اۋىلدىڭ وز بيۋدجەتى بولادى

2794
0
بولىسۋ:

قازاقستاندا اۋىل اكىمى دە وزىنىڭ تول بيۋدجەتىنە قول جەتكىزبەك. ەلباسى ۇلت جوسپارىنىڭ 98-قادامىندا «سەلولىق وكرۋگ, اۋىل, سەلو, كەنت, اۋداندىق ماڭىزداعى قالا دەڭگەيىندە جەرگىلىكتى وزىن-وزى باسقارۋدىڭ دەربەس بيۋدجەتىن ەنگىزۋ» مىندەتىن قويعان بولاتىن. نۇرلان نىعماتۋليننىڭ توراعالىعىمەن وتكەن جالپى وتىرىستارىندا ماجىلىس دەپۋتاتتارى وسى قادامدى زاڭنامالىق قامتاماسىز ەتەتىن جوبانى قۇپتادى. وسىلايشا, اۋىل حالقىنىڭ جەرگىلىكتى بيۋدجەتتى تالقىلاۋعا قاتىسۋىنىڭ تەتىكتەرى ىسكە قوسىلۋدا.

بۇل پالاتانىڭ جاڭا جىلداعى العاشقى وتىرىسى بولاتىن. ونى اشقان سپيكەر ن.نىعماتۋلين ماجىلىس جۇمى­سىنىڭ جاڭا جىلداعى باسىم باعىتتا­رىنا توقتالدى. ول دەپۋتاتتار الدىندا ەلباسى جۇكتەگەن جاۋاپتى مىندەتتەر تۇرعانىن جانە ولاردى ساپالى زاڭدار­مەن قامتاماسىز ەتۋ جولىندا اتقا­رىلاتىن جۇمىستاردىڭ كوپ ەكەنىن ەسكەرتتى.
– بىز ايماقتاردا بولىپ, سايلاۋ­شىلارمەن كەزدەستىك. جۇرتشىلىقپەن جۇزدەسۋلەردە ايتىلعان ۇسىنىس-پىكىر­لەرگە, بارلىق ماسەلەلەرگە الداعى زاڭ شىعارۋ جۇمىسىمىزدا ەرەكشە كوڭىل بولەتىن بولامىز. وسى سەسسييا اياق­تالعانعا دەيىن مەملەكەت باسشى­سىنىڭ ستراتەگييالىق باعىتىن جۇزەگە اسىرۋعا قاجەتتى كوپتەگەن ماڭىزدى زاڭ قابىل­داۋىمىز كەرەك. اتاپ ايتقاندا, ونىڭ بىرى – بۇگىنگى وتىرىسقا بىرىنشى وقىلىمعا شىعارىلعان جەرگىلىكتى وزىن-وزى باسقارۋدى دامىتۋ ماسەلەسىنە قاتىستى زاڭ جوباسى. سونىمەن بىرگە, جاقىن ۋاقىتتا دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك ەڭبەك سالالارىنا قاتىستى زاڭ جوباسى قارالادى, – دەدى نۇرلان زايروللاۇلى.
مۇنىڭ سىرتىندا دەپۋتاتتىق كورپۋس الدىندا جول قوزعالىسىنا, اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيياعا, كوممەرتسييالىق ەمەس ۇيىمداردىڭ قىزمەتىنە قاتىستى جاڭا زاڭ جوبالارى, سونداي-اق جەر قويناۋى, سالىق كودەكستەرى سەكىلدى سالماقتى قۇجاتتار بويىنشا تىڭعى­لىقتى جۇمىس ىستەۋ مىندەتى تۇر. ولاردى تالقىلاۋعا ازاماتتىق قوعام وكىلدەرى تارتىلىپ, بۇل جۇمىس اقپارات قۇرالدارى ۇشىن اشىق جۇرەتىنى مالىمدەلدى.
جازعى كانيكۋلعا دەيىن ماجىلىس قابىرعاسىندا «ۇكىمەت ساعاتى» اياسىندا ۇكىمەتتەگى 15 مينيستردىڭ 11-ى پارلا­مەنتارييلەرگە ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتىڭ, ەلدىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ومىرىنىڭ پروبلەمالارى بو­يىنشا ەسەپ بەرەدى. سونداي-اق حالىقتى دارى-دارمەكپەن قامتۋعا جانە وتاندىق فارماتسەۆتيكانى دامىتۋعا ارنالعان «پارلامەنتتىك تىڭداۋ» وتكىزىلمەك.
«ماجىلىس قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باعىت­تارى, بۇرىنعىداي, زاڭ شىعارۋ ساپاسىن ارتتىرۋ جانە بارلىق مەمورگانداردىڭ زاڭداردى ورىنداۋىنا باقىلاۋدى كۇشەيتۋ بولماق!» دەپ تۇيدى ماجىلىس توراعاسى.
قالاۋلىلار وتىرىستا «كەيبىر زاڭ­نامالىق اكتىلەرگە جەرگىلىكتى وزىن-وزى باسقارۋدى دامىتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن بىرىنشى وقىلىمدا قارادى. زاڭدى ازىرلەۋشى ورگان باسشىسى – ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ دەپۋتاتتاردىڭ قازاقشا قويىلعان بارلىق سۇراقتارىنا «رۇقسات بولسا, ورىس تىلىندە جاۋاپ بەرەيىن» دەۋمەن بولدى. راس, كەيىن جۋرناليستەر الدىنا شىققان مينيستر قازاق تىلىن ۇيرەنۋگە ۋادە ەتتى: «ماسكەۋدە بەس جىل بولعاندا انا تىلىمدى ۇمىتا باستاپپىن. بىراق التى اي ىشىندە قايتادان ۇيرەنىپ الامىن» دەپ سوز بەردى تيمۋر مۇراتۇلى.
مينيستردىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى كەزدە ەلىمىزدىڭ بيۋدجەت جۇيەسى 3 دەڭگەيدەن تۇرادى جانە ەڭ تومەنگى ساتى – اۋداندىق بيۋدجەت. «ال اۋداندىق ماڭىزى بار قالا­لاردىڭ, اۋىلداردىڭ, كەنتتەردىڭ, اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ تول, دەربەس بيۋد­جەتى جوق. بۇل دەگەنىمىز شامامەن 2,5 مىڭ اكىمشىلىك بىرلىك» – دەدى ول.
ەندى وسىنشا ەلدى مەكەننىڭ وز بيۋدجەتى پايدا بولادى. راس, بارىندە بىردەي ەمەس, بىرتىندەپ.

«جەرگىلىكتى وزىن-وزى باسقارۋ بيۋدجەتى الدىمەن 2018 جىلدان باستاپ تۇرعىن­دارىنىڭ سانى 2000 ادامنان اساتىن اۋداندىق ماڭىزى بار قالا, اۋىل, كەنت, اۋىلدىق وكرۋگ دەڭگەيىندە, ال 2020 جىلدان باستاپ بارلىق جەرلەردە جاپپاي ەندىرىلەدى» دەدى ت.سۇلەيمەنوۆ. وعان دەيىن اۋىل مەن كەنتتەردى قارجىلاندىرۋ قازىر­گىدەي «اۋداندىق بيۋدجەت قۇرا­مىنداعى 19 بيۋدجەتتىك باعدارلاما اياسىندا» جۇزەگە اسىرىلا تۇرادى. سونداي-اق اۋىل اكىمدەرىنە «جەرگىلىكتى وزىن-وزى باسقارۋ ورگانىنىڭ باقىلاۋ ەسەپشوتىن» اشىپ, سوندا كىندىگى «التىن بەسىك اۋىلدان» اجىراماعان ابزال, جومارت قازاقستان­دىقتاردىڭ قايى­رىمدىلىق قاراجات­تارىن جيناۋعا رۇقسات ەتىلگەن.
ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترى اتالعان 19 باعدارلاماعا وتكەن جىلى بيۋدجەتتەن 102 ميلليارد تەڭگەدەن استام قارجى ارنا تارتقانىن, ال باقىلاۋ ەسەپشوت­تارىنا 11 ميلليارد تەڭگە تۇسكەنىن حا­بارلادى. ايتكەنمەن, وسى 11 ميلليارد­تان جىل سوڭىندا 3,6 ميلليارد قالدىق قالىپتى, ياعني, اۋىل-كەنت اكىمدەرى ول قاراجاتتى ەلدى مەكەننىڭ قاپتاعان ماسەلەلەرىن شەشۋگە جۇمساماعان. قالاۋلىلاردى وسى تولعاندىرادى.
ونىڭ ۇستىنە وسى زاڭمەن ەندى اۋىل-كەنت جانە اۋداندىق قالالاردىڭ تول كوممۋنالدىق مەنشىگى قالىپتاساتىن بولدى. دەمەك, اكىمدەردەن قارجى مەن مۇلىككە قۇنتتى قوجايىنعا اينالىپ, جەرگىلىكتى جۇرتشىلىق يگىلىگىنە جاراتا بىلۋ قاجەت ەتىلەدى.
وسى ورايدا مينيستر ت.سۇلەيمەنوۆ «كادرلاردى الداعى وزگەرىستەرگە جان-جاقتى دايىنداۋ جۇزەگە اسىرىلاتىنىنا» سەندىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, تومەنگى دەڭگەيدەگى اكىمدەردى «قاراجاتتى جوس­پارلاۋ جانە جۇمساۋ, سالىق جيناۋ, مەملە­كەتتىك ساتىپ الۋدى جۇزەگە اسىرۋ ماسە­لەلەرى بويىنشا ارنايى وقىتۋ كۋرستارى» ار وڭىرلەردە جۇرگىزىلمەك. سونداي-اق بيۋدجەتتى جوسپارلاۋ, اتقارۋ جانە كوم­مۋنالدىق مۇلىكتى باسقارۋ ماسەلەلەرى بويىنشا اۋىل اكىمدەرى اپپاراتتارىنىڭ ماماندارىن دايىنداۋ ماقساتىندا اقپاراتتىق-ناسيحاتتاۋ توپتارى تۇزىلىپتى. مينيستر «5 مىڭ ساۋالعا جاۋاپ» سەكىلدى ارنايى انىقتامالىق كىتاپشا-بروشيۋ­رالار ازىرلەنەتىنىن قوستى.
الايدا نۇرلان نىعماتۋلين بۇل شارالاردىڭ ازدىق ەتەتىنىن نىقتادى. ويتكەنى ماسەلەن, وبلىس, ىرى قالا باسشىلارى وز اكىمدىكتەرىندەگى قاپتاعان باسقارما-قۇرىلىمدارعا ارقا سۇيەيدى, ال اۋىل اكىمى سول ىستەردىڭ بارلىعىن بىر وزى اتقارا الاتىنداي ساۋاتتى, بىلىكتى بولۋعا تيىس. ايتپەسە, زاڭگەردى اۋىلدا كۇندىز شام الىپ ىزدەسەسەڭ دە, تاپپايسىڭ! سوندىقتان سپيكەر ول اكىمدەردى اپ دەگەننەن قاتە باسىپ, قىلمىسقا ۇرىنۋدان قورعاۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتتى.
– 2,5 مىڭداي اكىم 110 ميلليارد تەڭگەدەن استام قارجىعا, ونىڭ سىرتىندا تول كوممۋنالدىق مەنشىگىن باسقارۋ فۋنكتسييالارىنا يە بولادى. بۇعان دەيىن وسىنشا قاراجاتتى, مۇلىكتى ەشقاشان وز بەتىنشە باسقارىپ كورمەگەن اۋىل نە كەنت اكىمىن ەشقانداي دا بروشيۋرا, ترەنينگ نە اقپاراتتىق توپ بۇل سىنعا دايارلاي المايدى. تىپتى وعان كىتاپ سىيلاساڭىز دا, ناتيجەسى سونداي بولادى, – دەدى سپيكەر.
ونىڭ بايلامىنشا, ەگەر اكىمدەر وسى زاڭ كۇشىنە ەنگەنشە, اقشا اعىندارىن, كوممۋنالدىق مەنشىگىن ۇتىمدى باسقارۋعا ۇيرەنىپ ۇلگەرمەسە, اۋىلعا بەرىلگەن بۇل دۇنيە-مۇلىك تيىمسىز شىعىندالىپ كەتۋى عاجاپ ەمەس. ودان دا سوراقىسى بولادى: «جاعداي ودان دا ناشار بولسا, اۋىل-كەنتتەردىڭ دايارلانباعان اكىمدەرى كور­رۋپ­تسييامەن كۇرەسۋشى قىزمەتتىڭ ىقتيمال «كليەنتىنە» اينالىپ شىعا كەلۋى ابدەن مۇمكىن. بىزگە بىلىققا باتقاندار ەمەس, بىلىكتى باسشىلار كەرەك» دەدى توراعا.
ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترىنىڭ تۇسىندىرۋىنشە, اۋداندىق ماڭىزى بار قالالار, اۋىلدار, كەنتتەر وز بيۋدجەتتەرىن «مەكتەپكە دەيىنگى تاربيەگە جانە وقىتۋعا, اباتتاندىرۋ جانە كوگالداندىرۋعا, اۆتوموبيل جولدارىن سالۋ جانە جون­دەۋگە, ەلدى مەكەندى سۋمەن جابدىق­تاۋعا» جۇمساي الادى.
مينيستردىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا ازىرگە اۋىل ماسليحاتى بولماعاندىقتان, اۋىل-كەنت بيۋدجەتىن اۋداندىق ماسليحات دەپۋتاتتارى وز سەسسييالارىندا بەكىتەتىن بولادى. ال ودان بۇرىن بيۋدجەت جوباسى سول اۋىل, كەنت, اۋداندىق ماڭىزداعى قالا تۇرعىندارىنىڭ جيىنىندا ماقۇلدانۋى قاجەت.
دەپۋتاتتار وسىعان قۇپ دەدى. بىراق زاڭ جوباسىنىڭ كەيبىر تۇستارى پىسىقتاۋدى قاجەت ەتەتىندىكتەن, قۇجات الدا ماجىلىستە ەكىنشى وقىلىمدا قارالاتىن بولدى.
وسى كۇنگى جالپى وتىرىستارىندا قالاۋلىلار ۇكىمەتتەگى جاۋاپتى تۇلعا­لار­عا قايىرىلىپ, دەپۋتاتتىق ساۋال­دارىن جولدادى. مىسالعا, «نۇر وتان­» فراكتسييا­سىنىڭ دەپۋتاتى ن.دۋلاتبەكوۆ ۇكىمەت باسشىسىنا دەپساۋالمەن جۇگىنىپ, جەرتولەدەگى بۋ قازاندىعى جارىلىسىنان بىر ۇيدىڭ بىر جاعى تۇتاس قۇلاپ قالعان شاحان كەنتىندەگى قايعىلى وقيعا قايتالانباۋى ۇشىن تۇرعىن ۇي قۇرىلىسى سالاسىندا شارالار قابىل­داۋدى سۇرادى. «نۇروتاندىق» جاس دەپۋتات گ.شيپوۆسكيح ۆيتسە-پرەمەري.تاسماعامبەتوۆكە قايى­رىلىپ, جەتىم جانە اتا-انا قامقورلى­عىنان ايىرىل­عان جاستاردىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋىنا ىقپال جاساۋىن سۇرادى.
كوشباسشى پارتييانىڭ ماجىلىستەگى دەپۋتاتى ب.مامراەۆ «جىل سايىن بالىق اۋلاۋ ليميتى كوكتەمگى بالىق اۋلاۋ ماۋ­سىمى قارساڭىندا, ياعني كەش بەلگىلە­نەتىنىنە» ۇكىمەت جەتەكشىسىنىڭ نازارىن اۋداردى. دەپۋتات س.زۆولسكيي دە ۇكىمەت جەتەكشىسىنە دەپساۋال جولداپ, سالىق كودەكسىندەگى كەيبىر تۇيتكىلدى تۇستاردى اتادى.
مينيستر ت.دۇيسەنوۆاعا قايىرىلعان «نۇر وتان» فراكتسيياسىنىڭ دەپۋتاتى ز.امانجولوۆا «ەكستەمپورالدىق پرەپا­راتتاردى ساتىپ الۋعا دەگەن اۋرۋح­انا­لاردىڭ قاجەتتىلىگىنە مونيتورينگ جۇرگىزۋدى», ال ا.پلاتونوۆ قازاقستاندا «مۋكوۆيستسيدوز» دەرتىمەن تىركەلگەن 87 سىرقات ادامدى ەمدەۋ ۇشىن قوسىمشا قارجى قاراستىرۋدى وتىندى. مەديتسينا تاقىرىبىن قاۋزاعان دەپۋتات ا.قۇرما­نوۆا سەمەيدەگى يادرولىق مەديتسينا ورتالىعىن سالۋ جانە ىسكە قوسۋداعى تۇيىندى پروبلەمالاردى پرەمەردىڭ قاپەرىنە سالدى.
«نۇروتاندىق» دەپۋتات ا.سماعۇلوۆ اقتوبە وبلىسىنىڭ ىرعىز اۋدانىنىڭ نۇرا اۋىلى جانىنا قۇلاعان زىمىران قالدىقتارىنىڭ ۇزاق جاتۋى, تازالاۋ جۇمىستارىنىڭ ۋاقىتىلى جۇرگىزىلمەۋى جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى قاتتى الاڭ­داتىپ وتىرعانىن ۇكىمەت باسشىسىنا جەتكىزدى.

ايحان شارىپ

 

بولىسۋ:

پىكىر جازۋ


*