوسپارىن ۇسىنىپ وتىر.
بۇل قۇجات – قازاق ۇلتتىق مۇددەسىنىڭ ستراتەگييالىق باعىتىن ايقىندايتىن جاڭا يدەولوگييالىق كونتسەپتسييا. ۇلتتى بەلگىلى بىر ارەكەتكە جىگەرلەندىرەتىن, تۇرتكى بولاتىن پرينتسيپتەردىڭ جيىنتىعى.

ايدوس سارىم:
– ەشبىر شىنايى مودەرنيزاتسييا رۋحاني جاڭعىرۋدان تىس جۇرە, جۇرگىزىلە المايتىنى ايدان انىق. بيلىكتىڭ وسىنى تۇسىنىپ, رۋحاني جاڭعىرۋ ماسەلەسىن قولىنا العانى, وسىعان وراي وز قاعي­داتتارى مەن ۇستامدارىن ورتاعا سالعانى قۇپتارلىق شارۋا. وزىنىڭ توڭىرەگىن­دە ماقتاۋ ەمەس, قۇر سوز ەمەس, كىرپىش-كىرپىش ماقالا ەمەس, كەشەندى تالداۋ جۇرگىزىلىپ, ناتيجەسىندە, ناقتى مەم­لەكەتتىك باعدارلا­مالار جاساقتالۋى تيىس.
ەسەسىنە, گۋمانيتارلىق پاندەرگە جاسالعان قاساستىق توقتاتىلىپ, ونى ىسكە اسىرعان شەكپەندىلەر ورىندارىن بوساتۋى قاجەت.
شىنايى رەۆوليۋتسييا – مادەني جانە رۋحاني رەۆوليۋتسييا. شىنايى مودەرنيزاتسييا رۋحانييات پەن سانادان باستاۋ الادى. ەگەر وسى ايتىلعاندى قويىرتپاق قىلماي, جەمساۋعا اينالدىرماي ىسكە اسىرساق – قۇبا-قۇپ.
باقىتجان بۇقارباي:
– پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بو­لاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسى جارييالاندى. «ۇلت ماقتانىشى بىزدىڭ بۇرىنعى وتكەن باتىر بابالارىمىز, داناگوي بيلەرىمىز بەن جىراۋلارىمىز عانا بولماۋى كەرەك. بۇگىنگى زامان­داس­تارىمىزدىڭ جەتىستىكتەرىنىڭ تاريحىنا دا نازار اۋدارۋدى ۇسىنامىن. شىن مانىندە, تاۋەلسىزدىك داۋىرىندە وزىنىڭ ەڭبەگىمەن, بىلىمىمەن, ونەرىمەن وزىپ شىققان قانشاما زامانداستارىمىز بار. ولاردىڭ جۇرىپ وتكەن جولدارى – كەز كەلگەن ستاتيستيكادان ارتىق كورسەتكىش. سوندىقتان ولاردى تەلەۆيزييالىق دەرەكتى تۋىندىلاردىڭ كەيىپكەرىنە اينال­دىرۋىمىز كەرەك. جاستار ومىرگە شىنايى كوزبەن قاراپ, وز تاعدىرلارىنا وزدەرى يەلىك ەتە الاتىن ازاماتتار بولۋى ۇشىن ولارعا ۇلگى ۇسىنۋىمىز كەرەك. قازىرگى مەديا-مادەنيەتتى سۋىرىلا سويلەيتىن «شەشەندەر» ەمەس ومىردىڭ وزىنەن الىنعان شىنايى وقيعالار قالىپتاستىرادى. مۇنداي وقيعالاردى كورسەتۋ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدا­رىنىڭ باستى نىساناسىنا اينالۋى تيىس», – دەگەن جەرى بار ەكەن.

Taلعات قاليەۆ:
– بارلىق ۋاقىتتا دا عىلىم يگىلىكتى ىس بولىپ سانالدى, الايدا ونىڭ كەرى تۇستارى دا بولدى. كەزىندە عالىمدار وتقا قاقتالدى, سيقىرشى دەپ قۋدالاندى, كۇلكىگە ۇشىرادى, كۇمانمەن دە قارادى. بۇل ماماندىقپەن قازىرگى ۋاقىتتا دا ماقتانىپ ارى تابىس كوزى دەپ ايتا المايسىز. بۇل سالا اردايىم زور جانكەشتىلىكتى جانە وز ىسىنە دەگەن شىنايى بەرىلگەندىكتى قالايدى.
قازاق حالقىندا اردايىم عالىمدارعا دەگەن قۇرمەت پەن زەردەلىلىككە ۇمتىلىس بولدى. قۋاناتىنىمىز, پرەزيدەنت ۇلتتىق جاڭعىرۋدىڭ جاڭا تۇجىرىمداماسىنداعى ساپالىق باسىمدىق رەتىندە بىلىمدى باستى ورىنعا قويىپ, الەمدەگى 100 وزىق وقۋلىقتى قازاق تىلىنە اۋدارۋدى ۇسىندى. بۇل دەگەنىمىز, وتاندىق عىلىمدا جاڭا كوكجيەكتەردى اشىپ, بىزدىڭ تىلىمىز جاڭا ساپالى كونتەنت رەتىندە تولىعىپ, جاس دارىندىلارعا جالىن بەرەدى.
جارقىن بولاشاعىمىز, حالقىمىزدىڭ ۇمىتى ينتەللەكتۋال­دى الەۋەتپەن تىكەلەي بايلانىستى بولارىنا, ونىڭ نەگىزگى كۇشى بىلىمدە ەكەندىگىنە سەنەمىن. ونىڭ تۇپ-تامىرى عىلىمعا, كىتاپقا قۇرمەتپەن قاراۋدا جاتىر.


پىكىرلەر

ەرلان سىدىقوۆ,
ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ رەكتورى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى
ۇعا اكادەميگى:

– ەلباسىنىڭ «بولا­شاققا باعدار: رۋحاني جاڭ­عىرۋ» اتتى تۇجىرىم­دا­مالى ەڭ­بەگىنىڭ 12 ساۋىر – عىلىم كۇنى جارييا­لا­نۋىنىڭ رامىزدىك مانى بار. ويت­كەنى دامۋىمىزدىڭ جاڭا كەزەڭىندە, مەملەكەت باس­شىسى ايتقانداي, عىلىم جۇيەسى مەن ناقتىلىق العا شىعادى. وتانداستارىمىز بۇرىنعىنىڭ دا, بۇگىنگىنىڭ دە ەڭ وڭتايلى, تيىمدى تاجىريبەسىن باس­شىلىققا الادى. بۇل رەتتە بىلىم سالاسىنىڭ مىندەتى مەن جاۋاپكەرشىلىگى ارتا تۇسەدى.
باعدارلامالى ەڭبەك از تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 25 جىلدىق بەلەسىنەن كەيىن قوعامنىڭ اقىل-پاراساتىن كەڭەيتۋ مەن ورىستەتۋ ورايىندا جارييا ەتىلگەنىن ايتا كەتكەن ورىندى. كۇنى كەشەگى ساياسي رەفورما مەن ۇشىنشى جاڭعىرۋ تالابى بۇل ويلارعا ايرىقشا سەرپىن بەرەدى. «ماقساتقا جەتۋ ۇشىن بىزدىڭ سانامىز ىسىمىزدەن وزىپ جۇرۋى, ياعني ودان بۇرىن جاڭعىرىپ وتىرۋى تيىس» دەگەن ەلباسى توقتامى – جاڭا قا­زاقستاننىڭ جولىن جانە ۇستانىمىن انىقتايدى.
ماقالانىڭ ساناعا قاتىستى بولىمىندە باسەكەلىك قابىلەت, پراگماتيزم, ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ, ەۆوليۋتسييالىق دامۋ, سانانىڭ اشىقتىعى سىندى كاتەگورييالىق وي-تۇجىرىمداردى تاراتىپ, تارا­زىلاۋىنىڭ وزى – بۇگىنگى سىن-قاتەرلەرگە بەرىلگەن ناقتى جاۋاپ دەپ بىلەمىز. اسىرەسە, اينالادا بولىپ جاتقان الدامشى ەلەس يدەيالار مەن راديكالدى يدەولوگييالاردىڭ قاۋپى قوعامنان رەليزم مەن پراگماتيزمدى تالاپ ەتەتىنى بايىپتى كورسەتىلگەن.
ماڭىزدى ەڭبەكتە تاياۋداعى مىندەتتەردىڭ دە مەملەكەتشىل تۇعىرى ايقىن. الەمدىك ىقپالداستىق باسەكەسىندە لاتىن قارپى نەگىزىندەگى بىرەگەيلىگىمىزدى ساقتاۋ, سانا مەن زەردەگە سەرپىن بەرەتىن وتاندىق وقۋلىقتاردى ازىرلەۋ مەن كلاسسيكالىق وقۋلىقتاردى قازاق تىلىنە اۋدارۋ, ەلدى ارداقتاۋعا, تانىمال ەتۋگە ارنالعان «تۋعان جەر» باعدارلاماسى, ۇلت مادەنيەتىن تانىتۋ ىس-شارالارى, تاريحي جانە زامانداس تۇلعالار تۇعىرىن ايشىقتاۋ, ت.ب. قاداۋ-قاداۋ دۇنيەلەر دال قازىر قوعامعا دا, زامانعا دا اۋاداي قاجەتتىگىن ەل­باسى جانىمەن سەزىنگەنىن ار تۇجىرىمىنان ۇققان­داي­مىز. سوندىقتان دا پرەزيدەنتىمىز مۇنى «بولا­شاق­تى باياندى ەتۋدىڭ تەڭدەسسىز مۇمكىندىگى» دەپ اتادى.


بولات كومەكوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇعا اكادەميگى:

– مەملەكەت باسشىسى­نىڭ بۇل ماقالاسى – ۇلتتىق قۇن­دىلىقتار دامۋى­نىڭ­ با­عىت-باعدارىن ايقىنداپ بەر­گەن ماڭىزدى قۇجات. سە­بەبى, ون­دا بىزدىڭ رۋحاني جاڭ­عى­رۋى­مىزدىڭ نەگىزگى باسىم­­دىق­تارى ناقتى اتاپ كورسەتىلگەن.
قازاقستان – ۇلى دالا ەلى. سوندىقتان بىزدىڭ رۋحىمىز بيىك, مادەنيەتىمىز جوعارى جانە سانامىز دا ەرەكشە دامىعان. الايدا سوڭعى ەكى جارىم عاسىردىڭ ىشىندە سول قۇندىلىقتارىمىز كولەڭكەدە قالىپ كەلدى. تاۋەلسىزدىك العان كۇننەن باستاپ, بىز ونى جاڭعىرتۋعا كوپ كۇش جۇمسادىق. ەندى بۇل با­عىتتاعى جاۋاپكەرشىلىكتىڭ سالماعى ارتىپ, ۇلتتىق سانامىزدى قايتا تۇلەتەتىن كەز جەتتى. ەلباسى «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسى ارقىلى بارشا قازاقستاندىقتى وسى جولدا كۇش بىرىكتىرۋگە شاقىرىپ وتىر.
قازىر دامۋدىڭ جىلدامدىعى ارتىپ, زامان وزگەرگەن شاق. سوندىقتان بىز دە سوعان ساي ىلگەرى جىلجۋىمىز كەرەك, جاقسى باعىتتا وزگەرۋىمىز كەرەك جانە ونىڭ بارى ات ۇستىندە, توقتاۋسىز تۇردە جۇزەگە اسۋى تيىس. تاريحي سانامىزدى جاڭعىرتۋ ارقىلى بىز مەملەكەتتىگىمىزدىڭ ىرگەتاسىن بەكىتەمىز. تۇپتەپ كەلگەندە, مۇنىڭ بارى بايتاق دالامىزدى ساقتاپ, كەلەشەك ۇرپاققا باسەكەگە قابىلەتتى, دامىعان قازاقستاندى قالدىرۋ ۇشىن جاسالىپ وتىر.
پرەزيدەنت وز ماقالاسىندا تاريحي جاعدايلارعا ەرەكشە مان بەرگەن. سونىڭ ىشىندە حالقىمىزدىڭ جازۋ-سىزۋى دا نازاردان تىس قالماعان. اتاپ ايتقاندا, لاتىن الىپبيىنىڭ ماڭىزى, ونىڭ قازىرگى تاڭداعى تەرەڭ لوگيكاسى انىق كورسەتىلگەن. قازىر بۇكىل الەمنىڭ اعىلشىن تىلىن ۇيرەنۋگە دەگەن تالپىنىسىن, الەمدىك اقپاراتتىڭ 80 پايىزعا جۋىعى وسى تىلدە تارايتىنىن ەسكەرىپ, بىزگە دە تەزدەتىپ لاتىنشاعا كوشۋدى قولعا الۋىمىز كەرەك. سول ارقىلى اعىلشىن تىلىن تەز ۇيرەنۋگە وڭ قادام جاسايمىز. سونداي-اق وزىمىزدىڭ تاريحي تۇلعالارى­مىزدى الەمگە تانىتۋدا دا لاتىن الىپبيىنىڭ بەرەرى مول. تاريحي سانانىڭ جاڭعىرۋى دەگەنىمىز – وسى. وسىنداي اۋقىمدى مىندەتتەردى ارقالاعان ماقا­لانىڭ مازمۇنى وتە قۇندى, كوزدەگەن مەجەسى كوڭىلگە قونىمدى دەپ باعا بەرەر ەدىم.


قارجاۋباي سارتقوجاۇلى,
فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, تۇركىتانۋشى عالىم:

– ەلباسىنىڭ «بولا­شاق­قا باعدار: رۋحاني جاڭ­ع­ىرۋ» ماقالاسىن وقىپ شى­عىپ, ەرەكشە اسەر ال­دىم. سەبەبى, دال قازىرگى كەز­دە بىزدىڭ قوعامعا وسىن­داي باتىل باستامالار اۋاداي قاجەت. بۇل پرە­زيدەنتىمىزدىڭ ويىنا بىر كۇندە كەلە قالعان دۇنيە ەمەس. سوناۋ ازاتتىقتىڭ اق تاڭى اتقان كۇننەن باستاپ ساناعا سالماق تۇسىرگەن, ەندى عانا تولعاعى جەتىپ جارىققا شىققان سوزدەر ەكەنى انىق. سوندىقتان دا بۇل ماقالادان جۇرەكتىڭ ۇنى ەستىلەدى.
ماقالادا مەملەكەت باسشىسى لاتىن قارپىنە كوشۋ ماسەلەسىنە كەڭىنەن توقتالعان. قاراپ تۇرساڭىز, بىر الىپبيدەن ەكىنشىسىنە اۋىسۋ وڭاي شارۋا ەمەس. ول – تۇتاس قوعامدى, مەملەكەتتىڭ ار ازاماتىن قامتيتىن وتە اۋىر پروتسەسس. سوندىقتان ونىڭ قاۋىپتىلىگى دە اردايىم نازاردا تۇرۋى تيىس. سوعان قاراماستان, لاتىنشاعا وتەتىن ۋاقىتتىڭ جەتكەنىن ايتقان ەلباسى بۇل جۇمىستىڭ رەت-رەتىمەن جۇزەگە اسۋى تيىس ەكەنىن جەتكىزەدى.
جالپى, كەز كەلگەن دامىعان مەملەكەت, نەگىزىنەن, ەكى بايلىققا ەرەكشە نازار اۋدارادى. ولار ماتەريالدىق جانە رۋحاني بايلىق. جاسىراتىنى جوق, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا بىز كوبىنە العاشقىسىنا كوڭىل بولىپ, ەكىنشىسى ەلەنبەي قالعانداي كۇيدە تۇردى. وسى كەلەڭسىزدىكتى جويۋ ۇشىن مىناداي شەشىمگە كەلۋ مەملەكەت باسشىسىنىڭ تەرەڭنەن ويلايتىنىن, ار ىستى وز ۋاقىتىندا ورىندايتىنىن تاعى بىر دالەلدەدى. ەندى ونى ساتتى جۇزەگە اسىرۋ بىز بەن سىزدىڭ باستى مىندەتىمىز بولۋى كەرەك.
وز باسىم بۇكىل تۇركى الەمىنە ورتاق, وسىدان 2-3 مىڭ جىل بۇرىنعى قۇندىلىقتاردى زەرتتەپ جۇرگەندىكتەن, لاتىن الىپبيىنە كوشۋدى ايرىقشا قۋانىشپەن قابىلدادىم. قازىردىڭ وزىندە وسى باعىتتاعى توم-توم بولعان ەڭبەكتەرىمىز جارىققا شىقپاي, قولجازبا كۇيىندە تۇر. ەندى سولاردى جارييالاۋعا جول اشىلادى دەپ سەنەمىز.

تىلەگەن سادىقوۆ,
ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ تاريح فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور:

– بۇگىنگى الماعايىپ زاماندا تەك ەكونوميكالىق تۇرعىدا عانا دامىپ قوي­ماي, ۇلتتىق رۋحاني بول­مىستىڭ ساقتالۋىنا دا اسا مان بەرۋ كەرەك. ەلباسىنىڭ ماقالاسىندا وسىعان باعىت بەرەتىن, كوزدەگەن ماقساتقا جەتۋدىڭ جولىن ايقىندايتىن نەگىزگى تەتىكتەر انىق كورسەتىلگەن. سوندىقتان بىز – قازاق عالىمدارى ەرەكشە قۋانىشپەن قابىل الدىق.
جالپى, كەز كەلگەن قوعامنىڭ رۋحاني ۇستىنسىز العا جىلجۋى مۇمكىن ەمەس ەكەنى تاريحتان بەلگىلى. وسىعان دەيىن دە بىزدىڭ بۇل سالاداعى جەتىستىكتەرىمىز از بولعان جوق. اسىرەسە, تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى قاراي ۇلتتىق سانانى جاڭا تۇعىرعا كوتەرۋ ماقساتىندا كوپتەگەن ىس-شارالار جۇزەگە اسىرىلدى. سونىڭ ىشىندە «مادەني مۇرا», «حالىق – تاريح تولقىنىندا» باعدارلامالارىن ەلباسى وز ماقالاسىندا ەرەكشە اتاپ وتكەن.
ەندى زاماننىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى رۋ­حانيياتىمىزدى دا جاڭعىرتاتىن كەز كەلدى. وسى تۇرعىدا مەملەكەت باسشىسى بىلىمگە, ۇلتتىق ساناعا, مادەنيەتكە, گۋمانيتارلىق سالاعا ايرىقشا كوڭىل بولىپ وتىر. سەبەبى, ولار ادامنىڭ تۇلعا رەتىندە قالىپتاسۋىندا ماڭىزدى رولگە يە.

كەڭشىلىك تىشحانۇلى,
ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ دىنتانۋ كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى:

– ەلباسىنىڭ اۋقىمدى ما­قالا­سىندا ۇلتتىق يدەو­لو­گييا­نىڭ, رۋحاني جاڭ­عىرۋ­دىڭ ماڭىز­دى تەتىكتەرى قاراس­تىرىل­عان. سونىڭ ىشىندە مەنىڭ ەرەكشە نازارىمدى اۋدارعانى – ۇلتتىق كودتى ساقتاۋ ماسەلەسى. قازىرگىدەي جاھاندانۋ جاعدايىندا وزىمىزدىڭ ۇلتتىق بوياۋىمىزدى ساقتاي وتىرىپ, الەمنىڭ ەڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋ بىزدىڭ ماقساتىمىز بولۋى تيىس. سەبەبى, بۇگىندە الەمدى الاڭداتىپ وتىرعان لاڭكەستىك قاقتىعىستارعا سول ۇلتتىق بولمىسىمىز ارقىلى توتەپ بەرە الامىز.
شىن مانىندە, بۇكىل جاھانعا زاردابىن تيگىزگەن تەرروريزم قازاقستانعا دا وز قاۋپىن توندىرىپ تۇر. ونىڭ الدىن الۋ ۇشىن ۇلتتىق-رۋحاني قۇندى­لىق­تارىمىزدى قايتا جاڭعىرتىپ, سالت-داستۇرلەرىمىزدى وركەندەۋدىڭ وزەگى ەتىپ الۋىمىز كەرەك. وسى ورايدا ەلباسى وزىنىڭ ماقالاسىندا «مادەني مۇرا» سيياقتى ماڭىزدى مەملەكەتتىك باعدارلامالارعا باسىمدىق بەرۋى كەرەكتىگىن اتاپ وتكەن.
مەملەكەت باسشىسى ەرەكشە اتاپ كورسەتكەن تاعى بىر جايت – لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ماسەلەسى. بۇل – بۇگىنگى قازاق قوعامىنا تىڭ سەرپىن بەرەتىن كەڭ اۋقىمدى جوبا. ويتكەنى تىلدىڭ تاۋەلسىزدىگى ۇلتتىڭ رۋحاني جەتىلۋىنە ايتارلىقتاي مول سەپتىگىن تيگىزەدى. وسى رەتتە لاتىن الىپبيىنىڭ الار ورنى ەرەكشە ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. سول ارقىلى بىز, الەمدىك ۇدە­رىسكە, تەحنولوگييا تىلىنە, تۇتاس تۇركى الەمىنە جاقىن­داي تۇسەمىز. وسىلايشا, الەمدىك دەڭگەيدەگى ساباق­تاس­تىعىمىز نىعايا تۇسپەك. سوندىقتان ەلباسى كوتەرگەن وسى تىڭ ماسەلەلەردىڭ ۇشىنشى جاڭعىرۋدى باستاپ كەت­كەن قازاقستان سيياقتى ەل ۇشىن ماڭىزى اسا جوعارى.
قىسقاشا ايتقاندا, تاريحىمىز بەن قازىرگى كۇنىمىزدى, بۇگىنىمىز بەن بولاشاعىمىزدى ساباقتاس­تى­را بىلسەك, رۋحاني تۇتاستىعىمىز بەن تىنىش­تى­عى­مىز­دىڭ نەگىزى بەكي تۇسەدى. سول ارقىلى بىز الەم ەل­دە­رىن ىشتەن ىدىراتىپ وتىرعان تەرروريزمدى تۇبىرى­مەن جويىپ, وز بولمىسىمىزدى ساقتاپ قالا الامىز.

دوساي كەنجەتاەۆ,
فيلوسوفييا جانە تەولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور:

– ەلباسىنىڭ ماقالا­سىن سان عاسىرلار بويى ۇلتتىق بولمىسىمىزدى جو­عالتپاي, تاريحي سانا­مىزدى قايتا قالىپتاستىرۋ جولىن­داعى باعىت-باع­دارى­مىزدى ايقىنداعان بيىك بەلەس دەپ قابىلدادىم. سەبەبى, قازاقستان سيياقتى جاس مەملەكەت ۇشىن قازىرگى جاھاندانۋ جاعدايىندا ۇلتتىق كودتى ساقتاۋدىڭ ماڭىزى زور. وسىنى ەسكەرگەن مەملەكەت باسشىسى رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ تىڭ تەتىكتەرىن ۇسىنىپ وتىر. سوندىقتان مەن بۇل باستامانى جۇزەگە اسىرۋ تاۋەلسىزدىكتىڭ كەلەسى شيرەك عاسىرىنداعى بارشامىزدىڭ باستى مىندەتىمىز دەپ بىلەمىن.
تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ىرگەتاسىن قالاپ, ونىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىن نەگىزدەگەن ەلباسىنىڭ بۇل ماقالاسى ونىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ نەگىزىن قالاۋشى تۇلعا ەكەنىن تاعى بىر ايشىقتاي تۇستى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ لاتىن الىپبيىنە كوشۋ تۋرالى باستاماسىن بۇكىل تۇركى دۇنيەسىنىڭ تۇتاستىعىن نىعايتۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى قادام دەپ سانايمىن. ەندى ەلىمىزدەگى عىلىم مەن بىلىم جاڭا قارقىندا, تىڭ باعىتتا داميتىن بولادى. سوندىقتان رۋحاني جاڭعىرۋعا باستاعان قۇجاتتى ۇلكەن جەتىستىكتەر مەن جەڭىستەرگە جاسالعان بەتبۇرىس دەپ بىلەمىن.

جانەركە راحمان,
ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ-دىڭ 1-كۋرس ستۋدەنتى:

– قازىرگى تاڭدا قا­زاق­ستان حالقى الەم جۇرت­شى­لىعى سيياقتى جاڭا تاريحي ۇدەرىستىڭ تابالدىرىعىندا تۇر. قوعامنىڭ اردايىم دامۋ ۇستىندە بولاتىندىعىن ەسكەرە وتىرىپ, ونىڭ ەكى باعىتتا: پروگرەستى جانە رەگرەستى سيپاتتا جۇرەتىن­دىگىن ەستەن شىعار­ماعانىمىز ابزال. سونىمەن, قوعامنىڭ ىلگەرى باعىتتا جىلجىپ, الدىڭعى قاتارلى دامىعان, بىرتۇتاس, الپاۋىت مەملەكەت بولۋى ۇشىن نە ىستەۋىمىز كەرەك? مەنىڭشە, بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىن ەلباسىمىزدىڭ ماقالاسىنان تابا الامىز.
مەملەكەت باسشىسى وندا ۇلتتىق رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ باسىمدىقتارىن اتاپ كورسەتەدى. مەملەكەتتىڭ ۇزاق ۋاقىت ومىر سۇرىپ, تامىرىن تاريح كاتپارلارىنا تەرەڭىنەن جىبەرىپ, التىن ارىپپەن, وشپەستەي ەتىپ اتىن قالدىرۋ ۇشىن, ەڭ الدىمەن بىرتۇتاس ۇلتتىق سانانى كا­لىپ­تاستاستىرۋىمىز قاجەت. الەمدى شارپىعان جاھاندانۋ كەزەڭىنىڭ تالاپتارىن ۇلتىمىزدىڭ مەنتاليتەتىمەن قيىستىرا وتىرىپ, ۇلتتىق كودىمىزدى ساقتاپ, وز بولمىسىمىزدى جو­عالتپاۋىمىز كەرەك. بۇل تۇرعىدا «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىنىڭ كوتەرگەن جۇگى اۋىر.
قالىبەك قۇلشار,
ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ-دىڭ 1-كۋرس ستۋدەنتى:

– مەملەكەت باسشى­سى­نىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىن ەلىمىزدىڭ جاس­تار قاۋىمى دا ەرەكشە قۇلشىنىسپەن قابىل الدى. وز باسىم ۇلتتىڭ رۋحانييات­تىڭ جاڭعىرۋى باستال­عا­نىنا ەرەكشە قۋانىشتىمىن. سەبەبى, بۇگىنگىدەي جاھاندانۋ جاعدايىندا بۇل باستامانىڭ ماڭىزى ەرەكشە.
بىرتۇتاس ۇلت رەتىندە ۇلتتىق سانانىڭ قالىپ­تاسۋى, سونىڭ نەگىزىندە ۇلتتىق كودتى ساقتاۋ, باسەكەگە قابىلەتتى بولۋ, بىلىم مەن عىلىمعا ايرىقشا مان بەرۋ سيياقتى باسىمدىقتار ەلباسىنىڭ ماقالاسىندا ايرىقشا اتاپ كورسەتىلگەن. ونىڭ بارلىعى بىزگە, ياعني ەل جاستارىنا ارنالعان. سوندىقتان ەلدىگىمىزدى نىعايتۋعا باعىتتالعان ماڭىزى جوعارى قۇجاتتا كورسەتىلگەن مىندەتتەردى ورىنداۋعا ەلىمنىڭ پاتريوتى رەتىندە بار كۇش-جىگەرىمدى جۇمسايمىن.

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*