رەسەيدە سان ۇيىن اشقان سانگەر

1670
0
بولىسۋ:
KHAPIZOV ERMEK

جىراقتا تۇتىن تۇتەتىپ جۇرگەن ومبىلىق قانداسىمىز, جاس تا بولسا تالانتتى سانگەر ەرمەك حاپيزوۆ ەسىمى تەك رەسەيگە عانا ەمەس, الىس-جاقىن شەتەلدەرگە دە جاقسى تانىس. وتكەن جىلى «رەسەيدىڭ ەڭ ۇزدىك جاس شىعارماشىلىق قايراتكەرى» اتانعان ول وسى ەل ۇكىمەتىنىڭ «ونەردى دامىتۋعا قوسقان ۇلەسى ۇشىن» العىس-حاتىمەن ماراپاتتالعان بولاتىن. رەسەي سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ, حالىقارالىق سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى, «رەسەيدىڭ بولاشاعى» قوعامدىق سىيلىعىنىڭ يەگەرى اتانىپ وتىرعان ەرمەك قاي جۇمىسىن باستاسا دا ۇلتتىق ناقىشتى تانىتۋدى ماقسات تۇتىپ وتىرعانى سۇيسىنتەدى. ومبىدا تۋىپ-وسكەن ورەن 13 جاسىنان باستاپ ديزاين جانە سان ونەرىنىڭ الىپپەسىن مەڭگەرىپ, كوپتەگەن حالىقارالىق كونكۋرستارعا قاتىسىپ تانىلادى. مەكتەپتە وقىپ جۇرىپ ماسكەۋگە شاقىرتۋ الىپ, ۆياچەسلاۆ زايزەۆتىڭ دە شەبەرحاناسىندا قىزمەت ەتتى. اسىرەسە, «بيگايشا انا», «رۋباي» اتتى ەتنوستيلدەگى توپتامالارى كوپشىلىكتىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنىپ وتىر. سان الەمىندە وزىندىك ورنىن قالىپتاستىرعان ازامات 31 قاڭتار كۇنى ومبى قالاسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەلشىلىگى جانىندا KHAPIZOV ERMEK سان ۇيىن اشتى. وسىلايشا, رەسەيدە سان ۇيىن اشقان تۇڭعىش قازاق ديزاينەرىمەن اڭگىمەلەسۋدىڭ دە ساتى تۇستى.

KHAPIZOV ERMEK

– جاڭا باستاماڭىز قۇتتى بولسىن! تۇساۋكەسەر راسىمى قالاي وتتى?
– بۇل ومبى قازاقتارى ۇشىن ۇلكەن مەرەكە بولدى. سەبەبى, بار­لىق ۇلتتىق مەيرامداردا ەلشىلىك جانىندا, وسى شوقان ۋاليحانوۆ كوشەسىندە جينا­لىپ, مەرەكەنى تويلايمىز. سوندىقتان دال وسى كوشەنى تاڭداۋىم دا كەزدەيسوق ەمەس ەدى. ومبىداعى «مولدىر» اتتى قازاق مادەنيەتىنىڭ سىبىر ورتالىعى دا بۇل باستا­مامدى قولدادى. ونى 28 جىل­دان بەرى قر ەڭبەك سىڭىر­گەن قايراتكەرى التى­ناي جۇنىسوۆا اپايىمىز باسقا­رىپ كەلەدى. ول قازاق تىلىن, مادەنيەتىن دارىپتەۋ جولىن­دا قىرۋار جۇمىستار اتقا­رىپ كەلە جاتقان ۇلتجاندى اپايلارىمىزدىڭ بىرى. اشىلۋ سالتاناتىندا سول ورتا­لىق­تان «ايگەرىم» بي انسامبلى ونەر كورسەتتى. ال لەنتانى قييۋدى وزىمدى تار­بيە­لەپ وسىرگەن ارداقتى اتا-اناما تاپسىردىم. جيىلعان حالىق قاراسى كوپ بولدى. كەل­گەن قوناقتار سوڭعى توپتامام­مەن تانىسىپ, تاپسىرىستار بەرگەندەردە تابىلدى.
بۇل سان ۇيىن اشۋ – مەنىڭ كوپ­تەن بەرى ويلاپ جۇرگەن ارمانىم ەدى. راسىندا بىر ومبىنىڭ وزىندە 300 مىڭعا جۋىق قازاق تۇرادى. الايدا ۇلتتىق كيىمدەر مەن ۇلتتىق دۇنيەلەردى شىعاراتىن وندىرىس ورنى جوقتىڭ قاسى. سون­دىقتان بۇل بىرىنشى كەزەكتە ۇلتتىق برەندتى قالىپتاستىرۋ ماقسا­تىندا اشىلعان سان ۇيى. بەس تۇرلى باعىتتا جۇمىس ىستەيمىز. بىرىنشى, جەكە تاپسىرىسپەن كيىم تىگۋ بولىمى, ەكىنشى, ەتنيكالىق ستيل­دەگى كيىمدەر دۇكەنى بولسا, ۇشىنشى, ۇلتتىق زەرگەرلىك بۇيىمدار جاساۋ, تورتىنشى, ۇيگە ارنالعان ۇلتتىق ستيلدەگى بۇيىمدار بولىمى. ال سوڭعى بولىمدە تەرى مەن بىل­عارىدان جاسالعان بۇيىمداردى دايىندايمىز.
KHAPIZOV ERMEK– ومبىدا 300 مىڭ قازاق تۇ­رادى ەكەن. قانداستارىمىز اتا-داستۇرىمىز مەن تىلىمىزدى قانشا­لىقتى بىلەدى?
– مەن – قازاقتىڭ بالاسىمىن. اتا سالتىمىز بەن ۇلتتىق مادە­نيەتىمىزدى تەرەڭىرەك زەرتتەپ, بار­شا الەمگە ۇلتتىق كيىمدەرىمىزدى تانىتۋدى ماقسات تۇتتىم. مەنى الاڭداتاتىنى, الى كۇنگە دەيىن رەسەيدە قازاق مەكتەبى اشىلعان جوق. رەسەيدىڭ بىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ زاڭناماسىنا سايكەس, قازاق تىلى, قازاقستان تا­ريحى تەك قوسىمشا كۋرس رەتىندە عانا وقىتىلادى. وسىنداي جايت­تار قازاق بالاسىنىڭ وز انا تىلىن, تاريحىن بىلۋىنە كەدەرگى كەلتىرەدى. رەسەيدە كوپتەگەن ۇلت پەن ۇلىستار تۇرادى. قاي ۇلتتى الىپ قاراساڭىز دا, بىر-بىرىمەن وز تىلىندە تىلدەسە­تىنىن كورىپ تاڭداناسىز. ال بىزدە جاعداي مۇلدەم بولەك. سوندىقتان قازاق قازاقتىعىن ساقتاۋ كەرەك. ومبىدا «مولدىر» اتتى قازاق ما­دەنيەتىنىڭ سىبىر ورتالىعى دا بار. قولدان كەلگەنشە, بارلىعىمىز قازاق­تىقتى ساقتاۋعا اتسالىسىپ كە­لەمىز. بىراق ەڭ بىرىنشى «قازاق قازاقپەن قازاقشا سويلەسسىن» دەگەن ۇراندى نەگىزگە الۋ قاجەت. جاسىراتىنى جوق, جاستاردان بۇرىن اپتالداي ازاماتتاردىڭ وزى ۇلتتىق كيىمدەرىمىزدىڭ اتاۋلارىن دۇرىس بىلمەيدى. مىنە, وسىنىڭ وزى مەنىڭ ۇلت­تىق دۇنيەنى جاڭعىرتۋىما سەپ بولدى. ۇلتتىق كيىم­دەرىمىزدى جاڭعىرتىپ, قايتا شىعارساق قانا بۇگىنگى وسكە­لەڭ ۇرپاق ونىڭ مان-ماڭىزى مەن تاريحىن ۇعى­ناتىنى ايداي انىق.
ومبى قالاسىندا مەكتەپ­تە وقيتىن وقۋشىلارعا ارناپ «قازاقتىڭ ۇلتتىق كيىمدەرى» تاقىرىبىندا لەكتسييالار وتكىزىپ تۇرامىن. قازاقتىڭ وزگە ۇلتتاردا جوق ەرەكشەلىگى – جەتى اتاسىن ساقتاۋى. «جەتى اتاسىن بىلمەگەن جەتەسىز» دەگەن كونەدەن قالعان سوزدىڭ استا­رىندا ۇلكەن پالساپا جاتىر. اتاسىنىڭ عانا ەمەس اۋلەتىنىڭ شەجىرەسىنە قانىعىپ وسكەن بالا­نىڭ اتا تەگىن قادىر تۇتاتىنى بەل­گىلى. سونىمەن قوسا, جاھان­نىڭ مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى مەن گەنەتيك عالىمدارى جەتى اتادان قىز الىسپاۋدىڭ ۇرپاق دەن­ساۋلىعى مەن قان تازالى­عىنىڭ كەپىلى ەكەنىن جامىرا جار سالۋدا. سوندىقتان قازاق حالقىنىڭ مۇنداي تەكتىلىگىن قاي جەردە جۇرسەك تە ۇمىت­پاعانىمىز ابزال.

KHAPIZOV ERMEK

– قازاقتىڭ ۇلتتىق كيىمدەرىنە رەسەيدە سۇرانىس بار ما?
– بىزدىڭ اربىر سالت-داس­تۇرىمىزدەن باستاپ, ۇلتتىق كيىمدەرىمىزگە دەيىن وزگە ۇلت وكىلدەرىن تاڭداندىراتىنى اقيقات. تىپتى قازاقتىڭ ويۋلان­­عان بارقىت كامزولىنا تاپسىرىس بەرەتىن ورىس قىز­دارى دا جەتەدى. ولار تىپتى ۇلت­تىق ويۋلارىمىزدىڭ ارقايسى­سىنىڭ وزىندىك مان-ماعىناسى بار ەكەنىنە قىزىعادى. بىراق ايتا كەتەتىن جايت, كوپتەگەن سانگەرلەر ويۋلارىمىزدى ورىنسىز پايدالا­ناتىنىن بايقاپ جۇرمىن. ياعني, قولدانىلۋ ورنىن اجىراتا المايدى.
قازاقتىڭ ويۋلارىنىڭ كوپشى­لىگى مۇيىزگە نەگىزدەلگەن. اتاپ ايتساق, «قوشقارمۇيىز», «ارقار­مۇيىز», «بۇعىمۇيىز», «قىرىق­مۇيىز», «قوسمۇيىز», «سىڭارمۇيىز», «سىنىقمۇيىز», «تورتقۇلاق», «تۇيە­تابان», «سىڭاروكشە», «قو­سالقا», «قۇس قاناتى», «قاز-تابان» دەپ جالعاسا بەرەدى. سونىمەن بىرگە, بازارلاردا قىرعىزدىڭ ويۋلانعان كامزولدارى مەن كويلەكتەرى تۇرادى. ال مۇنى ايىرماعان ادامدار قازاقتىڭ ويۋى دەپ ساتىپ الادى. كيىم تىگۋ دە – ونەر. ال ۇلتتىق كيىم ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى قاجەت ەتەدى. ەتنيكالىق ستيلدى تاڭداعان سانگەر ۇلتتىق تاريحپەن تانىسىپ شىعىپ, اربىر بەدەر مەن ويۋدى دۇرىس پايدالانا بىلسە قۇبا-قۇپ.
جۋىردا الماتىدا بولدىم. بىرىنشى كەزەكتە وتاندىق ديزاي­نەرلەردىڭ دۇكەندەرىن ارالاپ شىقتىم. سوندا بايقاعانىم, ماتالاردىڭ كوپشىلىگى قىرعىز­ستاننان اكەلىنگەن. تىپتى قىز ۇزا­تۋعا ارنالعان سالتاناتتى كويلەك­تەردىڭ وزىنەن قىرعىز حال­قىنىڭ ناقىشى بايقالادى. بۇل دا ۇلكەن قاتەلىك. قازاقى ويۋدى اجىراتا الماعاندىقتان وسىنداي كەمشىلىكتەر ورىن الىپ وتىر. ال جەڭىلدىكپەن الى­ناتىن كويلەك 100 مىڭ تەڭگەنىڭ شاماسىندا تۇرادى. مۇنداي كيىمدى اركىم ساتىپ الا المايدى. وسىلايشا, بىز ۇلتتىق دۇنيەنى بۇگىنگى زامان­مەن ۇندەستىرىپ, حالىققا تانىس­تىرا المايتىنى­مىز انىق. سون­دىقتان قازاق­ستاندا جەڭىل ونەر­كاسىپتى دا­مىتىپ, تىكەلەي كيىم تىگۋ سالاسىنا سۋبسيدييالار بولىن­سە دەگەن تىلەگىم بار. وتاندىق وندىرىستى دامىتۋ وتە ماڭىزدى. ال ارنايى گرانتتار بولۋ بۇل سالاعا جاڭا دەم بەرەتىنى انىق.
– اڭگىمەڭىزگە راقمەت!

 

سۇحباتتاسقان اقبوتا يسلامبەك

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*