اقىننىڭ جانى

1846
0
بولىسۋ:

وسى كۇندەرى كوك بازارعا دا سيرەك باراتىن بولىپ جۇرمىز. قاي كۇنى جولىم تۇسىپ, سوناۋ ستۋدەنتتىك شاقتان بەرگى ەستەلىكتەردى كەشىپ كەلە جاتىر ەدىم, لومباردتىڭ اينالاسىندا اۋزىنا ميكروفون «جالعاپ» العان جىگىت اعاسى نازارىمدى اۋداردى. اۋەلى وسى جەردە توپ-توبىمەن جۇرەتىن التىن العىشتار بولار دەپ قالدىم. ولار وسىنداي ۇرىمتال تۇستاردا مۇرىن استىنان «التىن الامىز, التىن الامىز» دەپ مىڭگىرلەپ تۇرادى. بىراق مىنا جىگىتتىڭ داۋسى جارقىن-جارقىن. وز «بيزنەسىن» جاسىرىن جۇرگىزىپ تۇرعان جانعا ۇقسامايدى. قۇلاق قويدىم.

– جالاڭ اياق جار كەشىپ,
تابانىمەن قار كەشىپ,
تابيعاتپەن سىرلاسىپ… – دەپ ولەڭدەتىپ تۇر ەكەن. قولىندا – مۇقاعاليدىڭ ولەڭ­دە­رى جازىلعان ديسك. سونى ساتىپ تۇر.
ۇزاي بەردىم. بۇرىلىپ قارامادىم…
كوز الدىما امىرحان اقىن كەلدى… بالا ەدى. بالا سيياقتى اڭعال, سەنگىش, ادامنىڭ تەك جاقسى جاعىن كورەتىن جان ەدى. رايىم­بەك داڭعىلىنىڭ بويىنداعى 35-ۇيدە ۇش جىل قاتار جۇمىس ىستەدىك. جارىقتىق گا­زەت­تە ىستەۋگە جارالماعان جان ەدى. بىراق تىر­شىلىك اياسىن با, نان تابۋ كەرەك, بالا-شا­عانى باعۋ كەرەك. رەداكتورىمىز تالعات ەشەنۇلى امىرحاننىڭ رەداكتسييادا جازا المايتىنىن بىلىپ: «ابەكە, كۇندىز جۇمىستا قارايىپ وتىرساڭىز بولدى. كەشكىسىن ۇيدە جازىپ كەلەسىز عوي», – دەپ كەڭشىلىك جا­سا­عان-دى. اقىن امىرحان سول سەنىمدى كەرەمەت اق­تادى. گازەت نومىرى قاتتالاتىن كۇنگە قا­راي تۇنىمەن وتىرىپ, سان جىلعى زەرت­تەۋ­لەرىنىڭ بىر ۇزىگىن تاماشا تولعانىس, زور ىز­دەنىسكە اينالدىرىپ, ادەبي-عىلىمي ما­قالالارىن جازىپ كەلەتىن. گىلگامەشتى قا­زاققا جاقىنداتىپ, شۋمەرلەردىڭ تاري­حىن اقتارىپ تانتى ەتەتىن. تاعى بىر كۇنى «افينا مەكتەبى» تۋرالى وي ورنەكتەپ اكە­لەتىن. اتلانتيدانى ادەبي جادىگەرلەردەن ىز­دەگەنى وز الدىنا بىر اڭگىمە. اكۋتاگاۆا-نىڭ «پيگمەي جازبالارىن» وزى اۋدارىپ, «وي-ورىسى تۋرا قازاق-ەي!» دەپ تامسانىپ وتىرا­تىنى دا كوز الدىمىزدا.
كۇندىز رەداكتسييادا كومپيۋتەردەن باس كو­تەرمەي قۇنجىڭدايتىن بىزگە تۇسىنبەي قا­راپ, دالىزگە شىعىپ شىلىم تۇتاتىپ, اقى­رى بولمەگە قايتا كىرەتىن-دى. كوم­پيۋ­تەردە سارىالا كۇزدە سارىالا قاز اتاتىن تا­ماشا ويىن بار ەدى. قولىمىز قالت ەتسە سونى ويناپ, جيناعان ۇپاي بويىنشا رە­كورد جاساپ جارىساتىنبىز. ابەكەڭ سوعان باس قوياتىن. بىراق ويىندى بار داۋسىنا قويىپ الىپ, بىر كەزدە بارىپ سول دىبىستىڭ بىزگە كەدەرگى كەلتىرەتىنىن, ويىمىزدى بولە­تى­نىن اڭعارىپ, ەرەنعايىپ, گۇلزات ۇشەۋ­مىزگە كەزەك وتىنىش جاسايتىن-دى. وزىنە نە­شە ۇيرەتتىك, بىراق «كومپيۋتەر ماعان قول ەمەس قوي, باسىم قاتىپ كەتەدى» دەپ تەز ۇمى­تا سالاتىن. سويتسەك, قاجەت ەمەس اقپا­رات­تى باسىنا ساقتاپ اۋرە بولمايدى ەكەن عوي. كەيدە بەت-جۇزىمىزگە بارلاپ قانا قا­راپ: «ەسەيش, ايتشى, مەن جاقسى اقىنمىن عوي, يا», – دەيتىن. «ۇيباي, ابەكە, وعان سوز بار ما?» دەرىمىزدى دەسەك تە, نەگە بۇلاي سۇ­راق قويعانىنا تەرەڭدەپ ويلانباپپىز.
سول امىرحان – اقىن امىرحان بالقىبەك ومى­رىنىڭ سوڭىندا «دالا مەن قالا», «اڭىز ادام» باسى­لىم­دارىن­دا ىستەدى. ول ومىرگە مۇلدە باسقاشا قاراي­تىن ەدى…
كوز الدىما نۇرلان ماۋكەنۇلى كەلدى… بىر-اق رەت بەتپە-بەت كورىپپىن. ول كەزدە جيىر­مادان جاڭا اسقان بالامىز. بىز ىستەي­تىن باسىلىمدا ۇلكەن ساياسي ناۋقانعا قا­تىس­تى ۇندەۋ جارييالاناتىن بولىپ, نۇرلان اعا سونىڭ اۋدارماسىنا اتسالىسقان سە­كىلدى. بىراق كوپ ىشىندە جالعىز بولىپ كو­رىن­دى كوزىمە. ساياق بولىپ كورىندى. قۇر­داس­تارىنىڭ بارى دۋىلداپ, بىرىنىڭ ازىلىن ەكىن­شىسى ىلە كەتىپ, شات-شادىمان جۇرگەندە, ماۋ­كەنۇلىنىڭ جۇزىندەگى الاڭ سەيىلمەدى.
ارادا بىر-ەكى جىلدان كەيىن نۇرلان اعا­نىڭ و دۇنيەلىك بولعانىن ەستىدىك. كوز ال­دىمىزعا سول الاڭداۋلى بەينەسى كول­دە­نەڭدەي بەردى. قولىمىزدا كىتابى جوق ەكەن. تيميريازەۆ كوشەسىنىڭ بويىنداعى بۋكي­نيس­تەر دۇكەنىنەن «قۇسنيحات» دەپ اتالاتىن جيناعىن جولىقتىرعاندا, جەمتىگىن كورگەن بورىدەي باس سالدىق. جىلدىق اسىنا قاراي قۇرداستارى قوماقتى كوك كىتابىن جارىققا شى­عاردى. «جۇرەگىمە جينادىم با بارىن – كەۋدە تۇسىم اۋىرادى, جارىم» دەگەن ولەڭىن وقىپ, سىلەيىپ تۇرىپ قالىپپىن. بو­لارى بولىپ, بوياۋى سىڭىپ قالعاسىن عانا اۋرۋ­دىڭ ەمىن تاپقان دارىگەردەي كۇي كە­شىپ, «اپىر-اي, ا…» دەپ تاڭ قالىپ, باس شاي­قاي بەرگەنىم ەسىمدە. يا, مەن كورگەن ماۋ­كەنۇلىنىڭ بەينەسى شىنىندا دا بارىن جۇرە­گىنە جيناعان ادامنىڭ كەيپى ەدى. وزى ولەڭىن­دە ايتىپتى عوي, نەگە سول كەزدە باي­قا­مادىق ەكەن? تاپ باسىپ تانىمادىق ەكەن?..
وسى كۇنى نۇرلان اعانىڭ سوزىنە جا­زىلعان «بىر كۇنى بىز دە بارامىز, سەن امان بول­عاي, سىرى جەر» دەگەن اندى ەستىسەم, ازا بويىم قازا بولادى…
كوز الدىما ەسەنقۇل اعام كەلدى… ەسەن­قۇل جاقىپبەكوۆ! بالا كۇنىمدە مەن دە اي­تىسقا قاتىستىم. كەگەن, نارىنقول اۋ­دان­دارىندا وتەتىن ايتىستارعا ەسەنقۇل اعا جيى كەلەتىن. بالامىز عوي, سول كەزدە كوك كوز اقىن ومىردە قايعىسى جوق, تەك توي توي­لاۋعا, دۋمانداتۋعا جارالعان جان سەكىلدى كورىنەتىن. انا كىسى بىر قولقالاپ داستارقانعا شاقىرىپ, مىنا كىسى بىر قولقالاپ ۇيىنە باستاپ, ايتەۋىر, حالىققا ەركەلەپ جۇرەتىن.
جىگىت بولدىق, جۋرناليستىك جولعا تۇس­تىك. كۇندەردىڭ كۇنى ەساعاڭدى جازۋشىلار ودا­عىنداعى بىر جيىندا جولىقتىردىق. شوگىڭكىرەپ قالىپتى. اياعىن سىلتىپ با­ساتىنى بۇرىن بايقالمايتىن سيياقتى ەدى, ەندى مەنمۇندالاپ تۇراتىن بولىپتى. جيىن­نان سوڭ ونەر اكادەميياسىنىڭ ال­دىن­داعى «لدينكا» كافەسىنەن تۇستەندىك. ەسەن­قۇل اعا تەمەكىنى جيى شەگەدى ەكەن. ەزۋى­نە قىستىرىپ وتىرىپ اڭگىمەسىن ايتتى. اۋ­­­داندىق «اتامەكەن» گازەتىن باسقارادى ەكەن.
– اي, قالىڭ وتچەتتىڭ اراسىنان اندا-سان­دا, ايىنا بىر رەت ادەبيەت بەتىن شى­عارىپ تۇرامىن-ەي! ونىڭ وزىن ارەڭ ساقتاپ كە­لەمىن. اكىمقارالارعا سالساڭ, كۇندىز-تۇنى ودا ايتۋىڭ كەرەك. بىر جەرىمە قاراماي سو­لارمەن ۇستاسىپ, ادەبيەت بەتىن پۋلە­مەت­تىڭ وقپانىن جالاڭ كەۋدەمەن جاپقان جان­كەشتىدەي بەرمەي كەلەمىن, – دەپ قينالا كۇل­گەنى كوز الدىمدا تۇر.
– اي, ماعىناسىز جيىنداردان شار­شا­دىم… اكىمدەر ىلىپ الار ەشتەڭەسى جوق جي­نالىستارىنا مەنى قالماي قاتىس­تىرا­دى. نە كەرەك ول ماعان? بۇل جاقسى ەمەس… جاق­سى ەمەس… – دەپ كۇرسىنىپ ەدى سول جو­لى…
وزى ايتپاقشى, «لاس, بىلعانىش, مۇڭ­كىگەن» ومىردە تازالىق ارالىن جانىن سالا قور­عاشتاعانىن كىم ۇقتى ەكەن? ەسەنقۇل اعا و دۇنيەلىك بولعاندا قالىڭ قازاق اھ ۇرعا­نىن كورىپ, جينالىسقا جۇمساعىش اكىمدەر وي­لاندى ما ەكەن? كىمدى جوعالتىپ العان­دا­رىن سەزىندى مە ەكەن? قايدام…
كوز الدىما مۇقاتاي جىلقايدارۇلى كە­لەدى. ول كەزدە تىپتى سابيمىن. التى-جەتى جاس­تاعى كەزىم بولسا كەرەك. كەگەننىڭ ارعى جا­عىنداعى اقتاستى دەگەن اۋىلدا تۇرامىز. بىر كۇنى ەسىك-تەرەزەنى بىرەۋ قويماي توق­پاقتادى. اكەم جۇمىسىندا, ۇيدە انامنىڭ باۋىرىنا تىعىلىپ شاي ىشىپ وتىرعانبىز. انام جۇگىرە شىقتى دا, ەسىكتى ىشىنەن ىلە سا­لىپ قايتا كىردى. سىرتقى دالىزدىڭ تەرە­زەسى كوپ ەدى, انامنىڭ قاقپايىنا قاراماي, بويىمىز جەتكەن جەردەن سىعالاپ اۋرەمىز. قارا پلاشش كيگەن بىر كىسى ەتەگىن جەلبىرەتىپ قاق­پادان شىعىپ بارا جاتقانىن كورىپ قال­دىق. «ول كىم?» دەيمىز, وزىمىز قورقىپ تۇر­مىز. «مۇقاتاي دەگەن اقىن كىسى عوي. جاڭا قايىپجاننىڭ ەسىگىن قاعىپ جۇر ەدى» دەدى انام. قايىپجان اعانىڭ ۇي جاعىنا قا­رادىق. اقىن كورىنبەيدى.
ومىرگە سىيماي كەتكەن مۇقاتاي اقىن­نىڭ سول ەلەسى الى سانامدا جۇر. «اقىن بولۋ ۇشىن سالقىنقاندى, سالماقتى بولۋ جون ەمەس ەكەن. اقىن لاپىلداپ جۇرۋ كەرەك ەكەن. سابىرلى مىنەز اقىندى ولتىرەدى ەكەن» دەپ توقاش بەرديياروۆقا جازعان حا­تىن كەيىن بىر باسىلىمنىڭ بەتىنەن وقى­عا­نىمدا, سول باياعى, 1980 جىلداردىڭ ور­تا­سىنداعى جالقى بەينەسى ەلەستەي قال­عا­نى…
كوزىمنىڭ جەتكەنى بىر-اق نارسە: اقىن­نىڭ جانىن ەشكىم ەشقاشان تۇسىنە ال­ماي­دى ەكەن… شىنىندا دا سولاي. اقىن – كا­دىمگى پەندەنىڭ الەمىنەن ازات جاراتىلىس. وعان دۇنيە-مۇلىك جيناۋ, جاقسى تۇرمىس ۇشىن باسەكەلەسۋ, تىپتى, اقشا تابۋ ۇشىن جان­تالاسۋ قۇنى بەس تيىن. ونىڭ شارىقتاپ ۇشقىسى بار, پەندەشىلىك پەن قيياناتتان بيىكتەپ كەتىپ, زاۋ بيىكتەن كۇلە قاراپ تۇر­عى­سى بار. بىراق سۇيكەنىپ كەتكەن جاننىڭ با­رى ونى جەرگە تۇسىرۋگە, جەرباۋىرلاتۋعا, سوي­تىپ, وزدەرى سيياقتى كۇيكى ادام ەتۋ ۇشىن جان­تالاسادى. «كوپتىڭ بىرى بولسا ەكەن» دەي­دى…
امىرحان مۇلدە باسقا الەمدە ومىر سۇردى. ەڭبەكاقىسىنىڭ جارتىسىنان استامىن اسا قات كىتاپتارعا جۇمسايتىن. ۇيىنە زات جي­ناۋ­دى تىپتى ويلاماعانىنا بىز كۋا.
نۇرلان ماۋكەنۇلىنىڭ الەمى بىز سيياق­تى جەرلىكتەردەن تىم بيىكتە بولعانىنا ولەڭدەرى كۋا.
ەسەنقۇل اعام قايتىس بولعاندا, تۋعان اعا­سى سوڭعى توپىراعىن سالىپ تۇرىپ: «باۋى­­­رىم-اۋ, «قارا جەر, سەنەن قورىق­پاي­مىن» دەپ ەدىڭ عوي, ەندى قارا جەردىڭ استىنا تۇ­سىپ جاتىپ العانىڭ نە?» – دەگەنىن ەستىپ, كو­زىمىزدەن جاس ىرشىپ ەدى. ۇزىناعاشتاعى تۇيىق كوشەنىڭ №99 ۇيىندە تۇرىپ, جۇزدىك, ياكي تولىققاندى ومىرگە كىرىگە الماي كەت­كەن شىن اقىن وزىن-وزى عانا تۇسىنگەن بولار.
… كوك بازاردىڭ شىعا بەرىسىندە بىر كىسى مۇ­قاعالي ولەڭدەرىن ساتىپ تۇر. ساتا بەر­سىن. يگى ىس قوي. قازىر ولەڭ وقىپ جاراسىن جازاتىن ادامدار قالسا, ولەڭ ساتۋشى تالاي ساۋاپ جيناپ جۇرگەن بولار.
بىراق… اقىننىڭ جيناعىن جارنا­ما­لاۋى – جابايى. «تابيعاتپەن سىرلاسىپ…» دەگەنى قانداي جاساندى!.. جاتتاندى سوزدەر جاندى جاداۋ ەتەتىنىن نەگە سول ادام تۇسىن­بەيدى ەكەن? ودان دا تۇرىپ الىپ, مۇقاعالي ولەڭ­دەرىن كەزەك-كەزەك وقىسا عوي… وتكەن-كەت­كەننىڭ بىرەۋىنىڭ بولماسا, ەكىنشىسىنىڭ قۇلا­عى ەلەڭ ەتە قالار ەدى…
– ماڭگىلىككە وزىممەن الا كەتكەن,
مەنىڭ نازىك جانىمدى كىم تۇسىنەر?
… مۇقاعالي اتا, اقىننىڭ جانىن ەش­كىم ەشقاشان تۇسىنگەن ەمەس. ول سولاي بو­لىپ قالا بەرەدى…

 

ەسەي جەڭىسۇلى

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*