دامىعان ەلگە اينالۋ قارىمدى قيمىلدى قاجەت ەتەدى

1767
0
بولىسۋ:

كەشە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىنا قاتىستى. ەلباسى الدا تۇرعان ۇلى ماقساتتارعا جەتۋ ۇشىن قاي باعىتتاردا جۇمىستى كۇشەيتىپ, قانداي ىستەردە ناقتى ناتيجە شىعارۋ قاجەتتىگىن كورسەتىپ بەردى. 

وسى اپتانىڭ سەيسەنبىسىندە جارييا­لانعان ەلباسىنىڭ «قازاقستاننىڭ ۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى حالىققا جولداۋىندا پرەزيدەنت ەسكەرتكەندەي, ۇكىمەت كورسە­تىلگەن مىندەتتەر ۇدەسىنەن شىعىپ, لايىق­تى ىستەرىمەن كوزگە تۇسۋى قاجەت.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرەمىز دەسەك, قازاقستان ەكونوميكاسى جىل سايىن كەم دەگەندە 5 پايىزداپ وسىپ وتىرعانى جون.
– ۇشىنشى جاڭعىرۋ – وسكەن, وركەن جايعان وزىق 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋ ۇشىن جاسالىپ وتىرعان ىرى شارا. بۇل جۇمىس بۇرىنعىلاردان قيىن ارى كۇردەلى, – دەگەن ن.نازارباەۆ ارتتا قالعان شيرەك عاسىرلىق كەزەڭدە سول «وتىزدىققا» قو­سى­لامىن دەپ ۇمتىلعان باسقا دا مەملە­كەتتەر بولعانىن, الايدا سولار اراسىنان جالعىز وڭتۇستىك كورەيا عانا عالامات سەرپىلىس جاساپ, سۋىرىلىپ شىققانىن ەسكە سالدى. سەبەبى, ەگەر وسى ۋاقىتتا الەمدىك ەكونوميكانىڭ ورتاشا دامۋ دەڭگەيى 2,8 پايىز بولسا, ال «تاڭعى تازالىق ەلىنىڭ» جالپى ىشكى ونىمى (جىو) ورتاشا العاندا 5 پايىزداپ وسىپ وتىرعان.
«ويلانىڭىزدار! جاڭا جاعدايدا بىز دال وسىنداي سەرپىلىسكە قول جەتكىزۋىمىز قاجەت» دەگەن پرەزيدەنت ەكونوميكالىق وسىمگە قاتىستى قازىرگى ۇستانىمدى قايتا قاراۋدى ۇسىندى. «يمپورت الماستىرۋ الداعى جىلدارى جىو-نىڭ 5%-دىق وسى­مىن بەرۋى مۇمكىن. ەكسپورتتى مەملە­كەتتىك قولداۋدىڭ بەلسەندى شارالارى ار­قاسىندا تەك ونەركاسىپتىڭ باسىم­دىقتى سەكتور­لارىنداعى وسىم 6 ميل­ليارد دوللاردى قۇراۋى ىقتيمال. بۇل ەكسپورتتىڭ 20%-عا دەيىن ارتۋىن جانە جىو-نىڭ 5%-عا دەيىن ارتۋىن قام­تاماسىز ەتۋگە قاۋقارلى. قاشاعاننىڭ بىر وزىنىڭ ۇلەسى ورتا مەر­زىمدى پەرسپەك­تيۆادا جىو-نىڭ 2-2,5%-ى دەڭگەيىندە باعالانۋدا» دەدى ەل پرە­زيدەنتى.
قازاقستان كوشباسشىسى قازىرگى ەكو­نوميكالىق احۋالعا دا وپتيميزم­مەن قارايدى. ول ۇكىمەت پەن وبلىس اكىمدەرى ۇسىن­عان اقپاراتتاردى تالداي كەلە, «بيىل­عى جىل بىلتىرعىدان جاقسى بو­لادى, جاعداي تۇزەلىپ كەلەدى» دەگەن تۇيىن تۇيىپتى. ويتكەنى
ن.نازارباەۆتىڭ اي­تۋىن­شا, قازاقستان وزىنىڭ باستى ەكس­پورتتىق تاۋارلارى – مۇناي, گاز, مەتالعا دەگەن الەمدىك بازارداعى تومەن باعاعا بوي ۇيرەتتى, ەسى شىعىپ ەسەڭ­گىرەگەن جوق. ەكونوميكاسى دا كەيبىر ەل­دەردەگىدەي رەتسەسسيياعا ۇشىراپ, جۇ­رەلەپ قالمادى. دامۋ تراەكتوريياسىندا قالدى. سونىمەن بىرگە, قازىر جاھاندىق نارىقتا بۇل تاۋارلاردىڭ قۇنى بىرشاما كوتەرىلۋدە.
ەلباسى «قارا التىن» قۇنىنىڭ كۇرت قۇلدىراۋى قازاقستان ۇشىن يگىلىك بول­عانىن اتاپ وتتى: مۇنايدان قازىنا قازا­نىنا ميللياردتاعان تابىس تاسقىنداپ قۇيىلىپ جاتقاندا, ەل ۇكىمەتى قوسىمشا كىرىس پەن دامۋ كوزدەرىن تابۋ بويىنشا كوپ ىزدەنبەيدى, ەكونوميكانىڭ شيكى­زاتقا تاۋەلدىلىگى ارتادى. دامىعان ەلگە اينال­عىسى كەلەتىن ەل «باسقاشا جۇمىس جاساۋى قاجەت». «ارينە, بۇل جۇمىس وڭاي ەمەس!» دەپ نىقتادى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
ۇكىمەتتىڭ وسى كەڭەيتىلگەن وتىرى­سىندا مينيسترلەر, بىرقاتار وبلىستار­دىڭ اكىمدەرى, ۇلتتىق بانك باسشىسى 2016 جىلعى قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ قورىتىندى­لارى بويىنشا ەسەپتەرىن جانە جاڭا جىل­داعى مىندەتتەرىن باياندادى.
الدىمەن سوز العان پرەمەر
ب.ساعىنتاەۆ وسى اپتادا جارييا ەتىلگەن جولداۋداعى تاپسىرمالاردى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا تيىستى جۇمىستارعا كىرىس­كەندەرىن جەتكىزدى. «وسىعان بايلانىستى ۇكىمەتتىڭ ارناۋلى وتى­رىسىن وتكىزىپ, ەكونوميكالىق وسىمنىڭ جاڭا مودەلىن قۇرۋ ۇشىن قاجەتتى ىس-شارالاردىڭ ناقتى جوسپارىن بەل­گىلەدىك. سونداي-اق جولداۋداعى اربىر تاپسىرماعا جاۋاپتى تۇلعالاردى بەكىت­تىك» دەدى باقىتجان ساعىنتاەۆ.
ول سونداي-اق ۇكىمەتتىڭ ەلباسى تاپ­سىرمالارىنا سايكەس, كونستيتۋتسييالىق رەفورما جۇرگىزۋدى باستاعانىن جەتكىزدى. وسى ماقساتتا بيلىك تارماقتارى اراسىن­داعى وكىلەتتىكتەردى اجىراتۋعا جانە قاي­تا بولۋگە قاتىستى زاڭ جوباسى ازىرلەنۋدە ەكەن. مۇنىڭ سىرتىندا مەرزىمىنىڭ ۇزاق­تىعى مەن اۋقىمىنىڭ زورلىعى بويىنشا دۇنيەجۇزىلىك ەڭ ىرى شارا – «ەكسپو – 2017» حالىقارالىق كورمەسىنە دايىندىق جۇمىستارى اياق­تالۋعا تاياعانى مالىم­دەلدى. بۇل جاھان­دىق عىلىمي-تەحنولو­گييالىق جەتىس­تىكتەر سامميتى 126 كۇننەن كەيىن باستاۋ الادى جانە ۇش ايعا سوزى­لادى.
– الەمدىك ەكونوميكاداعى كۇردەلى جاعدايعا قاراماستان, وتكەن جىلدى ەلىمىز وڭ ناتيجەلەرمەن تامامدادى. قا­زاقستاننىڭ جىو-سىنىڭ وسىمى 1% بولدى, – دەگەن باقىتجان ابدىرۇلى بۇل كور­سەتكىشكە بىرىنشى كەزەكتە, مەملەكەت باس­شىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن قولعا الىن­عان داعدارىسقا قارسى باعدارلاما ارقا­سىندا قول جەتكەنىنە نازار اۋدارتتى.
پرەمەردىڭ ايتۋىنشا, ۇكىمەتتىڭ 2017 جىلعى باستى مىندەتى – پرەزيدەنت جولداۋىندا جۇكتەلگەن تاپسىرمالاردى ورىنداۋ بولماق.
ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ ەل ەكونوميكاسىنىڭ احۋا­لىنا تولىعىراق توقتالا كەتتى.(باسى 1-بەتتە)
– 2016 جىل ەكونوميكا ۇشىن كۇردەلى بولدى. وعان جاڭا سىرتقى جانە ىشكى جاعدايلارعا بەيىمدەلۋگە تۋرا كەلدى. ەنەرگييا رەسۋرستارى باعاسىنىڭ قۇبىلۋى جانە قۇلدىراۋى جوعارى بولعاندىقتان, ارى تۇتىنۋشىلىق بەلسەندىلىك تومەن­دەگەندىكتەن, ەكونوميكالىق بەلسەندىلىك تە باياۋلادى. ناتيجەسىندە, وتكەن جىلدىڭ العاشقى بەس ايىندا ەلىمىزدىڭ جىو-سىنىڭ تومەندەۋى بايقالدى. ەلباسى باستاماسىمەن قابىلدانعان «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى جانە داعدارىسقا قارسى جوسپار اياسىنداعى شارالار ارقاسىندا ىى جارتىجىلدىقتان باستاپ وسۋ قايتا جانداندى, – دەدى ول.
مينيستردىڭ مالىمەتىنشە, وزىق وسىم ديناميكاسىنا قۇرىلىس سەكتورىندا (7,9 پايىز), اۋىل شارۋاشىلىعىندا (5,5 پايىز), كولىك سالاسىندا (3,8 پايىز) قول جەتكىزىلگەن. ەكونوميكاداعى تاۋار وندىرىسىنىڭ ۇلەسى 36,6 پايىز, قىزمەت كورسەتۋ ۇلەسى 57,8ز پايىز بولدى.
– ەلباسى جولداۋىنا وراي بىز «تسيفرلىق قازاقستان» باعدارلاماسىن ازىرلەيمىز, سونداي-اق 2020 جىلعا دەيىنگى قىزمەت كورسەتۋ سالاسىن دامىتۋ جونىندەگى باعدارلامانى وزەكتىلەندىرەمىز. جاڭا سالالاردى قۇرۋ, بازالىق سالالاردىڭ الەۋەتىن بارىنشا تولىق پايدالانۋ – دۇرىس جۇمىس جاسايتىن سالىقتىق رەتتەۋدى تالاپ ەتەتىنىن جاقسى تۇسىنەمىز. وسىعان بايلانىستى سالىقتىق زاڭناما جاڭا ەكونوميكالىق شىنايىلىققا كوشۋدى, جاڭا ەكونوميكا سەكتورلارىن قولداۋدى, جەر قويناۋىنا جاڭا ينۆەستيتسييالار تارتۋدى ىنتالاندىرۋعا, سونىمەن بىرگە, سالىقتىق جەڭىلدىكتەردى وڭتايلاندىرۋعا, سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋدى ارى قاراي جەڭىلدەتۋگە باعىتتالاتىن بولادى, – دەپ تۇيدى مينيستر تيمۋر سۇلەيمەنوۆ.
سوز سوڭىندا ەلىمىزدىڭ باس ەكونوميسى بيىلعى جىل قورىتىندىسىندا قا­زاقستاننىڭ جىو-سىنىڭ وسىمى 2%-دان كەم بولمايدى دەپ مالىمدەدى. مينيسترلىكتىڭ بولجامىنشا, بيىل تاۋ-كەن وندىرۋ ونەركاسىبى 3,6%-عا, تاماق ونىمدەرىنىڭ وندىرىسى 3,2%-عا, ماشينا جاساۋ 13%-عا, اۋىل شارۋاشىلىعى 2,5%-عا, قۇرىلىس سەكتورى 2,6%-عا, كولىك پەن لوگيستيكا 4%-عا وسۋگە تيىس.
جولداۋداعى تاپسىرمالاردىڭ ۇلكەن بولىگى قارجى مينيسترلىگىنە قاتىستى بولىپ كەلەدى. مىسالعا, ۇلتتىق قور قاراجاتىن ۇتىمدىراق پايدالانۋ تالاپ ەتىلەدى. وسى ماقساتتا بيۋدجەتتىڭ جەتىسپەيتىن قارجىسىن تولتىرۋ ۇشىن ۇلتتىق قوردان بولىنەتىن كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرت كولەمى 2020 جىلعا قاراي كەزەڭ-كەزەڭ بويىنشا 2 تريلليون تەڭگەگە قىسقارتىلماق.
سونىمەن بىرگە, بيۋدجەت شىعىس­تارىنىڭ تيىمدىلىگىن تۇبەگەيلى ارتتىرۋ ىسى قولعا الىنادى. مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولاردىڭ قاراجاتتى يگەرۋىنىڭ تيىمدىلىگى تەكسەرىلەدى. تيىمسىز باعدارلامالاردىڭ قاراجاتى ۇشىنشى جاڭعىرتۋ مىندەتتەرىن ىسكە اسىرۋدى قامتاماسىز ەتەتىن باعدارلامالارعا قايتا بولىنەدى.
وز سوزىندە قارجى مينيسترى باقىت سۇلتانوۆ 2016 جىلعى بيۋدجەتتىڭ «ەكونوميكانى جانداندىرۋعا, جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا, كاسىپكەرلىكتى ىنتالاندىرۋعا باعىتتالعانىن» مالىمدەدى. سونداي-اق ول وتكەن جىلى 36 ميلليارد تەڭگەنىڭ يگەرىلمەگەنىن, ۇكىمەت رەزەرۆىنىڭ بولىسكە سالىنباعان 110 ميلليارد تەڭگەسى قالعانىن حابارلاپ, بيۋدجەت قاراجاتتارىن يگەرمەۋ پروبلەماسىنا نازار اۋدارتتى. ايتكەنمەن, ۇكىمەتتىڭ وسى كورسەتكىشتى كوركەيتۋگە تىم اۋەستەنىپ كەتۋى ەلباسىنىڭ كوڭىلىنەن شىقپادى.
– يگەرۋ دەگەن تەرمين بار. جىل بويى بولىنگەن قارجى قاجەتكە جاراتىلمايدى, سۇرانىس بولمايدى. تەك جىل اياقتالىپ قالعاندا, ورتالىقتان ايىپتاۋ سوز ەستىمەۋ ۇشىن وسى قارجىلاردى جىلدام يگەرۋ ماقساتىندا ارى-بەرى لاقتىرا باستايدى. وز بيۋدجەتىن قورعاعان كەزدە اربىر مينيسترلىك كەلىپ, الاقان جايادى, ول قارجىنىڭ اسا قاجەتتىگىن دالەلدەپ باعادى. «اناعان بەر, مىناعان بەر!» دەيدى. ياعني, ولاردىڭ تالاپتارى نەگىزسىز بولعان. ال نەگىزسىز ەكەن, ول قارجىنى الىپ قويىپ, يگەرە الاتىندارىنا بەرۋلەرىڭ كەرەك! ولاردى يگەرۋگە ماجبۇرلەۋدىڭ قاجەتى جوق, – دەپ نىقتادى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
– بيۋدجەتتىك باعدارلامالار اكىمشىلەرى مەيلىنشە ارتىق الىپ قالۋعا قۇنىعىپ تۇرادى, – دەدى قارجى مينيسترىنە بۇرىلعان مەملەكەت باسشىسى. – ال سەن بولساڭ, بارلىعىنا تاراتىپ بەرەسىڭ. مەملەكەتتىڭ قالتاسى, قازىناسى ساعان سەنىپ تاپسىرىلعان. مەملەكەت اقشاسىن قورعايتىن, ۇنەمدەيتىن دە سەن بولۋعا تيىسسىڭ! – دەپ قاتاڭ دا بولسا ادىلىن ايتتى ەلباسى.
قارجى مينيسترى ب.سۇلتانوۆ اكىمشى­لەردىڭ يگەرمەۋ سەبەپتەرى بۇرىنعىداي, «ستاندارتتى» ەكەنىن قوستى, ولار – «بە­كىتىلگەن كونتراكتىلەر شارتتارىنىڭ وز­گەرۋى, جۇمىستى لايىقتى ورىنداماعانى ۇشىن مەردىگەرمەن كەلىسىمنىڭ بۇزىلۋى جانە جۇمىس كەستەسىنەن قالىپ قويۋ» كورىنەدى.
ۇكىمەتتە جەكەشەلەندىرۋگە دە قارجى مينيسترلىگى جاۋاپتى. باقىت سۇلتانوۆتىڭ دەرەگىنشە, بىلتىرعى جىلى مەملەكەتتىك مەنشىكتەگى 147 وبەكت بيزنەستىڭ قو­لىنا تاپسىرىلىپ, ودان بيۋدجەتكە 31 ميلليارد تەڭگە تۇسىپتى. وسىلايشا, ەكىنشى تولقىن بارىسىندا جەكەشەلەندىرىلگەن مەملەكەتتىك اكتيۆ نىساندارىنىڭ سانى 394-كە جەتتى, ولار جالپى العاندا, 106 ملرد تەڭگەگە ساتىلعان. تۇتاستاي العاندا, 800-گە جۋىق مەملەكەتتىك مەنشىكتەگى وبەكتىنى باسەكەلەستىك ورتاعا بەرۋ كوزدەلگەن-تىن. مينيستردىڭ ايتۋىنشا, جەكەشەلەندىرىلەتىن نىسانداردىڭ بۇل سانى تاعى 105 كاسىپورىنعا تولىقتى. 2019 – 2020 جىلدارى مەملەكەتتىڭ ستراتەگييالىق وبەكتىلەرىن دە جەكەشەلەندىرۋ جوس­پارلانعان. «ولاردى ساتۋعا دايىنداۋ جۇمىستارى 2018 جىلى اياقتالادى» دەدى ب.سۇلتانوۆ.
ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, قا­زاق­ستان دامىعان ەلگە اينالۋى ۇشىن ماكروەكونوميكالىق احۋالىن تۇ­راقتاندىرۋى كەرەك. وسى ورايدا جولداۋدا «مۇنداعى باستى مىندەت – اقشا-نەسيە ساياساتىنىڭ ىنتالاندىرۋشى رولىن قالىپقا كەلتىرۋ جانە ەكونوميكانى قارجىلاندىرۋعا جەكەمەنشىك كاپيتال تارتۋ» بولىپ تابىلاتىنى ايتىلعان.
ەلىمىز 2015 جىلدىڭ 20 تامىزىندا ۆاليۋتا باعامىن ەركىن اينالىمعا جىبەرىپ, ينفلياتسييالىق تارگەتتەۋ رەجيمىنە كوشكەنى مالىم. ياعني, بيلىك تە, حالىق تا شەتەلدىك ۆاليۋتالار قۇنىنىڭ قۇبىلعانىن ەمەس, ەلدەگى ينفلياتسييانىڭ كولەمىن باستى باعدارعا الادى. قازاقستاندا 2016 جىل قورىتىندىسىندا ينفلياتسييا كولەمى 8,55 پايىزعا جەتىپ, بۇرىن بەلگىلەنگەن 6-8 پايىزدىق دالىزدەن شىعىپ كەتتى. ايتسە دە, اعىمداعى جىلدىڭ قاڭتارىندا ينفلياتسييا جىلدىق شاما بويىنشا 7,9% بولعان. ياعني, 6-8 پايىزدىق دالىزگە قايتا ورالدى. بيىلعى جولداۋىندا پرەزيدەنت ۇلتتىق بانك پەن ۇكىمەتكە الداعى جىلدارى ينفلياتسييا دەڭگەيىن كەزەڭ-كەزەڭمەن 3-4%-عا دەيىن تومەندەتۋدى جۇكتەدى.
مۇنىڭ سىرتىندا ەلباسى ەلىمىزدىڭ قارجى سەكتورىن «قايتا جاڭعىرتۋ» مىندەتىن قويدى. ۇلتتىق بانككە بانك سەكتورىن قالىپقا كەلتىرۋ جونىندە شارالار كەشەنىن ازىرلەۋ تاپسىرىلدى. قارجىلىق رەتتەۋشى وتاندىق بانكتەرگە قويىلار تالاپتى جوعارىلاتىپ, ولاردى «ۋلى اكتيۆتەردەن» (ەشقاشان قايتارىلمايتىن كرەديتتەردەن) ارىلتۋى قاجەت.
ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا قازاقستان كوشباسشىسى وسى ماسەلەگە ارنايى توقتالدى جانە ۇلتتىق بانكتىڭ باتىل قيمىلدارىنا ەل باسشىلىعىنىڭ تولىق قولداۋ كورسەتەتىنىن مالىمدەدى. وسى ورايدا پرەزيدەنت بانكتەردىڭ بىرىگۋىنە قاتىستى وز پىكىرىن بىلدىردى.
– بانكتەردىڭ الجۋازدارى بولادى. بىز­دە بارلىق بانكتىك اكتيۆتەردىڭ 80%-ى – تورت بانككە تيەسىلى. قالعانىنىڭ اراسىندا, تىپتى ۇلەسى 1%-عا دا جەتپەيتىنى بار. الەمدە داعدارىس باستالعاندا Exxon مەن Mobil, Shell مەن British gas سەكىلدى الپاۋىتتار بىرىكتى. بۇلار دا بىرىگۋلەرى كەرەك. ەگەر وز بانكتەرىن ساقتاپ قالعىلارى كەلسە, اكتسيونەرلەرى وز قارجىلارىن سالىپ, ولاردىڭ كاپيتالدارىن ارتتىرۋلارى كەرەك. بانكتى ساقتاۋدىڭ باسقا جولى جوق. ەگەر ولار ەكونوميكاعا قاجەت بولماسا, دەمەك, ومىر سۇرۋگە دە قۇقىلارى جوق! – دەپ كەسىپ ايتتى ەلباسى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇلتتىق بانك باسشىسىن «وز قىزمەتىنە لايىق جانە وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى اتقارۋ ونىڭ قولىنان كەلەدى» دەپ سانايتىنىن بىلدىردى.
– ۇلتتىق بانك اسا اۋىر سوققان بىلتىرعى جىلى ساۋاتتى جۇمىس ىستەدى دەگەن ويدامىن. قازىر ۇلتتىق بانك مۇمكىندىكتەرىن زاڭنامالىق دەڭگەيدە كۇشەيتۋ مىندەتىن قويىپ وتىرمىن. وعان قاجەتتى قۇقىقتاردى بەرۋ كەرەك. ۇلتتىق بانك ىسىنە ارالاسۋدى ەلىمىزدىڭ قارجى جۇيەسىنە قول سۇعۋ دەپ ساناپ, ايىپتىلاردى جازالاۋ قاجەت. ۇلتتىق بانك تارتىپ ورناتقان سايىن, ۇلتتىق بانك توراعاسىنا قارسى باعىتتالعان شابۋىل دا ورىستەۋدە. جانە ونى اكتسيونەرلەر مەن ولاردىڭ دەمەۋشىلەرى ۇيىمداستىرادى. مەن مۇنى كورىپ وتىرمىن! – دەپ ەسكەرتكەن پرەزيدەنت ۇلتتىق بانك توراعاسى دانييار اقىشەۆكە دەم بەرە سويلەدى: «باتىل قيمىلدا! ەشكىمنەن قورىقپا! ەگەر بىرەۋ ارالاسسا, اتى-جونىن ماعان ايت!». بۇعان جاۋاپ رەتىندە د.اقىشەۆ ەل قارجىسىن جىلىستاتۋعا قارسى كۇرەستە باتىر بولۋعا ۋادە بەردى.
ۇلتتىق بانك باسشىسىنىڭ دەرەگىنشە, ەكونوميكا جاڭا جاعدايلارعا بەيىمدەلىپ, ايىرباس باعامى ەركىن اينالىمعا جىبەرىل­گەلى بەرى تەڭگە قۇنى «تۇراقتانىپتى». «ول وبەكتيۆتى فاكتورلارعا سايكەس كەلەدى جانە وندىرۋشىلەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتەدى. وسىنىڭ بارلىعى ۇلتتىق بانكتىڭ ۆاليۋتا نارىعىنا ارالاسۋىنسىز جۇزەگە اسۋدا. بىز 2016 جىلدىڭ قىركۇيەگىنەن بەرى تەڭگە باعامىنا ىقپال ەتۋ ۇشىن ينتەرۆەنتسييا جاساعان ەمەسپىز. بۇل ساياسات ەلىمىزدىڭ التىن-ۆاليۋتالىق رەزەرۆىن ساقتاپ قالۋعا مۇمكىندىك بەرەدى» دەدى د.اقىشەۆ.
ۇب دەرەگىنشە, بيىلعى جىلدىڭ قاڭتارىنىڭ سوڭىندا قازاقستاننىڭ التىن-ۆاليۋتالىق رەزەرۆى, ۇلتتىق قور اكتيۆتەرىن قوسا العاندا, 92 ميلليارد دوللارعا جەتكەن. «بۇل 2015 جىلدىڭ اياعىنداعى دەڭگەيدەن جوعارى: ول كەزدە بۇل كورسەتكىش 91,3 ميلليارد بولعان ەدى. ياعني, بىز التىن-ۆاليۋتالىق رەزەرۆتەرىمىزدى «جەۋدى» توقتاتتىق!» دەپ مالىمدەدى ۇلتتىق بانك توراعاسى.
جيىن قورىتىندىسى بويىنشا ەلباسى ۇكىمەتكە بيزنەس احۋالدى جاقسارتۋ, كاسىپكەرلىك ۇشىن ورىستى كەڭەيتۋ, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلاردى رەتكە كەلتىرۋ, اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋ, مەملەكەتتىك بيۋدجەتتى تيىمدى پايدالانۋ, سونداي-اق دەنساۋلىق ساقتاۋ, بىلىم بەرۋ جانە باسقا دا سالالاردا ناقتى تاپسىرمالار بەردى.
ماسەلەن, بارلىق ەمحانالار مەن اۋرۋحانالارعا جانە دەرتتى ادامدارعا تەگىن تاراتىلاتىن دارى-دارمەكتى ور­تالىقتاندىرىلعان تۇردە ساتىپ الاتىن «سك فارماتسييا» كاسىپورنىنداعى كەلەڭسىزدىكتەردى تىلگە تيەك ەتە كەلە, وندا كادرلىق رەۆيزييا جۇرگىزۋدى تاپسىردى. جاڭادان قۇرىلعان دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنە, سونىمەن بىرگە, سوڭعى جىلدارى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا قوردالانعان بارلىق پروبلەمالارعا تالداۋ جاساپ, تيىستى شەشىمدەر قابىلداۋ جۇكتەلدى. ال بىلىم بەرۋ سالاسىندا مەملەكەت باسشىسى 12 جىلدىق بىلىم بەرۋگە, ۇش تىلدە وقىتۋعا جانە ۇبت-نىڭ جاڭا جۇيەسىنە كوشۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ كورسەتتى جانە وسى باعىتتارداعى رەفورمالاردى حالىققا تۇسىندىرۋدى تاپسىردى.

يۆان ساۋەر,
«رودينا» اگروفيرماسىنىڭ باس ديرەكتورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى:
– ەلباسى وز جولداۋىندا دا, ۇكىمەت وتىرىسىندا دا وتاندىق اگروونەركاسىپتىك كەشەننىڭ الەۋەتى تولىق پايدالانىلماي وتىرعانىنا نازار اۋدارتتى. قازاقستان الەمدى اسىراپ, تازا ەكولوگييالىق ونىمنىڭ باستى بىر جەتكىزۋشىسىنە اينالا الار ەدى. الايدا جالپى العاندا, سالاداعى وندىرىس كولەمى كوپ ارتىپ جاتقان جوق. سالانىڭ جىو-گە قوسار ۇلەسىن دە نەگىزىنەن بىتىك شىققان كەزدە استىق قامتاماسىز ەتەدى. بۇل سالا ساۋىقتىرۋعا مۇقتاج. پرەزيدەنت اگروحولدينگتەردىڭ قارجىلىق جاعدايى قاناعاتتانعىسىز جاعدايدا ەكەنىن باسا ايتتى. مۇناي باعاسى قۇلاعان قازىرگى شاقتا ۇكىمەتكە اگرارلىق سالانى كوتەرۋگە پارمەندى كىرىسەتىن كەز جەتتى. سوندىقتان بۇگىن ەلباسى ۆيتسە-پرەمەر, اشم باسشىسى اسقار مىرزاحمەتوۆكە قالىپتاسقان جاعدايدى تۇبەگەيلى وزگەرتۋدى تاپسىردى.

ەلدوس رامازانوۆ,
«اتامەكەن» ۇكپ باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى:
– بۇگىنگى جيىندا ەلباسى «يمپورت الماستىرۋ» دەگەن سوزدى اۋىزعا الدى. بۇل قازىرگى كۇيزەلىس ۋاقىتىندا وتاندىق وندىرۋشىلەرگە زور قولداۋ بولار ەدى. بۇگىن «اتامەكەن» ۇكپ قولداۋىمەن, ينۆەستيتسييالار جانە دامۋ مينيسترلىگى جانە ىرى جۇيە قۇراۋشى كاسىپورىندار جەرگىلىكتى مازمۇندى ۇلعايتۋ بويىنشا كەلىسىمگە قول قويدى. كەلىسىمگە سايكەس, مينيسترلىكتىڭ, پالاتانىڭ قىزمەتكەرلەرىنەن تۇراتىن ارنايى جۇمىس توبى قۇرىلادى جانە ولار سىرتتان يمپورتتالاتىن تاۋارلاردى قازاقستاننىڭ وزىندە شىعارا باستاۋ مۇمكىندىكتەرىن ىزدەستىرەدى. بۇل تاۋارلاردى وتاندىق وندىرۋشىلەردەن ەلىمىزدە جۇمىس جاسايتىن كاسىپورىندار ساتىپ الا الادى. بۇل ۇشىن كاسىپورىندار جۇمىس توبىنا كەلەسى جىلى شەتەلدەن اكەلۋدى جوسپارلاپ وتىرعان تاۋارلاردىڭ تىزىمىن قالىپتاستىرىپ, بىزدىڭ توپقا بەرىپ وتىرادى.

ەدۋارد پولەتاەۆ,
ساياساتتانۋشى:
– ەلباسى وسى جىلدار بويى ۇكىمەتتى, شەنەۋنىكتەردى جاڭا رەفورمالارعا ازىرلەپ كەلدى. ەندى ۇكىمەت سوزدەن ىسكە كوشۋى كەرەك. بۇگىندە ار مينيستر, ار اكىم وزىنە تۇسەر جاۋاپكەرشىلىك ارتاتىنىن, ەل مەن مەملەكەتتىڭ مۇددەسىن قورعاۋدى باستى ورىنعا قويۋعا تيىستىگىن تۇسىنگەنى جون. ايتپەسە, بۇدان تارتىنسا, تەك وز قامىن ويلاپ, جاۋاپكەرشىلىك العىسى كەلمەسە, ەلباسى ايتقانداي, باسقا سالالارعا, بيزنەسكە كەتۋىنە جول اشىق. مەملەكەتتىك قىزمەتتە قورقاق, جاۋاپسىز ادامدار تۇك بىتىرە المايدى. مەنىڭشە, بۇل قوعامدىق پىكىرگە, جۇرتشىلىق بەلسەندىلىگىنە جول اشادى. حالىق شەنەۋنىكتەردەن بۇرىنعىدان دا اشىق بولۋدى, جۇمىسىن ايقىن جۇرگىزۋدى تالاپ ەتەدى. جالپى, بۇل رەفورمالار, سونداي-اق وز قالتاسىن مەملەكەتتىڭ قازىناسىمەن شاتاستىرا بەرەتىندەردىڭ تابانىنا تاس قويۋعا باعىتتالعان دەسەك بولادى.

ايحان شارىپ

 

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*