استانا كەلىسسوزدەرىنىڭ قاجەتتىلىگى ارتا تۇستى

1267
0
بولىسۋ:

جاقىندا سيريياداعى جاعدايدىڭ ورشۋىنە بايلانىستى ەلىمىزدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى الاڭداۋشىلىعىن بىلدىردى. سىم-نىڭ رەسمي مالىمدەمەسىندە: «قازاقستان جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىنىڭ كەز كەلگەن قولدانۋىن امورالدى, ادامگەرشىلىككە جات جانە ادامشىلىق قاعيداتتارىنا قايشى ارەكەت رەتىندە ۇزىلدى-كەسىلدى ايىپتايدى. بۇل فاكتى بويىنشا كىنالىلەردى جاۋاپقا تارتۋ ۇشىن بۇۇ اياسىندا حالىقارالىق جان-جاقتى وبەكتيۆتى جانە ادىل تەرگەۋ جۇرگىزۋدى قاعيداتتى تۇردە ماڭىزدى دەپ سانايمىز» دەلىنگەن. 

سىم-نىڭ ۇستانىمىن وتاندىق ساراپ­شىلار دا قولدايدى. بۇل جەردە بىرىككەن ۇلت­تار ۇيىمى اياسىندا ادىل تەرگەۋ جۇر­گىزىلىپ, كىنالىلەردى انىقتاۋدان بولەك, سي­ريياداعى قاقتىعىسقا قاتىسۋشى تاراپ­تار­دى استانا پروتسەسى شەڭبەرىندە ديا­لوگقا شاقىرىپ, تاتۋلاستىرۋ ۇشىن تىكەلەي كەلىسسوزدەردى جالعاستىرۋدىڭ ماڭىزى ارتا تۇسۋدە. ساراپشىلاردىڭ ويىنشا, اقش-تىڭ سيرييانىڭ اۋە بازاسىنا قارسى جا­سال­عان سوققىلارى ۆاشينگتونداعى جاڭا اكىم­شىلىكتىڭ تاياۋ شىعىستاعى, اسى­رەسە, سي­ريياداعى گەوساياسي پروتسەستەرگە وز ىق­پالىن ساقتاپ قالۋعا مۇددەلىلىگىن كور­سەتۋدە. ەكىنشى جاعىنان, ساياساتتانۋشىلار 5-6 جىلدان بەرى سوزىلىپ كەلە جاتقان سي­رييا داعدارىسىنىڭ قالىپقا تۇسە باس­تاعان ساتىندە كەنەتتەن اۋە سوققىلارىنىڭ جۇزەگە اسۋىن كۇتپەگەن جاعداي دەپ باعالاپ وتىر. سەبەبى, سيرييا اراب رەسپۋبليكا­سى­نىڭ ۇكىمەتى مەن قارۋلى وپپوزيتسييالىق توپ­تار اراسىندا 2016 جىلعى 30 جەل­توق­ساندا كۇشىنە ەنگەن سوعىس ارەكەتتەرىن د­و­عارۋ رەجيمىن ساقتاۋ مەن نىعايتۋ كە­لىسىمىنەن بولەك, جەنەۆا مەن استانا كە­لىسس­وزدەرىندەگى ۋاعدالاستىقتارىنا قاۋىپ تونۋدە. تىپتى سوڭعى وقيعالاردان كەيىن سيرييا وپپوزيتسيياسىنىڭ وكىلدەرى استانا كەلىسسوزدەرىنە قاتىسپايتىندىقتارىن جەت­كىزىپ ۇلگەردى. بىراق مۇنىڭ وزىن ساراپ­شىلار تىعىرىققا تىرەيتىن جول دەپ باعا­لايدى. تۇپتەپ كەلگەندە, سيرييا داعدارىسى – تەك تاياۋ شىعىستىڭ عانا ماسەلەسى ەمەس, بۇل iرi الپاۋىت مەملەكەتتەر تەكەتىرەسكەن الەم­دىك قاۋىپسىزدىككە نۇقسان كەلتىرۋ ىق­تي­مالدىلىعى جوعارى جانجالعا اينالىپ بارا­دى. بۇل تۇستا شيەلەنىسكەن جاعدايدى شە­شۋدىڭ بار امال-ارەكەتتەرىن قاراس­تىرۋعا بارلىق الەم ەلدەرى مۇددەلى بولۋى تيىس.

جۇمابەك سارابەكوۆ,
الەمدىك ەكونوميكا جانە ساياسات ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى:

بەيبىت كەلىسسوزدەردى جالعاستىرۋ كەرەك

– مۇندا استانا كەلىسسوزدەرىنىڭ ما­ڭىز­دى­لىعىنان گورى, ونىڭ قاجەتتىلىگى ارتا تۇسۋدە. بۇگىنگى تاڭدا سيريياداعى قاقتىعىس ۋشىعىپ بارادى. ەگەر كەلىسىمگە كەلمەسەك, وندا اقش پەن رەسەي, ياعني ەكى الپاۋىت ەل اراسىنداعى كيكىلجىڭ اسكەري قاقتىعىسقا دەيىن ۇلاسىپ كەتۋى مۇمكىن. مۇنداي ۇلكەن قاۋىپ بار. بۇل وز كەزەگىندە الەمدىك قاۋىپ­سىز­دىككە نۇقسان كەلتىرەدى.
قازىرگى تاڭدا اقش سيريياعا قارسى اۋە سوققىلارىن جاساعاننان كەيىن قاقتى­عىسقا قاتىسىپ جاتقان كۇشتەردىڭ ارا­سىن­داعى جاعداي قاتتى وزگەردى دەپ ايتا المايمىز. بۇل بىر رەتتىك اسكەري وپەراتسييا بولىپ وتىر. ۆاشينگتوننىڭ ۇستانىمى بويىنشا, اۋە سوققىلارى اسادتىڭ اسكەرى حيمييالىق قارۋدى قولدانعاننان كەيىن جۇزەگە اسقان جازا دەپ باعالاپ وتىر. بىراق سيرييانىڭ اس­كەري قىزمەتتەرى حيمييالىق قارۋدى قول­دا­ندى ما, جوق پا? بۇۇ اياسىندا قاي تاراپ­تىڭ حيمييالىق قارۋدى قولدانعانىن انىق­تا­ۋىمىز كەرەك. تاعى بىر بەلگىسىز جايت, بۇل اۋە سوققىلارىنان كەيىن امەريكالىق تاراپ تاعى قانداي دا بىر اسكەري قيمىلدارعا بارا ما? سوندىق­تان قازىرگى تاڭدا قاقتىعىس جاڭا كەزەڭگە ەنىپ جاتىر. بەلگىسىزدىك باسىم. بۇرىن بىز سيرييا قاقتىعىسى وزىنىڭ سوڭىنا جاقىن­داپ كەلە جاتىر دەپ وي­لاي­تىنبىز, بىراق اقش-تىڭ سوق­قى­لارىنان كەيىن قاق­تىعىس جاڭا كەزەڭگە ەندى دەۋگە نەگىز بار.
سوندىقتان ساراپشىلار ايتىپ وتىر­عان باستى يدەيا – كەلىسسوزدەرگە دەگەن قاجەت­تىلىك ارتۋدا. بۇل رەتتە استانا ديپ­لوماتييالىق كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ بويىنشا وز قىزمەتىن ۇسىنىپ كەلەدى. وكىنىشكە قاراي, حيمييالىق قارۋدى قولدانۋ فاكتىسى بەيبىت كەلىسسوزدەرگە زييانىن تيگىزۋدە. بۇل جەردە بىز استانانى ديالوگ الاڭى رەتىندە الى دە ۇسىنامىز. بۇل ورايدا قازاقستان الەمدىك قاۋىمداستىق الدىندا سيرييا قاقتىعىسىنا قاتىسى بار اقش نە رەسەي بولسىن, بارلىق مەملەكەت­تەردى بارىنشا جاۋاپكەرشىلىككە شاقىرىپ وتىرعانى انىق. ولار الەمدىك قاۋىپسىزدىك الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى تۇسىنۋى كەرەك. بۇل جەردە ماڭىزدى ەكى قۇرال – جەنەۆاداعى كەلىس­سوز­دەر مەن استاناداعى كەلىسسوزدەر دەر ەدىم. بۇل كەلىسسوزدەردى بارىنشا ارى قا­راي جالعاستىرۋىمىز كەرەك.

راسۋل جۇمالى,
ساياساتتانۋشى:

جاعدايدىڭ بەيبىت جولمەن شەشىلۋى نەعايبىل

– سيريياداعى جان­جالدىڭ ۋشى­عىپ بارا جاتقا­نى­نا 6 جىلدىڭ ماڭا­يى بولدى. 2011 جى­لى بۇل ەلدە, الدىمەن, رەۆوليۋتسييا ورىن الدى, سودان كەيىن ازاماتتىق سوعىس­قا ۇلاسىپ كەت­تى. سيرييا – سوعىس جاعدا­يىن­دا وتىرعان مەملەكەت. بىراق سوڭعى بىر, بىر جارىم جىلدا وركەنيەتتى تۇردە كە­لى­سۋ­گە بولا ما دەگەن ۇمىت وتى پايدا بول­عان ەدى. جەنەۆا مەن كايردەگى كەلىس­سوز­دەر­دەن كە­يىن, سونىمەن قاتار استانادا وتكەن كەلىس­سوز­دەردەن كەيىن بارىمىز ۇمىتتەنە باستاعان ەدىك. دەسە دە, سوڭعى شيەلىنىس پەن وعان باتىس­تىڭ بەلسەنە ارالاسقانى, سوعىس جاع­­دايىندا وتىرعان مەملەكەتكە بىرىنشى رەت وسىنشاما اۋقىمدى كۇشتىك ارەكەت­تەر­دى زىمىران ارقىلى قولدانعان اقش-تىڭ ارەكەتتەرى مەن جالپى باسقا دا مەملەكەت­تەر­­دىڭ بۇعان قاتىستى كوزقاراسىن ساراپ­تا­عان كەزدە جاعدايدىڭ رەتتەلۋىنە كۇمان كوپ.
ارينە, جانجالدىڭ وركەنيەتتى تۇردە شەشىلۋىنە بۇعان دەيىن دە كوڭىل بولىنگەن بولاتىن. قازىرگى جاعدايدا مۇنىڭ مۇمكىن­دىك­تەرى, تىپتەن, جويىلعان سيياقتى. سەبەبى, نە­گىزگى بىتىمگەرشىلىك مۇمكىندىگى بار مەم­لە­­كەت­تەر – رەسەي, تۇركييا, ەۋروپا مەن اقش, بۇعان دەيىن كەلىسپەسە دە, ورتاق ەرە­جە­لەر جايىن مويىنداپ كەلگەن بولا­تىن. بۇل تۇستا ورتاق ارەكەتتەر جاسا­يىق نەمەسە بىر-بىرىمىزگە قارسى تۇرمايىق دەگەندەي كەلىسىمدەر بولعانى انىق. سوڭعى وقيعادا زىمىراندار اتقى­لان­عاننان كەيىن مۇنداي ىمىرا مۇلدەم جويىلدى دەي الامىز. اسىرەسە, رەسەيدىڭ بۇل جەردەگى مۇمكىندىك­تە­رى ودان ارى شەكتەلە تۇستى. سەبەبى, بۇعان دە­­يىن ونىمەن وداقتاس بوپ كەلگەن تۇركييا كەرى بۇرىلىپ, اقش-تى قولداپ شىقتى. ەن­­دىگى كەزەكتە ەكىنشى ىرى وداقتاسى – قى­تاي بۇل ماسەلەدە رەسەيدى قولداپ وتىرعان جوق. كەرىسىنشە, اقش-تى قولداعانداي بول­دى. قالاي بولعاندا دا, الەم ەلدەرىنىڭ با­تىس كوا­ليتسيياسىن قولداپ جاتقانى باي­قا­­لادى. قازىرشە رەسەي يرانمەن بىرگە بىر ۇس­تا­نىمدا قالىپ وتىر. سوندىقتان ونىڭ جا­­قىن ارادا بەيبىت جولمەن شەشىلۋى نە­عاي­بىل.
سوڭعى وقيعالاردان كەيىن سيريياداعى جاعداي ودان ارى ۋشىعا تۇستى. بالكىم, ال­دى­مىزداعى اپتالار مەن ايلاردا بىزدىڭ كورەتىنىمىز – بۇل تەكەتىرەستىڭ بۇدان دا ۋشى­عۋ ىقتيمالدىلىعى. ەڭ قورقىنىش­تى­سى, بۇل جاعداي تەك سيرييامەن شەكتەل­مەي, بالكىم, كەڭىرەك اۋقىمعا جايىلىپ كەتە مە دەگەن كۇدىك بار.

كامشات تاسبولات

 

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*