ۇلتتىڭ ۇلاعاتتى ۇستانىمى

1936
0
بولىسۋ:

 پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسىنان كەيىن سوز العان پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى – مەملەكەتتىك بيلىك تارماقتارى اراسىندا وكى­لەت­تىك­تەردى قايتا بولۋ ماسەلەلەرى جو­نىن­دەگى جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى ا.جاقسىبەكوۆ «قر كونستيتۋتسيياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭىنىڭ جوباسىندا ۇسىنىلىپ وتىرعان وزگەرىستەردىڭ مان-جايىن پارلامەنت دەپۋتاتتارىنا تۇسىندىرىپ بەردى.  
ونىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەت باسشىسى پارلامەنت قاراۋىنا تاپ­سىرعان زاڭ جوباسىندا «ازا­ماتتاردىڭ كوپشىلىگى قول­دايتىن ۇسىنىستار ەسكەرىلىپتى».
– ۇكىمەتتى قالىپتاستىرۋ كەزىندە ماجىلىستىڭ رو­لىن كەڭەيتۋ, سونداي-اق پار­لامەنتتىڭ ۇكىمەت پەن ونىڭ مۇشەلەرىنىڭ قىزمەتىن باقىلاۋ وكىلەتتىكتەرىن كۇشەيتۋ ۇسى­نىلادى. حالىققا ۇندەۋىندە مەملەكەت باسشىسى بيلىكتىڭ بارلىق تارماعى تيىمدى ارى جاۋاپتى جۇمىس جاساۋى ۇشىن, سونداي-اق ولاردىڭ اراسىندا تيىستى تەڭگەرىم مەن قارسى سالماقتاردى قۇرۋ ۇشىن وسىنداي قادامعا بارىپ وتىرعانىمىزدى اتاپ كورسەتتى, – دەدى ادىلبەك جاقسىبەكوۆ.
ۇسىنىلىپ وتىرعان كونس­تيتۋتسييالىق وزگەرىستەر پارلامەنت­تىڭ رولىن ارتتىرۋعا باعىتتالادى. وسى ورايدا ۇكىمەت قۇرامىن قالىپتاستىرۋدىڭ كەلەسى تارتىبى كوزدەلىپ وتىر: پرەمەر-مينيستر پار­لامەنت ماجىلىسىمەن كەڭەسكەن سوڭ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ اتى­نا ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ كانديداتۋ­رالارى تۋرالى ۇسىنىس ەنگىزەدى. ەلەڭ ەتكىزگەنى سول, زاڭ جوباسى بويىنشا پرەزيدەنت تەك ەكى مينيستردى عانا وزى تاعايىنداي الادى ەكەن.
«تەك سىرتقى ىستەر جانە قورعانىس مينيسترلەرىن عا­نا پرەزيدەنت وز بەتىنشە تا­عايىن­دايدى» دەدى پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى. راس, كەيبىر دەپۋتاتتار وسى تۇرعىدا زاڭ جوباسىنا تول وزگەرىستەرىن قوسىپ, ىشكى ىستەر مينيسترىن دە پرەزيدەنت-جوعارعى باس قولباسشى دەربەس تاعايىندايتىن نورما ەنگىزبەك نيەتتە. سەبەبى, ۇلتتىق ۇلان اسكەرلەرى وسى ۆەدومستۆوعا قارايتىنى مالىم.
تاعى بىر تۇعىرلى وزگەرىس بار: ۇكىمەت ەندى جاڭادان ساي­­لانعان قازاقستان پرە­زيدەنتىنىڭ الدىندا ەمەس, جاڭا­دان سايلانعان پارلامەنت ماجىلىسىنىڭ الدىندا وز وكىلەتتىگىن دوعارادى.
«بيلىك تارماقتارىنىڭ تيىم­دىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ۇكى­مەتتىڭ پارلامەنت پالاتا­لارىنا ەسەپتىلىگى جانە سو­لار تاراپىنان باقىلاۋعا الىنۋى تەتىكتەرى كۇ­شەيتىلەدى. كونستيتۋتسييانىڭ 64-بابىنىڭ 2-تارماعىندا ۇكىمەت وز قىزمەتىندە پرە­زيدەنت جانە پارلامەنت الدىندا جاۋاپتى دەپ بەكىتۋ ۇسىنىلادى. كونس­تيتۋتسييانىڭ 67-بابىنىڭ 4-تارماقشاسىنىڭ جاڭا رە­داكتسيياسىنا سايكەس, پرەمەر-مينيستر ۇكىمەت قىز­مەتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى جانە اسا ماڭىزدى شەشىمدەرى تۋرالى تەك پرەزيدەنتكە عانا ەمەس, سونداي-اق پارلامەنتتىڭ قوس پالاتاسىنا دا بايانداۋعا مىندەتتەلەدى.
ا.جاقسىبەكوۆ تاعى بىر پرينتسيپتى جايتقا توقتالدى. اتا زاڭنىڭ 57-بابىنىڭ قولدانىستاعى 6-تارماقشاسى بويىنشا ماجىلىس نە سەنات قانداي دا بىر مينيستردىڭ ەسەبى ۇناماسا, كوپشىلىك داۋىسپەن سول ۇكىمەت مۇشەسىن قىزمەتتەن بوساتۋ تۋرالى پرەزيدەنتكە وتىنىش جاساي الادى. بىراق وز كەزەگىندە بۇعان مەملەكەت باسشىسى قارسىلىق بىلدىرىپ, ۆەتو قويىپ تاستاۋى مۇمكىن. ونداي جاعدايدا بۇل ماسەلەگە تەك جارتى جىلدان كەيىن ورالا الادى.
ال كونستيتۋتسييالىق رە­فورما ناتيجەسىندە, بۇل باپ تۇبەگەيلى تۇردە وزگەرۋدە. جاڭا زاڭ جوباسىنا سايكەس, مينيستردىڭ وز قىزمەتىندەگى ەسەبىن تىڭداۋ قورىتىندىسىندا, ماجىلىس نە سەنات وز دەپۋتات­تارىنىڭ جالپى سانىنىڭ كوپشىلىك داۋسىمەن, رەسپۋبليكا زاڭدارىن ورىنداماعان ۇكىمەت مۇشەسىن قىزمەتتەن بوساتۋ تۋرالى ەل پرەزيدەنتىنە وتىنىش جاساۋعا حاقىلى بولادى. بۇل جاعدايدا ەندى مەملەكەت باسشىسى ەش سوزگە كەلمەي, ول مينيستردى بىردەن ورنىنان الىپ تاستايدى.
وسىنداي كۇرت وزگەرىستى كۇتپەسە كەرەك, بىرقاتار قالاۋلىلار ونى سەسكەنە قابىلدادى. «بۇل وكىلەتتىك ۇكىمەت جۇمىسىنىڭ تۇراق­تىلىعىنا نۇقسان كەلتىرمەي مە?» دەپ سۇرادى سەناتور س.ەرشوۆ.
– ۇكىمەت جۇمىسىنىڭ تۇ­راق­­تىلىعىنا دەپۋتاتتاردىڭ الاڭ­داۋشىلىق بىلدىرۋى – سىزدەر وسى نورماعا وتە جاۋاپتى قارايسىزدار جانە بىرىنشى كەزەكتە, ەل مەن مەم­لەكەت مۇددەسىن نازارعا الاسىزدار دەگەن سەنىم تۋعىزادى! – دەدى ادىلبەك جاقسىبەكوۆ.
ونىڭ حابارلاۋىنشا, بۇل تۇزەتۋ جۇمىس توبىنىڭ وتىرىسىندا دا بىراز پىكىرتالاس تۋعىزىپتى, وعان قاتىسۋشىلار «تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىن, جوعارعى كەڭەستىڭ مەملەكەت باسشىسى مەن ەل ۇكىمەتىنە تەرەڭ رەفورمالار باستاۋعا مۇمكىندىك بەرمەگەنىن» ەسكە تۇسىرىپتى.
– بىراق بۇل جاڭالىق پار­لامەنتتىڭ رولىن نى­عايتۋعا با­عىت­تالىپ وتىر. قالاۋلىلار پار­لامەنتتىڭ ۇكىمەتكە, مينيسترگە ىقپال ەتەر تەتىكتەرىنىڭ ازدىعىنا قىنجىلىس بىلدىرىپ تۇرادى. ارينە, ۇكىمەت مۇشەلەرىن ورنى­نان كەتىرۋ تۋرالى ماسەلە بەكەر كوتەرىلمەيدى. بۇل يدەيانى پا­لا­تا دەپۋتاتتارىنىڭ باسىم كوپ­شىلىگى – ۇشتەن ەكىسى قولداۋى كەرەك. ناتيجەسىندە, سەناتتىڭ دا, ماجىلىستىڭ دە رولى ارتادى. جۇمىس توبىنىڭ بايلامىنشا, بۇل تۇزەتۋ ۇكىمەت جۇمىسىنىڭ تۇراقتىلىعىن نىعايتۋعا, ونىڭ زاڭ شىعارۋشى ورگانمەن ۇيلەسىمدى, كەلىسىمدى جۇمىسىن كۇشەيتۋگە قىزمەت ەتەتىن بولادى, – دەپ تۇيدى ادىلبەك جاقسىبەكوۆ.
ونىڭ بايلامىنشا, وسى­نىڭ ارقاسىندا ۇكىمەتتىڭ دە جاۋاپكەرشىلىگى ارتادى, اربىر مي­نيستر وز سالاسى ۇشىن دەربەس جاۋاپ­كەرشىلىك ارقالايتىن بولادى.


سەرىك اقىلباي, سەنات دەپۋتاتى:
– ستراتەگييالىق ويلاۋ قابىلەتى بار ساياساتكەر رەتىندە مەملەكەت باسشىسى قازاقستانداعى دەموكراتييالىق نەگىزدەردى ودان ارى نىعايتۋ ماقساتىندا پارلامەنت پەن ۇكىمەتتىڭ رولىن ەلەۋلى ارتتىرۋدى ۇسىندى. ەلدىڭ دامۋى مەن وسىمى تۇرعىسىنان بۇل تابيعي جانە ەۆوليۋتسييالى قادام. بۇكىل الەم كۇردەلى كەزەڭدى باستان كەشىپ جاتقاندا, قازاقستان بايىپتى, باتىل قادام جاساۋدا.
ليۋدميلا پولتوراباتكو, سەنات دەپۋتاتى:
– قازىرگى ۋاقىت­تا سۋديالاردى ىرىك­تەۋدىڭ تارتىبى, سوت قىزمەتىنىڭ قۇقىق­تىق نەگىزدەرى, سۋديا لاۋازىمىنا ۇمىت­كەرلەرگە تالاپتار كونستيتۋتسييالىق زاڭداردا بەكىتىلگەن. سوندىقتان بىلىكتىلىك تالاپتارىن كونستيتۋتسييادا تەرمەلەپ جاتۋعا نەگىز جوق دەپ سانايمىن.

ماۋلەن اشىمباەۆ, ماجىلىس دەپۋتاتى:
– كونستيتۋتسيياعا ەنگىزىلەتىن وزگەرىس­تەر ساياسي جۇيەنىڭ تيىمدىلىگىن, تۇ­راق­­تىلىعىن جا­نە يكەم­دىلىگىن ارت­تىرادى. سو­نى­مەن بىرگە, پرە­زيدەنتتىك باسقارۋ جۇيەسى دە السىرەمەيدى. ەلباسى ەل دامۋىنىڭ ستراتەگييالىق ماسەلەلەرىنە, سىرتقى ساياساتقا, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىنە باسىمدىلىق بەرىپ, دەن قوياتىن بولادى.

نۇرتاي سابيليانوۆ, ماجىلىس دەپۋتاتى:
– پارلامەنتكە پرەزيدەنتتىڭ بارلىق زاڭ شى­عارۋ­شىلىق وكىلەتتىكتەرى بەرىلەدى. بۇل پار­لامەنت رولىن ارت­تىرادى. كونس­تيتۋ­تسييالىق تۇزەتۋلەر ەل دامۋىنا ىقپال ەتەدى.

باقتىقوجا ىزمۇحامبەتوۆ, ماجىلىس دەپۋتاتى:
– كونس­تي­تۋ­تسييانىڭ 41-بابىندا ەل پرە­زيدەنتى لاۋا­زىمىنا كان­­ديداتتارعا قويى­لاتىن بىلىكتىلىك ول­شەمدەرىنىڭ ىشىندە جوعارى بىلىم جايى ەسكەرىلمەگەنى مۇل­دەم اقىلعا قونىمسىز. تىپتى مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ ەڭ تومەنگى ساتىسى ۇشىن دە جوعارعى بىلىم بولۋى قارالعان. ال ەلدى باسقاراتىن پرەزيدەنتتىككە كانديدات ۇشىن بۇل قارالماعان. سوندىقتان دا پرەزيدەنتتىك كانديداتقا قويىلاتىن باستى تالاپتار قاتارىندا مىندەتتى تۇردە جوعارى بىلىمنىڭ بولۋىن كونستيتۋتسيياعا ەنگىزۋ قاجەت دەگەن ناقتى ۇسىنىس بار.

تاتيانا ياكوۆلەۆا, ماجىلىس دەپۋتاتى:
– قوس پالاتالى پارلامەنت وزىن وزى اقتادى. اسىرەسە, قازىرگى جۇمىس جاع­دايىندا. مەنىڭشە, جۇمىس تيىمدىلىگى ارتتى. بىراق بۇل – مەنىڭ جەكە پىكىرىم. حالىق تا وز پىكىرىن ايتتى. 2 ميلليون ادام قاتىسىپ, 6 مىڭنان استام ۇسىنىس جولدادى.
ەكاتەرينا نيكيتينسكايا, ماجىلىس دەپۋتاتى:
– كونستي­تۋتسييالىق رە­فورماعا باي­لا­نىستى ساياسي پار­تييالار حالىقتىڭ بارىنشا كوپ داۋى­­سىن جيناۋعا ۇمتىلادى. ەلەكتورالدى بەلسەندىلىك ارتادى. جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ارتۋىمەن بىرگە باسەكەلەستىك تە كۇشەيەدى.
جامبىل احمەتبەكوۆ, ماجىلىس دەپۋتاتى:
– كونستي­تۋ­تسييالىق رەفورما ارقاسىندا پار­لامەنتتىڭ جانە ۇكىمەتتىڭ رولى كۇشەيەدى. ۇكىمەت پارلامەنت ال­دىندا ەسەپتى بولادى. وسىعان بايلانىستى بارىنەن كوپ داۋىس العان پارلامەنتتىك پارتييا وز تۇعىرناماسىن ۇكىمەت ارقىلى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك الادى.
انار جايىلعانوۆا, ماجىلىس دەپۋتاتى:
– پرەزيدەنتتىڭ ۇسىنۋىمەن سەنات ادام قۇقىعى جونىندەگى ۋاكىلدى سايلاۋى قاجەت. سوندىقتان مەن سەناتتاعى ارىپ­تەستەرىمنىڭ كونستيتۋتسييانىڭ 55-بابىن تولىقتىرۋ تۋرالى تۇزەتۋىن قولدايمىن. وسىلايشا, ۋاكىلدىڭ پوزيتسيياسى كونستيتۋتسييالىق دەڭگەيگە كوتەرىلەدى.
ناتاليا جۇمادىلداەۆا, ماجىلىس دەپۋتاتى:
– بىز ۇل­تا­­رالىق جانە كون­فەسسيياارالىق كەلىسىمدى ساقتاۋ جانە دامىتۋ كونستيتۋتسييانىڭ نەگىزگى پرينتسيپ­تەرىنىڭ بىرى بولۋعا تيىس دەپ سانايمىز. سوندىقتان مەن ارىپتەسىم رومان كيمنىڭ تەك ۇلتارالىق قانا ەمەس, سونداي-اق دىنارالىق كەلىسىمدى دە قورعاۋدىڭ كونستيتۋتسييالىق كەپىلدىكتەرى قاجەتتىگى تۋرالى باستاماسىن قولدايمىن.

ايحان شارىپ

 

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*